Skip to main content

Full text of "M. Verrii Flacci quae extant : et, Sexti Pompeii Festi De verborum significatione libri XX"

See other formats


m^  ^J 


.^"^     -m^i^ 


iy 


■'ik^ 


E&IS. 


M.    VERRII    FLACCI  ^^ 

Qu^  EXTAiCOLL.  CHgpFl.  REG 

BflTMA]. 

SEXTI    POMPEII  FESTI 

_. *    ' 

DE^VEJIBORUM   SIGNIFICATIONE 

LIBRI  XX. 
EX  EDITIONE  ANDRE^  pACERII  tj  2^% 

CUM  NOTIS  ET  INTERPRETATIONE  /*  S>  e 

IN     USUM    DELPHINI 

VARIIS   LECTIONIBUS 

NOTIS    VARIORUM 

RECENSU   EDITIONUM    ET    CODICUM 

ET 

INDICIBUS    LOCUPLETISSIMIS 

ACCURATE  RECENSITI. 


VOLUMEN    PRIMUM. 


848^^2 


LONDINI : 

CURANTE  ET  IMPRIMENTE  A.  J.  VALPY,  A.  M. 
1826. 


% 


% 


CONSPECTUS 
EORUM    QUiE    HAC    EDITIONE 

CONTINENTUR. 


Pag. 

Andre^  Dacerii  Epistola  Serenissimo  Delphino  1 

Andrese  Dacerii  Praefatio 4 

Antonii  Augustini  Prasfatio  de  M.  Verrii  Flacci  et 

Sex.  Pompeii  Festi  Libris              ....  11 
Johannis  Clerici  de  Editione  Daceriana  a  se  auctius 

recusa  Admonitio  Lectori       .....  14 

De  M.  Verrio  Flacco l^ 

M.  Verrii  Flacci  quas  extant 16 

Epistola  Paulli  ad  Carokim  Regem             ...  28 

Sex.  Pompeii  Festi  Lib.  i 29 

Lib.  11 107 

Lib.  III. 125 

Lib.  IV 209 

Lib.  V .231 

Lib.  VI 253 

Lib.  VII 283 

Lib.  vni 2.99 

Lib.  IX 312 

Lib.  X 345 

Lib.  XI 3G7 

Lib.  XII 449 

Lib.  xin 505 


iv  CONSPECTUS. 

Pag. 

Sex.  Pompeii  Festi  Lib.  XIV 550 

Lib.  XV 692 

Lib.  XVI 716 

Lib.  XVII.  ....    795 

Lib.  XVIII 947 

Lib.  XIX.  XX.  .         .        .    995 

De  Festi  Fragmento 1021 

Sex.  Pompeii  Festi  Fragmentum       ....  1024 
Schedas  quae  Festi  Fragmento  detractae  apud  Pom- 

ponium  Laetum  extabant 1177 

NOTiE  Variorum 1211 

NOTITIA  LlTERARIA  ...  ...  1235 

Codices  Sexti  Pompeii  Festi  qui  in  Bibliothecis  Bri- 
tannicis  asservantur 1239 

Index  Vocabulorum        ......         i 

Index  Auctorum,  Carminum,  Foederum,  Legum,  et 
aliorum  monumentorum xxii 

Index  in  Festi  Fragmentum  et  Schedas     .        .        .  xxix 


SERENISSIMO 

D  E  L  P  H  I  N  O 

S.   P.    D. 

ANDREAS    DACERIUS. 


Si  mihi  cum  alio  principe  nunc  res  esset,  eique  Festi  Pom- 
pei  libros  offerrem,  mihi  fortasse  verendum  foret,  ne  ille, 
ditissimos  antiquitatis  Romanae  thesauros  ignorans,  velut 
inutile  munus  aspernaretur.  Tibi  vero  eos  hodie  conse- 
cro,  Delphine  Serenissime,  qui  non  solum  pleno  gradu 
in  literarum  studiis  processisti,  sed  intima  quoque  disci- 
plinarum  penetralia  reserasti,  et  sic  etiam  incredibili  sem- 
per  nova  discendi  cupiditate  teneris.  Quare  tuto  augu- 
rari  posse  videor,  fore  ut  volens  propitiusque  Festum  Pom- 
peium  accipias,  qui  si  non  omnem  sitim  tuam  explere, 
eam  certe  lenire,  possit,  et  liquidissimo  salientium  aqua- 
rum  flumine  temperare.  Vera  dico,  Delphine  Sere- 
NissiME,  inter  praestautissimos  scriptores,  qui  res  Roma- 
nas  literis  mandarunt,  nullus  est  qui  te  plura  bona  doceat, 
iramo  et  ipse  solus  est  qui  te  multa  doceat,  cum  aliis 
scriptoribus  intacta,  tum  et  superioribus  nostris  saeculis 
inaudita. 

Ipse  quidem  de  verborum  significatione  in  hisce  com- 
mentariis  acturum  se  profitetur,  sed  quamvis  late  pateant 
verborum  significationes,  differentia?,   proprictates,   eaque 

Delph.  et  Var.  Clas.  Pomp.  Fest,  A 


m^ 


2  EPISTOLA. 

vera  totius  eloquentise  fundamenta  dici  possint,  plus  ta- 
raen  habet  in  recessu,  quam  in  fronte  promittit,  Nam  si 
perdiscendum  jus  civile ;  si  cognoscendgR  leges ;  si  perci- 
pienda  omnis  antiquitas,  senatoria  consuetudo,  disciplina 
Reipublicae,  jura  sociorum,  foedera,  pactiones ;  si  causa 
imperii  cognoscenda,  eorum  omnium  fontes  tibi  Noster 
aperiet.  Ille  tibi  duodecim  tabulas  explicabit,  unde  jus 
commune  Galliarum  manasse,  jam  diu  est  cum  ex  Justi- 
niani  Imperatoris  et  promulgatis  et  compositis  legibus 
cognovisti.  Ille  tibi  eruet  veneranda  juris  Pontificii  Ro- 
manorum,  ritualium  librorum,  commenlarii  sacrorum  mo- 
numenta :  leges  Regias  interpretabitur,  Romuli,  Tatii, 
Numae,  Servii  Tullii  :  Augurales  libros  evolvet:  auspicio- 
rum  caerimonias  illustrabit,  foedera  et  Saliaria  carmina  vix 
sacerdotibus  suis  satis  intelligenda.  Ille  te  Senatorum 
reliquorumque  Magistratuum  consuetudinem,  ducum,  et 
imperatorum  ritus,  arcana  imperii  et  militiae  disciplinam 
docebit.  In  iis  qusedam  interjecta  fateor,  Delphine  Se- 
RENissiME,  quae  te  vix  digna  fortasse  videantur,  praeser- 
tim  ea  aetate  qua  nunc  es,  quaque  jam  ab  invictissimo  tuo 
parente  in  imperii  partem  ascitus,  consiiiorumque  oranium 
particeps  factus,  nihil  aliud  tibi  agendum  proponis  quam 
ut  ejus  divinam  eloquentiam  imiteris,  sicut  ejus  res  gestas 
olim  imitaberis,  cum  factis  tuis  super  omnes  oninino  im- 
peratores  tete  corapones.  Verum  et  illa  ipsa  non  ingenia 
puerilia,  sed  altissimam  exercere  eruditionem  ac  scientiam 
possunt.  Praeterea,  ut  Fabii  verbis  utar,  Grammaticorum 
illae  artes  non  obstant  per  eas  euntibus,  sed  in  iis  haeren- 
tibus.  Neque  enim  Caii  Caesaris  prsestantissimi  impera- 
toris  dignitatem  rainuerunt,  vel  vim  fregerunt  editi  de  ana- 
logia  libri.  Viris  principibus,  non  minora  didicisse,  sed 
majora  neglexisse,  flagitium  est.  Tu  igitur,  Delphink 
Serenissime,  qui  maxiraas  anirao  disciplinas  araplexus 
es,  ne  quara  laudem  vel  Cassaribus  ipsis  reliquisse  videaris, 
utere  Festo  Porapeio,  seu,  ut  verius  dicara,  Verrio  Flacco. 
IUum  olim  Augustus  nepotibus  suis  praeceptorem  elegit,  et 
illum  hodie  sapientissimi  Lodoici  Magni  jussu  tihi  et  notis 


EPISTOLA.  3 

et  emendationibus  illustravi.  Neque  tam  infelicem,  si  Deo 
placet,  ei  operam  contulerim,  ut  non  aliquando  in  maximis 
difficultatibus  et  densissimis  tenebris,  qua3  nigrore  suo  eum 
occaecant,  tibi  facera  praeluceam.  Hoc  si  mihi  contingat, 
Delphine  Serenissime,  totum  illud  flagrantissimo  stu- 
dia  tua  juvandi,  tibique  memet  probandi,  desiderio  estim- 
putandum.  Cura  enim  neque  usu  satis,  doctrina  et  ingenio 
parum  possim,  ex  desiderio  illo  mihi  subsidium  petivi, 
illud  mihi  in  nocte  vel  atra  lumen  fuit,  et  hsec  omnia,  qualia- 
cumque  sint,  doctrinam,  ingenium,  industriam,  et  exerci- 
tationem  suppeditavit.  Vale,  Delphine  Serenissime, 
et  si  aliquos  vel  utilitatis  vel  voluptatis  fructus  ex  lucu- 
bratiunculis  nostris  percepturus  es,  mihi  crede,  eos  annos 
tantum  me  vere  vixisse  existimabo,  quos  in  laboribus  istis 
consumsero.  Vale  diu,  Delphine  Serenissime,  raihi- 
que  tibi  nova  subinde  paranti  fave. 


ANDREiE     DACERII 

PRiEFATIO. 


PoSTQUAM  IUustrissimus,  et  omnium  virtutum  emendatum 
exemplar,  Carolus  Sancta-Mauraeus,  Montauzerii,  Dux  Se- 
RENissiMi  Delphini  adolescentias  moderator  factus  est, 
Divinumque  illum  et  omni  sua  cura  dignum  infantem  gre- 
mio  suo  impositum  suscepit,  eo  studia  omnia  contulit  ut 
iis  virtutibus  alumnura  suum  imbueret,  quae  robustum  quo- 
que,  et  jam  magnum  principem,  olim  etiam,  sed  post  mul- 
tos  annos,  si  Deo  placet,  maximum  Regem,  ab  illa  puerili 
institutione  prosequerentur.  Eum  igitur  omnibus  discipli- 
nis,  et  humanioribus  praesertim  literis,  instituendum  cura- 
vit.  Eaque  semina  ut  profundiores  radices  agerent,  Invic- 
tissirao  et  Sapientissirao  Regi  auctor  fuit  ut  viris  eruditis 
omnes  Latinos  auctores,  in  usura  Serenissimi  Delphini, 
notis  et  interpretationibus  iilustrandos  raandaret. 

Nihil  quidera,  Serenissimo  Delphino,  deerat  ad  ve- 
ram  et  solidam  doctrinam  adipiscendara.  Praestantissirao 
Praeceptore  utebatur  lUustrissimo  ac  Reverendissimo  Ja- 
cobo  Benigno  Bossuetio,  Episcopo  Condoraensi,  cui  etiam 
in  partera  curarum  ascitus  Illustris  et  adraodum  Reveren- 
dns  P.  Daniel  Huetius  Abbas  Alnetanus,  omniura  artium 
ad  miraculum  eruditus.  Sed  verebatur  Illustrissimus  Mon- 
tauzerii  Dux,  ne  cura  olira  prasceptoribus  exeratus  esset 
Serenissimus  Delphinus,  togaraquerautasset,  multaela- 
berentur  quae  illi  sapienter  tradita  fuerant.  Quare  in  con- 
sequentes  annos  hoc  ei  subsidium  paravit. 

Pra.'terea  cum  intelligeretRexSapientissimus  non  minus 


DACERIl    PRyEFATIO.  0 

politicse  quam  belli  artibus  regna  constare,  suum  esse 
duxit,  quantum  Imperii  sui  terminos  protulisset,  tantura 
etiam  promovere  artes  politicas.  Illudque  ab  eo  ita  prse- 
stitum  est,  ut  dubitari  possit  plusne  industriae  ei  coronis 
nectendis  adhibeant  Mars,  Pallas,  Enyo,  bellipotentia  illa 
numina,  an  Apollo  ipse  omnisque  Musarum  chorus. 

His  accedit  etiam,  quod  sic  vere  paternum  in  subditos 
animum  se  testari  posse  putavit  Rex  Optimus,  si  eis  ad 
literas  ita  viam  muniret,  ut  qui  in  re  tenuissima  essent, 
nihilominus  vel  minimo  sumtu  regise  institutionis  participes 
esse  possent. 

Haec  sunt,  Lector,  qua?  tecum  communicata  oportuit : 
nunc  de  Festo  Pompeio  et  hocce  meo  instituto  dicere  ag- 
grediar,  si  prius  aliquid  de  Verrio  dixero. 

Ex  Suetonio  discimus  Marcum  Verrium  Flaccum  nobi- 
lissimum  grammaticum  sub  Augusto  floruisse,  ejusque  ne- 
potibus  prseceptorem  electum  in  palatio  docuisse.  Multa 
scripserat;  citantur  enim  ejus  libri  rerum  memoria  dignarum, 
De  obscuris  Catonis,  De  verborum  signijicatione,  Epistola, 
Carmina,  et  alia  multa.  Sed  eorum  fragmenta  quaedam  ad 
nos  pervenerunt  quae  sitim  tantum  nostram  accendunt. 
Soli  de  verborum  significatione  libri  integriores  servati  sunt 
cura  Pompeii  Festi,  qui  eorum  epitomen  fecit. 

Sexti  Pompei  Festi  aetatem  incertam  putant  viri  doctis- 
simi,  qui  et  eum  multo  antiquiorem  faciunt,  quam  fuit. 
Sed  Eruditissimus  Vossius  eum  sub  Imperatoribus  Chris- 
tianis  vixisse  vere  conjecit  ex  ejusdem  verbis  in  supparm; 
cum  enim  dicat  supparos  appellari  vela  linea  in  crucem 
expansa,  inde  recte  colligitur  eum  iis  temporibus  natum 
quibus  sacra  crux  in  honore  habita  est.  Certe  dubitari  non 
potest  quin  post  Martialem  et  Canium  vixerit,  cum  eos  lau- 
det.  His  argumentis  alterum  addi  potest,  Festum  Pom- 
peium  anuUo  auctore  citari  qui  antc  ea  tempora  scripserit. 
Hic  Verrii  de  verborum  significatione  libros  breviavit,  ibi- 
que  intermortua  et  sepulta  verba  praeteriit.  Cave  tamen 
istos  de  verhorum  signijicatione  libros  eosdem  esse  credas  ac 
eos  qui  dicuntur  priscorum  verborum  cum  exempUs.  Viros 
doctos  qui  ita  existimarunt  in  errorem  induxit  hic  Festi  lo- 


6  DA.CERI1 

cus  male  intellectus  in  -voce  profanum:  *  Cujus  (Verrii) 
opinionem  neque  in  hoc,  neque  in  aliis  compluribus  refu- 
tare  minime  necesse  est,  cum  propositum  habeam  ex  tanto 
librorum  ejus  numero  intermortua  jam  et  sepulta  verba, 
atque  ipso  saepe  confitente  nullius  usus  aut  auctoritatis, 
prseterire,  et  reliqua  quam  brevissime  redigere  in  libros  ad- 
modum  paucos.  Ea  autem  de  quibus  dissentio,  et  aperte 
et  breviter  ut  sciero  scripta  in  his  meis  libris  invenientur, 
qui  inscribuntur  priscorum  verhorum  cum  exemplis.'  Sed 
haec  tantum  innuunt  Festi  consilium  fuisse,  in  hisce  libris 
de  verborum  siguijicatiojie,  Verrii  Flacci  ejusdem  argumenti 
libros  in  epitomen  redigere,  preeteritis  tantum  verbis  inter- 
mortuis  et  sepultis.  Tum  et  alterum  volumen  conficere 
priscorum  terborum  cum  exemplis,  ubi  ea  tantum  referre  cogi- 
tabat  quae  in  prioribus  hisce  de  verborum  significatione 
praeteriisset,  et  breviter  ea  de  quibus  dissentiret  exponere. 
Et  haec  aliter  intelligi  non  posse  fatebuntur  qui  attendent 
Festum  in  hisce  de  verborum  significatione  libris,  neque 
Verrii  reprehensionem  instituere  praeter  quam  in  locis  ad- 
modum  paucis,  neque  multa  verba  intermortua  aut  sepulta 
referre,  quse  scilicet  in  alium  locum  reservabat,  quod  et 
ipse  testatur  alicubi.  Audi  illum  in  voce  Tatium:  '  Tatium 
occisum  ait  Lavinii  ab  amicis  eorum  legatorum,  quos  in- 
terfecerant  Tatiani  latrones,  sed  sepultum  in  Aventino 
Laureto.  Quod  ad  significationem  verborum  nonmagis 
pertinet,  quam  multa  alia  et  praeterita  jam  et  deinceps  quae 
referentur.'  Ubi  cum  dicat  Festus  se  jam  multa  praeteriisse 
quae  deinceps  relaturus  esset,  aperte  signiticat  se  ea  omnia 
in  libros  priscorum  verborum  reservasse.  Neque  enimmulta 
adhuc  in  libros  de  verhorum  signijicatioue  relaturus  erat,  cum 
jara  ad  eorum  metam  pervenisset. 

Necesse  est  igitur  Festum  scripsisse  de  verhorum  signifi- 
catione,  et  de  verhis  priscis.  Posteriores  ejus  lucubrationes 
plane  interciderunt,  nescio  etiam  an  unquam  in  publico 
visae  sint.  Dubitari  certe  potest  an  eas  auctor  absolverit, 
vel  e  manibus  suis  emiserit,  quanquam  ad  earum  exem- 
plum  Fulgentius  Placiades  librum  unum  inscripsissc  vide- 
tur  :  Exposilio  sermonum  antiqnorum  cnm  iestimoniis. 


PRiEFATIO.  7 

Libri  de  verborum  significatione  integri  extitere  usque  ad 
tempora  Caroli  Magni,  quis  Paulus  Diaconus  Longobar- 
dus,  homo  confideutissimus  et  ineptissimus,  eos  mutilavit, 
corrupit.     Victo  enim  ac  profligato  Desiderio,  qui  ultimus 
Longobardorum  rex  fuit,  captus  a  Carolo  Magno  Impera- 
tore,  magnam  et  a  victore  et  a  posteritate  se  initurum  gra- 
tiam  putavit,  si  Sexto  Pompeio  Festo  faceret  quod  ipse 
Verrio  fecisset.    Sed  homo  barbarus  hunc  scriptorem,  quo 
utiliorem  lingua  Latina  non  habet,  ita  accepit,  foede  lania- 
vit,  et  inhonestis  vulneribus  confecit,  ut  cadaver  pro  ho- 
mine,  truncum  pro  corpore,  semianimem  pro  vivo  nobis  re- 
liquerit.     Magno  tamen  favore  et  plausu  exceptus  est  bar- 
bari  mutilatoris  liber,  et  loco  Festi  in  omnibus  bibliothecis 
substitutus.   Unde  brevi  factum  est  ut  verus  Festilibernon 
amplius  apparuerit.      Unus  tantum  adhuc  extabat  cladis 
superstes,  sed  qualis  incendio  ereptus,  consumtis  vestibus, 
ustulatis  membris,  deformata  facie,  vel  quaiem  ille 
laniatum  corpore  toto 
Deiphobum  vidit,  &c. 
Ejus  libri  advecti  ex  IUyrico  habuit  aliquas  pagellas  Pom- 
ponius  Lgetus,  ut  Pius,ut  Politianus  scripserunt.^*     Majo- 
rem  libri  partem  Manilius  Rallus.  Ab  his  Angelus  Politia- 
nus  librum    accepit,  agnovit,  et  exscripsit.     Pervenerunt 
reliquise  libelli  ad  Aldum  Manutium,  qui  conatus  est  cura 
Pauli  epitome  eas  conjungere,  et  unum  corpus  ex  duplici- 
bus  membris   conficere.     Simili  ratione  ex  utroque  Hbro 
confectus  alter  liber  extabat  apud  Achillem  Mafeum  Ber- 
nardiui  Cardinalis  fratrem,  qui  Aldino  locupletior.     Eum 
exscripsit  vir  eruditissimus  Antonius  Augustinus  Episcopus 
Ilerdensis,  et  hoc  amplius  lectores  admonuit,  quae  Festi, 
quse  Pauli  essent.     Omnia  quoque  fragraenta  quae  habu- 
erat  ex  bil)liotheca  Amplissirai  viri  Farnesii  Cardinalis  de- 
scribi  curavit,  et  commentariis  illustravit.     Post  eura  criti- 
corum  Princeps  Josephus  Scaliger  huic  auctori  emendando 
diligentissimam  operam  praestitit,  multa  vulnera  sanavit,et 

^  Ex  Anton.  August.  Ex  Politian.  Cent.  i.  cap.  73. 


8  DACERII 

pauca  alienae  diligentiae  reliqua  fecisset  si  emendatiorem 
codicem  nactus  esset.  Hunc  secutus  Illustris  et  de  literis 
optime  meritus  Fulvius  Ursinus,  qui  cum  videret  Antonium 
Augustinum  Farnesianum  codicem,  unde  fragmenta  sua 
descripserat,  minus  diligenter  tractasse,  et  in  eo  describendo 
multa  praeteriisse,eundem  et  ipse  inspicere  voluit.  Itaque 
cum  eas  reliquias  ei  arbitratu  suo  liabere  liceret,  omnes 
notas  et  apices  accurate  secutus,  et  aliis  usus  auxiliis,  quas 
divinare  non  possumus,  brevi  Romae  librum  publicavit, 
qui  reliquis  omnibus  auctior  et  emendatior  ;  et  unde  postea 
propagatae  omnes  editioues,  ubi  magna  ex  parte  supple- 
tae  lacunae. 

Atque  haec  de  Festi  Pompeii  variis  casibus  ad  nostram 
aetatem  dici  potuere.  Nuncquaedam  subjicienda  cur  post 
tantos  viros  me  expugnari  passus  sum  ut  eundem  laborera 
aggrederer. 

Sane  priusquam  onus  subirem,  Horatii  consilio  usus, 
quid  valerent,  et  quid  ferre  recusarent  humeri,  diu  sedulo- 
que  versavi.  Sed  etiam  si  me  imparem  cognoscebara, 
non  ideo  praesumta  desperatione  animum  omnino  despon- 
dl.  Mihi  quidem  arduum  visum  est  perficere  tantum 
opus,  quod  tanti  viri  non  perfecissent,  sed  eo  ipso  quod 
tanti  viri  non  perfecissent,  inde  mihi  illud  tentandi  confi- 
dentia  nata  est.  Praeterea  cum  multa  in  hoc  ipso  opere 
vidisset  Scaliger,  quae  ne  quidem  suboluerant  Antonio 
Augustino,  multa  Fulvius  Ursinus  quae  Scaligerum  et 
Augustinum  latuerant,  et  adhuc  multa  superessent,  quae  ne- 
que  Fulvio  Ursino,  neque  Scaligero,  neque  Antonio  Augus- 
tino  in  mentem  venissent,  mihi  continuo  ad  exhortationem 
succurrit,  *  non  capere  id  rerura  naturam,  ut  quicquid  non 
est  factum  ne  fieri  quidem  possit.'  Arbitratus  sum  itaque 
per  multos  labores  multasque  vigilias  fieri  posse,  ut  fastigia 
quaedam  adderem  doctissimorum  virorum  inventis.  Idque 
mihi  facilius  persuasi  cum  re  ipsa  expertus  sum  me  ex 
conjectura  multa  restituisse,  quae  raihi  deinde  Schedae  ap- 
probaverunt.  Neque  ego  hoc  dico  mei  jactandi  causa,  qui 
sura  ab  omni  jactatione  alienissimus,et  ingenioli  mei  tenuita- 


PRvEFATIO.  9 

tisplane  conscius,  sed  ut  ostendam  in  auctoribus  recognos- 
cendls  et  emendandis  multa  viris  doctissimis  quotidie  elabi, 
quae  se  se  postea  viris  mediocri  ingenio  perhibent.  Addam 
et  illud  quoque,  hic  saepius  a  viris  praestantissimis  erratum 
esse,  quia  nemini  unquam  contigit  non  errare,  et  majus  est 
quam  ut  convenire  in  humanara  infirmitatem  possit.  Quare 
illis  certe  magna  injuria  fieret,  si  eorum  ingenii  magnitudo 
hoc  uno  labore  aestimaretur.  Pauca  eorum  praestitit  Anto- 
nius  Augustinus  quae  praestare  potuisset.  In  multis  divi- 
nus  Scaliger,  sed  dum  ingenio  suo  nimium  indulget,  saepe 
nubes  captat,et  nil  minus  quam  Festum  interpretatur.  Ful- 
vius  Ursinus,  reliquis  felicior,  utiliorem  operam  navavit, 
sed  sic  etiam  Festum,  non  tam  emendatum,  quam  emen- 
dandum  et  emendari  facilem,  tradidit.  Igitur  rem  actam 
me  non  acturum  existimavi  si  similes  conatus  meos  profer- 
rem.  Multum  ab  heroibus  illis  adjutum  me  fateor,  multa 
tamen  contra  eorum  sententiam  sum  interpretatus.  Sche- 
das  et  fragmenta  a  Fulvio  Romae  edita  diligenter  consului, 
literarum  ductus,  notas,  et  apices  anxie  pervestigavi,  unde 
consecutus  sum  ut  tuto  pronuntiare  possim  nullam  bonam 
Festi  editionem  extare,  nullam  quae  truncata  non  sit  et  parte 
sui  mutila.  Majora  quam  credi  possit  menda  sustuli,  hor- 
rendas  trajectiones  detexi,  quae  ab  iis  natae  sunt  qui  Festi 
verba  alphabetico,  ut  vocant,  ordine  disposuerunt.  Festus 
enim,  ut  solebant  illi  veteres,  primam  literam  indicasse  con- 
tentus,  nulla  observata  serie,  voces  omnes  ab  eadem  litera 
incipientes  in  eundem  locum  contulit.  Deprehendi  etiam 
alterum  et  ex  eodem  fonte  natum  errorem.  Verbum  ait, 
quod  apud  Festum  saepe  solum  legitur,  in  Schedis  semper 
ad  superiora  pertinet,  ubi  nomen  auctoris  ad  quera  illud  ait 
referendum,  verura  postea  ordine  turbato,  viri  docti  ita  de 
Verrio  simpliciter  et  absolute  loqui  Festum  credidere,  et 
de  Verrio  illud  ait  semper  interpretati  sunt,  cum  de  alio 
quovis  auctore  saepius  esset  intelligendum.  Multa  supple- 
vi,  nonnulla  addidi  in  aliis  editionibus  praetermissa.  Neque 
tamen  Festum  Porapeium  integrura  praestare  ausim  cum 
videam  quaedam  a  Gramraaticis  citari  quae  hic  frustra  quae- 


10  DACERII    PRiEFATIO. 

ras.  Sic  alicubi  me  legisse  memini  Festum  interpretatum 
esse  vocem  Ahilam,  montem  altum. 

Hoc  quoque  monendus  es,  lector,  divisionem  Festi 
aliam  fuisse.  Ista  enim,  ut  singulas  literae  libros  singulos 
contineant  Aldi  est,  non  Festi,  qui  ante  M  literam  xii. 
libros  confecit.  Liber  xiii.  incipiebat  in  medio  literae  M, 
ante  vocem  Mukis.  Inde  usque  ad  literam  O  libri  duo 
continebantur.  Initio  literae  O  incipiebat  liber  xvi.  In- 
itio  literae  Q  liber  xvii.  In  medio  literae  R  liber  xviii. 
ante  vocem  rideo.  In  medio  literae  S  liber  xix.  ante  vo- 
cem  Scirpus.  Liber  ultimus  duas  ultimas  literas  amplec- 
tebatur  T  et  V. 

E  variis  lectionibus  quae  omnium  editionum  margines  in- 
sederunt,  illas  tantum  in  notas  rejeci  quae  mihi  alicujus 
momenti  visae  sunt.  Reliquis  facile  est  carere.  Ego  sane 
ita  semper  existimavi  variarum  lectionum  multiplicationem 
locorum  corruptelara  citius  parere,  quam  eorum  emenda- 
tionem.  Habes,  lector,  quibus  te  fere  volebam.  Reliqua 
omnia  ipse  melius  cognosces.  Ita  tamen  velim  existimes 
rae  tibi  potius  exorsam,  quam  detextam  telam  tradere. 
Quare  cum  in  errores  meos,  nimis  fortasse  multos,  incurres, 
fac  memineris  me  ea  aetate  haec  scripsisse  qua  etiam  errari 
cum  excusatione  aliqua  potest.  In  reliquis  si  nonnulla 
sunt  quae  tolli  mereantur,  quaeque  te  vel  utilitate  vel  amoe- 
nitate  sua  delectare  possint,  nil  deprecor  quin  tibi  continuo 
in  animum  succurrat :  Neque  in  bona  segete  nullum  esse 
spicum  nequam,  neque  in  mala  non  aliquod  bonum.     Vale. 


ANTONII     AUGUSTINI 
PRZEFATIO 

DE 

M.  VERRll    FLACCI 

ET 

SEX.   POMPEII   FESTI 

LIBRIS. 


Skx.  PoMPEius''  Festus  his  viginti  libris,  quos  de  verbo- 
rum  significatione,  sive  priscorum  verborum  cum  eiem- 
plis  inscripsit,  libros  Verrii  Flacci  ejusdem  argumenti  in 
breviorem  formam  redegit.  Abstulit''  enim  verba  nimis 
antiqua,  intermortua  jam,  et  sepnlta,  ut  ipse  Verrius  dice- 
bat,  quaeque  nuUius  erant  usus,  et  auctoritatis  :  apertius 
quoque  et  brevius  de  eisdem  verbis  tradidit  minori  volumi- 
ne  librorum  prisca  verba  referendo  ;  exempla  etiam  in  aliis 
libris  reperta  recensuit.  Ssepius  autem  Verrii  errores  no- 
tavit ;  et  cur  id  faceret,  non  minus  docte  semper  reddidit 
rationem.  Accidit  vero  huic  libro,  ut  multis  modis  ab  an- 
tiquitate  laederetur.  Nam  neque  quis  hic  Festus  fuerit, 
neque  quo  tempore  haec  scripserit,  potuimus  invenire.  Vix 
etiam  voluminis  hujus  aliqua  mentio  reperitur  in  Charisii, 
et  Macrobii  uno  atque  altero  libro.*^  Cumque  liber  ipse 
totus  extaret  Caroli  Regis  tempore,  Paulus,  nescio  quis, 
operae  pretium  fore  ratus  est,  si  epitomen  quandam  effice- 

»  Ex  Pauliepist.  ad  CaroJ.  *"  Ex  Charis.   lib,   n.  et   Macrob, 

^  Ex  Festo  verbo  Profanum,  lib.  lu.  Saturn. 


12  ANTONII    AUGUSriNI 

ret  eorum,  qiiag  ipsi  magis  placuerunt.  Is  liber  indoctis 
viris  adeo  placuit,  ut  pro  Festo  in  omnibus  bibliothecis 
substitueretur.*  Unus  adhuc  liber  extabat  totius  cladis  su- 
perstes,  sed  qualis  victis  commilitonibus  et  occisione  occi- 
sis,  miles  truncis  naribus,  altero  oculo  efFosso,  mutilo  alte- 
ro  brachio,  cruribus  fractis  repit  alicunde.  Ejus  libri  ad- 
vecti,  ut  ferunt,  ex  IUyrico  habuit  aliquas  pagellas  Pompo- 
nius  Lsetus,  ut  Pius,  ut  Politianus  scripserunt ;  majorem 
libri  partem  Manilius  Rallus.  Ab  his  Angelus  Politianus*^ 
librum  accepit,  agnovit,  et  exscripsit,  et  ex  eo  in  centuria 
versum  Catulli  emendare  tentavit.  Ab  eodem  Politiani  ex- 
emplo  Petrus  Victorius  s  aliquot  locis  in  variis  lectionibus 
vulgares  Festi  libros  emendare  doctissime,  ut  solet,  coepit : 
pervenerunt  ipsae  reliquias  libelli  ad  Aldum  Manutium,  qui 
conatus  est  cum  Pauli  epitome  ea^S  conjungere,  et  unum 
corpus  ex  duplicibus  membris  conficere.  Sed  tam  multa 
omissa  sunt,  tam  muita  aliter  edita,  ut  alios  emendatores 
res  desiderarit.  Simili  ratione  ex  utroque  libro  confectus 
alter  liber  extat  apud  Achillem  Mafeum  Bernardini  Cardi- 
nalis  fratrem,  qui  Aldino  locupletior  est.  Ita  tres  ejusdem 
libri  editiones,  omnes  autem  imperfectae  extiterunt.  Vetus 
ille  liber  Festi  dimidiatus,  cujus  ante  M  literam  nihil  ex- 
tat ;  ab  ea  vero  litera  ad  finera  vix  dimidium  est,  quod  su- 
perest,  ejus,  quod  antea  fuerat.  Alter  liber  est  Pauli  epi- 
torae,  quae  quara  negligenter  facta  sit,  ex  collatione  verbo- 
rura  Festi  et  Pauli,  quod  hac  editione  ostendiraus,  vel 
indoctissiraus  quisque  agnoscere  potest.  Tertius  est  ex 
utroque  confectus,  quales  sunt  Aldi,  Mafei,  et  nostcr.  Sed 
nos  hoc  amplius  fecimus,  quod  illi  neglexerunt ;  ut  lectores 
admoneremus,  quae  Festi,  quaeque  Pauli  essent.  Omnia 
quoque  fragmenta  Festi  describi  curavimus,  ne  quid  desi- 
derari  posset ;  in  quibus  interpretandis  quam  operam  po- 
.suerimus,  ex  his,  quae  in  comraentariis  ascripsiraus,  judi- 
care  lector  possit.     Habuiraus  autem  hoc  raonuraentum 

e  Ex  Pio  in  annot.  post.  cap.  16.        Var.  lect.  et  lib.  xviii.  cap.  7.   et 
*■  Ex  Politian.  cent.  1.  cap.  73.  alibi. 

8  Ex  Petro  Vict.  lib.  xvii.  cap.  2. 


PRyEFATlO.  13 

antiquitatis,  ex  locupletissima  bibliotheca  amplissimi  viri 
Rainutii  Farnesii  Cardinalis,  cui  propter  singularem  bona- 
rum  literarum  amorem,  ingeniumque  praeclarum,  atque  in 
utraque  lingua  maximos  progressus,  et  non  vulgarem  eru- 
ditionem,  a  Michaele  Silvio  Cardinali  ex  testaraento  relic- 
tum  est.  In  hac  editione  mutatus  est  verborum  ordo  Ver- 
rii,  Festi,  et  Pauli :  ut  lector  facilius,  quid  de  quaque  re 
scriptum  sit,  reperiat.  Nam  Veteres,  nescio  quo  modo  pri- 
mam  literam  indicasse  contenti,  omnia  verba  ab  eadem  in- 
choata  in  unum  locum  conferebant;  nostri  melius  omnibus 
syllabis  ordinem  adhibuerunt  literarum :  ita  facile  verba 
reperies  ;  quee  tamen  si  obiter  dicta  sint,  praesto  erit  quae- 
renti  index  obiter  dictorum.  Divisio  librorum  Festi  omissa 
est,  propterea  quod  ea,  quam  Aldus  confecit,  ut  singulae 
literse  libros  singulos  contineant,  Festi  non  est :  nam  in  his 
pagellis,  quas  habuimus,  liber  xviii.  et  liber  xix.  in  medio 
verborum,  quse  ab  R  et  S  inchoantur,  incipiunt.  Initio 
vero  O  literaj  liber  xvi.  et  initio  Q  liber  xvii.  incipiunt, 
ut  ex  quibusdam  literarum  vestigiis  agnoscere  potuimus. 
Verba,  quorum  initium  est  P  litera,  credimus  in  duos  libros 
fuisse  divisa.  Ultimum  librum  ante  finem  T  liter^  incho- 
asse  arbitramur.  Ita  ante  O  literam  libri  xiii.  ab  ea  lite- 
ra  ad  extremum  libri  septem.  Sed  et  Macrobius  libro  iii. 
refert,  Festum  scripsisse  lib.  xiii.  de  verbonira  significa- 
tionibus:  Mos  est  institutura  patrium,  &c.  Haec  quia  ni- 
mis  incerta  sunt,  et  minus  utilia,  praetermisimus.  Sed 
quia  ad  manus  nostras  non  pervenerunt  omnia  Festi  frag- 
menta,  notam  addidimus  iis,  quai  Festi  esse  arbitrabamur, 
ad  ea  vero,  quae  scimus  ejus  esse,  cognomen  ejus  ascrip- 
simus.  Reperietur  hoc  in  M,  O,  P,  T,  V  literis.  Ea  ex 
Aldi  et  Mafei  libris  sumsimus :  in  quibus  poterit  haec  edi- 
tio  ab  iis,  qui  eas  pagellas  habent,  eraendatior  fieri.  Et 
quoniam  Verrius  Flaccus  primus  hujus  operis  auctor  fuit, 
quaecumque  ejus  opera  extant,  quseque  de  eo  ab  aliis  refe- 
rantur,  initio  coUocavimus. 


JOHANNIS     CLERICI 

DE  EDITIONE  DACERIANA 

A  SE  AUCTIUS  RECUSA 

ADMONITIO    LECTORT. 


CuM  statuissemus  recudere  Parisiensem  Editionem  Pom- 

peii  Festi,  raoniti  sumus  ei  nonnulla  deesse,  quae  si  supple- 

rentur,  Lectorura  usibus  accomraodatior  futura  liaec  nostra 

Editio  videbatur.     Primum  deerant  notae  integraj  viri  sum- 

mi  Jos.  Scaligeri,  quas  contractas  suis  adraiscuerat  Vir 

Clarissiraus  And.  Dacerius,  pleruraque  quidem  addito  no- 

mine   Scaligeri,   sed  et  interdum   omisso.     Eas  integras, 

atque  subjecto  constanter  Scriptoris  nomine,  edi  hic  cu- 

ravimus.     Secundo,  idem  praestitimus  in  notis  Ant.  Augus- 

tini  et  Fulvii  XJrsini,  quas  deesse  etiam  videbamus,  nisi 

earum  obiter  meminisset  Dacerius.     Scaliger  quidem  et 

Augustinus  nondum  viderant  Fragmentum  Festi ;  sed  tamen 

felicissime  lacunas  exemplarium  suorura  subindc  suppleve- 

re,  praesertim  Scaliger;  a  quo  ideo  inspectum  fragmentum, 

quaravis  dissimularit,  fuere  qui  crediderint.     Aitaraen  et 

interdum  ab  ejus  vocibus  abit,  ita  tamen  ut  si  aberret  docte 

omnino  hallucinetur,   et  lectu    sit  dignissimus.      Tertio, 

Fragmentum  et  Schedas,  cum  notulis  Ful.  Ursini,  subjunxi- 

mus,  ut  a  Lectoribus  possent  cum  superioribus  comparari. 

Tametsi  enim  ex  iis  suppletae  sint  lacunae  Festi,  nonnulla 

etiamnura  sunt  quae  in  eo  non  coraparent,  et  quae  intercidere 

negligentia  nostra  nefas  duxiraus.     Haec  de  hac  Editione 

monenda  habebaraus,  ad  quae  hoc  unum  accedet ;  innumera 

menda  Typothetarum,  quae  in  Editionem  Parisiensem  ir- 

repserant,  ex  hac  fuisse  diligenter  sublata.  VaJe. 


DE 

M.  VERRIO    FLACCO. 


Verrius  Flaccus  libertinus  docendi  genere  maxime  in- 
claruit :  namque  ad  exercitanda  discentium  ingenia  aequa- 
les  inter  se  committere  solebat,  proposita  non  solum  mate- 
ria,  quam  scriberent,  sed  et  prsBmio,  quod  victor  auferret: 
id  erat  liber  aliquis  antiquus,  pulcher,  aut  rarior.  Quare 
ab  Augusto  quoque  nepotibus  ejus  prseceptor  electus  trans- 
iit  in  palatium  cum  tota  schola :  verum  ut  neque  amplius 
posthac  discipulum  reciperet.  Docuitque  in  atrio  Catilinae 
domus,  quae  pars  palatii  tunc  erat,  et  sestertia  centena  in 
annum  accepit.  Decessit  aetatis  exactae  sub  Tiberio. 
Statuam  habet  Praeneste'  in  inferiore  fori  parte  contra 
hemicyclum,  in  quo  fastos  a  se  ordinatos  et  marmoreo 
parieti  incisos  publlcarat.    Ex  Siiet.  de  Grammaticis. 

Scribonius  Aphrodisius,  Orbilii  servus  atque  discipulus, 
mox  a  Scribonia  Libonis  filia,  quae  prior  Augusti  uxor 
fuerat,  redemtus,  et  manumissus,  docuit  quo  Verrius  tem- 
pore :  cujus  etiam  libros  de  Orthographia  rescripsit  non  sine 
insectatione  studiorum,  morumque  ejus.     Ex  Eodem. 

Marcum  quidera  Antonium,  ut  insanum,  increpat  Augus- 
tus,  quasi  ea  scribentem,  quae  mirentur  potius  homines, 
quam  intelligant,  &c.  Tuque  dubitas,  inquit,  Cimberne 
Annius,  an  Verrius  Flaccus  imitandi  sint  tibi,  ita  ut  verbis, 
quae  Crispus  Sallustius  excerpsit  ex  originibus  Catonis, 
utaris  ?  an  potius  Asiaticorum  oratorum  inanibus  sententiis 
verborura  volubilitas  in  nostrum  sermonera  transferenda  ? 
Ex  Eod.  Aug.  86. 

Ante  obitum  Augusti  anno  quarto  Athenodorus  Tarsen- 
sis  stoicus  Philosophus,  et  M.  Verrius  Flaccus  grammati- 
cus,  insignes  habentur.     Ex  Euseh.  in  Chron. 

1  Alii  pro  Vtsl(K  conj.  teste  Scalig. 


M.  VERRII    FLACCI 

QU^    EXTANT. 


M.    VERRII    FLACCI 
RERUM   MEMORIA  DIGNARUM 

LIB.    I. 

V  ERRius  hoc  librorefert,  cur  dicatur  versus  ille  ex  Hesio- 
do,  Malum  consilium  consultori  pessimum  est.  Statua 
Romae  in  comitio  posita  Horatii  Coclitis  fortissimi  viri  de 
coelo  tacta  est.  Ob  id  fulgur  piaculis  luendum  haruspices 
ex  Etruria  acciti,  inimico  atque  hostili  in  populum  Roma- 
num  animo,  instituerant  eam  rem  contrariis  reUgionibus 
procurare.  Atque  illam  statuam  suaserunt  in  inferiorem 
locum  perperam  transponi,  quem  Sol  oppositu  circum 
undique  aliarum  aedium  nunquam  illustraret.  Quod  cum  ita 
fieri  persuasissent,  delati  ad  populum,  proditique  sunt ;  et 
cum  de  perfidia  confessi  essent,  necati  sunt :  constititque 
cam  statuam,  perinde  ut  verae  rationes  post  compertae 
monebant,  in  locum  editum  subducendam,  atque  ita  in  area 
Vulcani  subhmiori  loco  statuendam.  Ex  qua  re  bene  et 
prospere  reip.  cessit.  Tunc  igitur,  quod  in  Etruscos  ha- 
ruspices  male  consulentcs  animadversum  vindicatumque 
fuerat,  versus  hic  senarius  scite  factus  cantatusque  esse  a 
pueris  urbe  tota  fertur.'' 

^  Ex  Gel.  lib.  iv.  cap.  5. 


M.    VMRRir    FLACCI    qU JE    LXTANT.  17 


INCERTI  LIBRI. 

Plurimas  prodidit  Verrius  mortes repentinas.'^ 

Roma  plurimos  elephantos  vidit  anno  quingentesimo  se- 
cundo,  victoria.L.  Metelli  Pontificis  in  Sicilia  de  Poenis 
captos.  cxLii.  fuere  transvecti  ratibus,  quas  doliorum  con- 
sertis  ordinibus  imposuerant.  Verrius  eos  pugnasse  in 
circo,  interfectosque  jaculis,  tradit,  penuria  consilii :  quo- 
niam  neque  ali  placuisset,  neque  donari  regibus.^ 

Tenuissimura  muraenis  tergus,  contra  anguillis  crassius, 
eoque  verberari  solitos  tradit  Verrius  praetextatos,  et  ob 
id  raulctam  his  dicit  non  institutam.'' 

Populum  Romanura  farre  tantum  e  frumento  trecentis 
annis  usum  Verrius  tradidit.' 

Verrius  Flaccus  auctores  ponit,  quibus  credat  in  oppug- 
nationibus  ante  omnia  solitum  a  Romanis  sacerdotibus  evo- 
cari  Deum,cujus  in  tutelaid  oppidum  csset,  promittiqu  eilli 
cundeni,  aut  ampliorera  locum  apud  Romanos,  cultumve.'' 

Tunica  aurea  triumphasse  Tarquinium  Priscum  Verrius 
tradit.' 

Enumerat  auctores  Verrius,  quibus  credere  sit  necesse, 
J  ovis  ipsius  simulacri  faciem  diebus  festis  minio  illini  soli- 
tara,triumphantumque  corpora.  Sic  Caraillura  triumphasse. 
Hac  religione  etiam  nunc  addi  in  unguenta  coenas  trium- 
phalis,  et  a  Censoribus  in  primis  Jovem  miniandura  lo- 
cari.™ 

Verrius  Flaccus  ait,  cum  populus  Ro.  pestilentia  labora- 
ret,  essetque  responsum  id  acciderc,  quod  Dii  despiceren- 
tur,  anxiam  urbem  fuisse,  quia  non  intelligeretur  oracu- 
lum  :  evenisseque,  ut  Circensium  die  puer  de  ccenaculo  pora- 
pam  superne  despiceret,  et  patri  refcrret,  quo  ordine  se- 
creta  sacrorum  in  arca  pilenti    composita   vidisset.     Qui 

^  Ex  Plin.  lib.  vii.  cap.  53.  >"  Ex  eod.  lib.  xxviii.  cap.  2. 

s  Ex  eod.  lib.  viii.  cap.  6.  '  Ex  eod.  1,  xxiii.  r.  3. 

•>  Ex  eod.  lib.  ix.  cap.  23.  °>  Ex  eod.  lib.  cap.  7. 

'  Ex  eod.  I.  xviii.  c.  7. 

Deliili.ilVay.Clas.  Pomp.  Fesl.  B 


18  M.    VERRII    FLACCI 

cum  rem  gestam  senatui  nuntiasset,  placuisse  velari  loca 
ea,  qua  pompa  veheretur  :  atque  ita  peste  sedata  puerum, 
qui  antiquitatem  sortis  absolverat,  togas  prastextae  usum 
munus  impetravisse." 

M.   VERRII    FLACCI    SATURNUS. 

Saturnaliorum  dies  apud  Grsecos  quoque  festi  liaben- 
tur.° 

Dilucide  me  de  constitutione  Saturnaliorum  scripsisse 
arbitror. 

Cur  autem  Saturnus  ipse  in  compedibus  visatur,  Verrius 
Flaccus  causam  se  ignorare  dicit. 

XII.  Kal.  Jan.  feriae  sunt  divas  Angeroniae,  cui  Ponti- 
fices  in  sacello  Volupiae  sacrum  faciunt :  quam  Verrius 
Flaccus  Angeroniam  dici  ait,  quod  angores  ac  animorum 
solicitudines  propitiata  depellat. 


M.   VERRII    FLACCI 

DE  OBSCURIS  CATONIS. 

LIB.  I. 
LIB.  II. 

In  eo  libro  scriptum  inventum  est,  receptitium  servum 
dici  nequam,  et  nulli  pretii,  qui,  cum  venum  esset  datus, 
redhibitus  ob  aliquod  vitium,  receptusque  sit.  Propter 
ea,  inquit,  servus  ejusmodi  sectari  maritum,  et  flagitare 
pecuniam  jubebatur :  ut  eo  ipso  dolor  major,  et  contumelia 
gravior  viro  fieret,  quod  eum  servus  nihili  petcndae  pecu- 
niae  causa  compellaret.  Cum  pace  autem,  cumque  venia 
istorum,  si  qui  sunt,  qui  Verrii  Flacci  auctoritate  capiun- 
tur,  dictum  hoc  sit :  receptitius  enira  servus  in  ea  re,  quam 
dicit  Cato,  aliud  omnino  est,  quam  Verrius  scripsit.P 

"  Ex  Macrob.  lib.  i.  lib.  i. 

*  Haec  et  seqq.  ex  Macrob.  Sat.         p  Ex  Gell.  lib.  xvii.  cap.  6. 


QVM    EXTANT.  19 

31.   VERRII    FLACCI 

DE  VERBORUM  SIGNIFICATIONE. 

LIB.  I. 
LIB.  II. 
LIB.  III. 
LIB.IV. 

Verrius  hoc  libro  dies,  qui  sunt  postridie  Kalendas, 
Nonas,  Idus,  quos  vulgus  iraperite  nefastos  dicit,  propter 
hanc  causam  dictos  habitosque  atros  esse  scribit.  Urbe, 
inquit,  a  Gallis  Senonibus  recuperata  L.  Atilius  in  senatu 
verba  fecit,  Q.  Sulpitium  Tr.  Mil.  ad  Alliam  adversus 
Gallos  pugnaturum,  rem  divinara  dimicandi  gratia  postridie 
Idus  fecisse  :  tum  exercitum  populi  Romani  occidione 
occisum,  et  post  diera  tertium  ejus  diei  urbem  preeter  Capi- 
tolium  captam  esse.  Comphiresque  alii  senatores  recor- 
dari  sese  dixerunt,  quotiens  belli  gerendi  gratia  res  divina 
postridie  Kalendas,  Nonas,  Idus  a  magistratu  populi  Ro- 
mani  facta  esset :  ejus  belli  proximo  deinceps  prailio  rera- 
publicam  male  gestam  esse.  Tum  senatus  eam  rem  ad 
Pontifices  rejecit,  ut  ipsi,  quod  videretur,  statuerent.  Pon- 
tifices  decreverunt  nullum  iis  diebus  sacrificium  recte 
futurum.'' 

Historiani  ab  annalibus  quidam  differre  eo  putant,  quod, 
cum  utrumque  sit  rerum  gestarum  narratio,  earum  tamen 
proprie  rerum  sit  historia,  quibus  rebus  gerendis  interfue- 
rit  is,  qui  narret :  eamque  esse  opinionem  quorundam  Ver- 
rius  refert.  Ac  se  quidem  dubitare  super  ea  re  dicit. 
Posse  autem  videri  putat  nonnihil  esse  rationis  in  ea  opi- 
nione,  quod  historia  Grsece  significat  rerura  cognitionem 
praesentium.  Sed  nos  audire  soliti  sumus,  annale  om- 
nino  id  esse,  quod  historiae  sint ;  historias  non  omnino  esse 
id,  quod  annales  sint.' 

■)  Ex  Gell,  lib,  v.  cap.  17.  '  Ex  Gell.  lib.  v.  cap.  18. 


20  M.   VERRII    FLACGI 

LIB.  V. 

Salva  res  est,  dum  saltat  senex,  quare  parasiti  Apollinis  in 
scena  dictitent,  causam  Verrius  in  libro  quinto,  quorum 
prima  est  P  litera,  reddidit.  Quod  C.  Sulpicio,  C.  Fulvio 
Consulibus,  &c.  At  in  hoc  libro  refert  Sinnii  Capitonis 
verba,  &c.  Quam  inconstantiam  Verrii  nostri  non  sine 
rubore  retuli.' 

LIB.  VI. 

INCERTI  LIBRI. 

Bellitudinem  sicut  raagnitudinem  Verrius  (alias  Va- 
rus)  dixit.* 

Impetum,  industrium,  indulgentem  perinde  composita 
ait  Verrius,  atque  impunis,  et  immunis  :  mihi  non  satis  per- 
suadet." 

Mamphula  appellatur  panis  Syriaci  genus,  quod,  ut  ait 
Verrius,  in  clibano  ante,  quam  percoquatur,  decidit  in  car- 
bones,  cineremque,  &c.'' 

Mater  Matuta,  manes,  mane,  matrimonium,  materfami- 
liae,  matertera,  matrices,  materise  dictae  videntur,  ut  ait 
Verrius,  quia  sint  bona,  &C.''' 

Matronae  a  magistratibus  non  summovebantur,  &c.  quam 
ob  causam  ait  Verrius  tiegue  earum  viros  sedentes  cum  ux- 
oribus  in  vehiculo,  descendere  coactos.'' 

Mendicura  dici  Verrius  putat  a  mente  ejus,  quem  fefelle- 
rit  fortuna  :  vel  quod  precetur  quemque,  ut  vitae  suae  me- 
deatur  cibo.^ 

Metaphoram  quam  Graeci  vocant,  nos  tralationem,  id  est, 
domo  mutuatura  verbum,  quo  utimur,  inquit,  Verrius,  &c. 

Naucum  ait  Ateius  Philologus  poni  pro  nugis,  &c.  Qui- 

*  Ex  Festo,  veibo  Salva  res  est.  ^  Ex  eod. 

'  Ex  Festo  vel  Paulo.  '^  Ex  Festo  et  Panlo. 

"  Ex  eod.  y  Ex  eod.  utet  cetcra  oiniiia. 

*  Ex  eod. 


qVJE    EXTANT.  21 

dam  nucis  juglandis,  quam  Verrius  juglandam  vocat,  me- 
dium,  velut  dissepimentum,  &c. 

Occare,  et  occatorem  Vcirius  putat  dictum  ab  occaeden- 
do,  quod  ceedat  grandis  globos  terrae  :  cum  Cicero  venus 
tissime  dicat  ab  occaecando  fruges  satas. 

Orcum  quem  dicimus,  ait  Verrius  ab  Antiquis  dictum 
uragum,  &c.  sed  nihil  afFert  exemplorum,  &c. 

Oscos,  quos  dicimus,  ait  Verrius  Opscos  antea  dictos 
teste  Ennio,  cum  dicat :  '  De  muris  res  gerit  Opscus.'  Ad- 
jicit  etiam,  quod  stupra  inconcessas  libidinis  obscena  di- 
cantur  ab  ejus  gentis  consuetudine  inducta.  Quod  verum 
esse  non  satis  adducor,  &c. 

Pedum  est  quidem  baculum  incurvum,  &c.  Sed  in  eo 
versu,  qui  est  in  Iphigenia  Ennii,  Procede,  gradum  proferre 
pedura,  nitere:  cessas?  id  ipsum  jaculum  significari  cum 
ait  Verrius,  mirari  satis  non  possum,  &c. 

Percunctatio  pro  interrogatione  dicta  videtur  ex  nautico 
usu,  &c.  ob  quam  causam  ait  Verrius  etiam  secundam 
syllabam  per  O  solere  scribi.  Mihi  id  falsum  videtur, 
&c. 

Piari  eos,  veluti  proprio  verbo  ait  Verrius,  qui  parum 
sint  animati,  &c. 

Pictor  Zeusis  risu  mortuus,  dura  ridet  efFuse  pictam  a  se 
anura  ypavv.  Cur  hoc  loco  relatum  sit  a  Verrio,  cum  de 
significatu  verborura  scribere  propositum  habuerit,  equi- 
dem  non  video,  &c. 

Prasdia  rursus  Verrius  vocari  ait  ea  remedia,  quae  data 
Caecilia,  &c.  ca  vocari  ait,  quod  mala  prohibeant. 

Prserogativae  centuriae  dicuntur,  &c.  Verrius  probabilius 
judicat  esse,  ut  cum  essent  designati  a  praerogativis,  in  ser- 
monem  res  veniret,  &c. 

Profanum,  quod  non  est  fanum,  &c.  ut  Verrius,  &c.  cu- 
jus  opinionem  neque  in  hoc,  neque  in  aliis  compluribus 
refutare  minime  necesse  est :  cum  propositum  habeam  ex 
tanto  librorum  ejus  numero  intermortua  jam  et  sepulta 
verba,  atque  ipso  sa^pe  confitenten  ullius  usus  atque  auc- 
toritatis,  prseterire  :  et  reliqua  quam  brevissime  redigere  in 
libros  admodum  paucos.     Ea  autem,  de  quibus  dissentio  et 


22  M.    VERRII    FLACCI 

aperte,  et  breviter,  ut  sciero,  scripta  in  his  libris  meis  in- 
venientur,  inscribuntur :  Priscorum  verborum  cum  ex- 

EMPLIS. 

Quatere  suspensum  et  vicinum  rei  alicujus  motura  sig- 
nificat:  non,  ut  Verrius  putat,  ferire,  &c. 

Refert  cum  dicimus,  errare  nos  ait  Verrius :  esse  enim 
rectum  Rei  fert,  &c.  sed  esse  jam  usu  possessum. 

Repagula  sunt,  ut  Verrius  ait,  quae  patefaciundi  gratia 
ita  figuntur,  ut  ex  contrario  quse  oppangantur,  &c. 

Repastinari  ager  is  dicitur,  ut  Verrius  existimat,  cujus 
natura  mutatur  fodiendo,  &c. 

Repudium  Verrius  ait  dictum,  quod  fit  ob  rem  puden- 
dam,  &c. 

Rhegium  appellare  oportere  ait  Verrius  id  municipium, 
quod  in  freto  e  regione  Siciliae  est,  &c. 

Romuliam  tribum,  &c.  iiivenisse  ait  Verrius  xetitam,  &c. 

Ruscum  est,  ut  ait  Verrius,  amplius  paulo  herba,  et  exi- 
lius  virgultis,  &c. 

Sacram  viam  quidam  appellatam  esse  existimant,  &c. 
nec  appellari  debere  ait  Verrius,  sed  disjuncte,  ut  ceteras 
vias  Flaminiam,  Appiam,  Latinam  :  ut  ne  novam  viam  qui- 
dein,  &c. 

Salicem  Verrius  virgulti  genus,  non  arboris,  dicit,  et  ridi- 
cule  interpretatur  dictum,  quod  ea  celeritate  crescat,  ut  sa- 
lire  videatur. 

Salinum  in  mensa  pro  aquali  solitum  esse  poni  ait  cum 
patella,  quia  nihil  aliud  sit  sal,  quam  aqua. 

Sas  Verrius  putat  significare  eas,  auctore  Ennio,  &c.  cum 
suas  magis  videatur  significare,  &c. 

Satis  verbum  Verrio  melius  fuit  praeterire,  ut  mihi  vide- 
tur,  quam  tam  absurdas  opiniones  suas  de  eo  recitarc,  quas 
sciens  praeterii,  tam  Hercules,  quam  de  scabro,  quod  prox- 
imum  sequebatur. 

Scraptse  dicebantur  nugatoriae,  ac  despiciendae  mulieres, 
ut  ait  Verrius,  ab  iis,  quae  screa  iidem  appellabant,  &c. 

Scurrae  vocabulum  Verrius  ineptissime  aut  cx  Graeco 
tractum  ait,  quod  ex  o-xypoa^j»?,  aut  a  scquendo,  cui  magis 
assentitur,  &c. 


qVM    EXTANT.  23 

Senonas  Gallos  Verrius  ait  existimari  appellari,  quia 
novi  venerint,  &c. 

Serilla  Verrius  appellari  putat  navigia  Istrica,  &c.  cum 
TTipnppcKTTiyiwg,  et  ficto  vocabulo  usus  sit,  &c. 

Sertorem  quidam  putant  dictura  a  prendendo,  &c.  quod 
totum  Verrius  aTnSavwj  introduxit. 

Silicernium  Verrius  existimat,  &c. 

Solea,  ut  ait  Verrius,  est  non  solum  ea,  quae  solo  pedis 
subjicitur,  sed  etiam  pro  materia  robusta,  &c. 

Solida  sella,  &c.  appellahdint,  inquit  Verrius,  quod  scilicet 
tota  essety  absurde  ut  mihi  videtur,  &c. 

Sola  appellantur  sedilia,  &c.  qua?,  ut  ait  Verrius,  omnia 
dicta  sunt  a  soUo,  &c. 

Spondere  Verrius  putat  dictum,  quod  sponte  sua,  id  est 
voluntate,  promittatur.  Deinde  oblitus  inferiore  capite  spon- 
sum  et  sponsam  ex  Graeco  dictam  ait,  &c. 

Stellionem  genus  lacerta  Verrius  dictum  ait,  &c. 

Stipatores  ait  dictos  a  stipe,  &c. 

Suburam  Verrius  alio  libro  a  pago  Succusano  dictam 
ait :  hoc  vero  maxime  probat  eorum  auctoritate,  &c. 

Supervacaneum  id  videtur  secludit  Verrius  ab  vacuo,  &c. 

Taenias  Graecam  vocem  sic  interpretatur  Verrius,  ut  di- 
cat  ornamentum  esse  laneum  capitis  honorati,  &c. 

Talionis  mentionem  fieri  in  duodecim  ait  Verrius,  &c. 
neque  id,  quid  significet  indicat,  puto  quia  notum  est,  &c. 

Taminia  uva  sylvestris  generis  videtur  Verrio  dicta,  quae 
tam  mira  sit  quam  miniura. 

Tarquitias  scalas,  &c.  appellatas  esse  ait  vulgo  existi- 
mari  Verrius. 

Tartarino  cum  dixit  Ennius,  horrendo  et  terribili  Verrius 
vult  accipi,  a  Tartaro,  qui  locus  apud  inferos. 

Tentipellium  Artorius  putat  esse  calciamentum,  &c.  Ti- 
tinium  ait  Verrius  existimare  id  medicamentum  esse,  &c. 
cum  ille  TgoTrjxiu^  dixerit. 

Tonsillam  esse  Verrius  ait  palum  dolatum,  &c. 

Tumultum  dici  ait  Verrius,  qui  ab  aliis  oriatur,  quam  ab 
Italicis,  et  Galhcis  hostibus,  &c. 


24  M.    VERRII    FLAGCl 

Turrhenos  Etruscos  appellari  solitos  ait  Vcrrius,  a  Tur- 
rheno  duce  Lydorum,  &c. 

Vacerram  Verrius  et  alii  complures  vocari  dicunt  stipi- 
tem,  ad  queni  equos  solebant  religare. 

Vineae,  ut  Verrius  praecipit,  quod  vini  feraces  sint,  &c. 


M.   VERRII    FLACCI    EPISTUL^. 

Nam  crebro  in  antiquis  lectionibus  invenitur,  sicut  iu 
epistulis  probat  Verrius  Flaccus  exemplis,  auctoritate,  ra- 
tione  dicens  in  adverbiis  pro  V,  O  plerumque  majores  po" 
nere  consuetos,  et  sic  pro  Huc,  Hoc,  Veteres  dicere  sole- 
bant,  sicut  pro  illuc,  illoc  dicimus.^ 


M.    VERRII    FLACCI    CARMINA. 

Blandilusque  labor  molli  curahitur  urte^ 

INCERTA  VERRII  FLACCl. 

SiEViTiAQUE  eorum  aborainaretur  ab  hominibus.'' 

Festinat  a  fando  dicitur  :  quoniam  isti  ignaviores,  qui 
nihil  perficere  possunt,  plus  verborum,  quam  operae  habcnt. 
Sed  id  nimis  coactum,  atque  absurdum  videtur,  inquit  Gel- 
lius.*^ 

Caper  ostendit  de  dubiis  generibus  Verrium  Flaccum  po- 
suisse  alecem  hanc  dicens.*^ 

Alicam  sine  aspiratione  dictam  Verrius  tradit,  et  sic 
multi  dixerunt.* 

»  Ex  Servio  Hb.  viii.  ^n.  "^  Ex  Gell.  lib.  xvi.  cap.  14. 

»  Ex  Prisc.  lib.  viii.  ^  Ex  Prisc.  lib.  vi. 

>>  Ex  Prisc.  lib.  viii.  «  Ex  Cbaris.  lib.  i. 


qVM    FXTANT.  25 

Helenius  Acron  Verrium  dicit  errare,  qui  putat  hos  ambo 
dici  debere/ 

Amcena  loca  Varro  dicta  ait,  eo  quod  solum  araorem 
prsestent,  et  ad  se  amanda  alliciant.  Verrius  Flaccus, 
quod  sine  munere  sint,  nec  quicquam  his  ofRciat :  quasi 
amunia,  hoc  est,  sine  fructu,  unde  nullus  fructus  exsolvitur : 
inde  etiam  nihil  prasstantes,  immunes  vocantur.§ 

Non  negat  Verrius  Flaccus  Kal.  Apr.  postea  constitu- 
tum,  ut  matronae  Veneri  sacrum  facerent.'' 

Nonnulli  etiam  ex  participiis  putaverunt  talia  figurari : 
ut  Verrius  Flaccus,  qui  ab  eo,  quod  est  audens,  audenter.* 

Camara  dicuntur,  ut  Verrius  Flaccus  affirmat,  non  camera 
per  E.  Sed  Lucretius,  cameraqne  caminis  ex  cratibus,  etiam 
tameram  dici  posse  ostendit.'' 

Incohavi  ab  incoho  dicendum  putat  Julius  Modestus  : 
quia  sit  compositura  a  caho  initio  rerura,  quod  Verrius  (et) 
Flaccus  in  postrema  syllaba  aspirandum  probaverunt.  Co- 
hum  enira  apud  Veteres  mundum  significat.' 

Clunes  Verrius  Flaccus  masculino  genere  dici  probat, 
quoniam  in  IS  syllaba  terminata  omnia  carentia  nominativo 
singulari  masculina  sunt ;  ut  panis,  cinis,  crinis,  et  similia."' 

Dihgente.  Verrius  Flaccus,  inquit  Plinius,  eorum  norai- 
num,  quae  NS  finiuntur,  casu  norainativo,  ablativus  in  E  di- 
rigendus  est." 

DifFert  fatigatus  a  fesso,  ut  Verrius  ait,  quod  fatigatus, 
cura  quis  per  alium  laborare  compellitur :  fessus  vero,  cum 
quis  labore  deficit,  ut  lassus.'' 

Nec  hanc  solum  Romani  meretricem  colunt,  sed  Faulam 
quoque,  quara  Herculis  scortum  fuisse  Verrius  scribit.p 

Verrius  Flaccus  sic  distinxit :  modica  esse  labra,  labia 
immodica,  et  inde  Labiones  *  dici.'' 


2  Alii  Labeones. 


^  Ex  eod.  lib.  m  Ex  Charis.  lib.  i. 

1  Ex  Isid.  lib.  xiv.  cap.  8.  etym,  "  Ex  eod.  lib. 

•'  Ex  Macrob.  lib.  i.  Satiirn.  <>  Ex  Diomede  lib.  i. 

*  Ex  Charis.  Jib,  ii.  p  Ex  Lact.  lib.  i.  cap.  20. 
"  Ex  eod.  lib.  i.  «i  Ex  Charis.  lib.  i. 

•  Ex  Diom.  lib.  i.  probavit. 


26  M.  VERRII    FLACCl 

Verrius  lacte  pro  lac  dicit/ 

Nonnulli  synalephas  quoque  circa  observandara  scrip- 
tionem  existimaverant :  sicut  Verrius  Flaccus  :•  ut  ubicum- 
que  priraa  vox  M  litera  finiretur,  sequens  a  vocali  incipe- 
ret,  M  uon  tota,  sed  pars  illius  prior  tantum  scriberetur,  ut 
appareret  exprimi  non  debere.* 

Manibus  per  duo  I  dicendum,  quia  sunt  a  manibus,  ut 
p  utat  Verrius:  sed  et  manubiae  per  V  dici  possunt.' 

Nomenclator  sine  V  dicitur,  ut  Verrius  ait,  velut  nomi- 
nis  calator." 

Panis  geuitivo  plurali  panum  Verrius  dixit.^ 

Polenta  dici  debet  per  O,  cujus  rei  Verrius  Flaccus  ra- 
tiouem  reddit,  quod  usu  omnium  poliatur.'' 

Cum  autem  quid  hoc  est  hominis  quaeritur,  inquit,  de  ali- 
cujus  quaero  hominis  qualitate*  qui  necesse  sit*  hic  mas- 
culine  dicendus  est,  ut  Verrius  ait :  quoniam  neutra  in  I  et 
in  VS  non  exeunt." 

Sal  neutro  genere  Verrio  etiam  placuit.^ 

Porphyrio  ex  Verrio  et  Festo,  in  auguralibus,  inquit,  li- 
bris  ita  est,  sane  sarcteque.^ 

Verrii  Flacci  scripta  ad  hoc  genus  quaestionis  pertinentia 
hagc  fuerunt.  Senatum  dici  et  pro  loco,  et  pro  hominibus, 
civitatem  et  pro  loco,  et  oppidb :  et  pro  jure  quoque  homi- 
num,  et  pro  hominum  multitudine  :  tribus  quoque  et  decu- 
rias  dici,  et  pro  loco,  et  pro  jure,  et  pro  hominibus  :  concio- 
nem  autem  tria  significare,  locum,  suggestumque  unde  ver- 
ba  fierent ;  "item  significare  coetum  populi  assistentis  ;  itera 
orationem  ipsam,  quae  ad  populum  diceretur.* 

Verrio  Flacco  videtur  eandem  esse  apud  nos  V  literam 
quag  apud  Graecos  Y ;  namque  his  exemplis  argumentatur  : 
quod  illi  dicunt  xufnvov,  nos  cuminum,  quam  illi  xu7rap«r<rov, 
nos  cupressum  :  illi  xuj6epv^T»]v,  nos  gubernatorem  :  necnon 


Ex  cod.  lib.  "  Ex  eod. 

Ex  Velio  Longo  de  Orthog.  "  Ex  eod. 

Ex  CLaris.  lib.  i.  y  Ex  eod, 

Ex  eod.  '  Ex  eod.  lib.  ii. 

Ex  eod.  »  Ex  Gcl.  lib.  xviii.  cap. 


qute  extant.  27 

ex  ejusmodi  Theseus,  Menoeceus,  Peleus,  et  similibus  af- 
firmat." 

X  et  Z  Verrio  Flacco  placet  mutas  esse:  quoniam  a 
mutis  incipiant,  una  a  C,  altera  a  P  :  quod  si  quos  movet, 
quod  in  seraivocalem  desinant,  sciant,  inquit,  Z  literam  sic 
scribi  ab  iis,  qui  putant  illam  ex  C  et  D  constare,  ut  sine 
dubio  muta  finiatur.'' 

Ex  Verrio  Flacco  Plinii  lib.  iii.  vii.  viii.  xiv.  xv.  xviik 
XXVIII.  XXIX.  xxxiii.  xxxiv.  xxxv.*^ 

b  Ex  Velio  Longo  de  Orthogr.  ^  Ex  Plin.  iib.  i.  de  Nat.  Hist. 

e  Ex  eod. 


EPISTOLA     PAULLI 


AD 


CAROLUM    REGEM. 


DiviN^  largitatis  munere,  sapientia  potentiaque  praefulgi- 
do  Domino  Regi  Carolo  Regum  sublimissimo  Paullus  ulti- 
mus  servulus.  Cupiens  aliquid  vestris  bibliothecis  addere, 
quia  ex  proprio  perparum  valeo,  necessario  ex  alieno  mu- 
tuavi.  Festus  denique  Pompeius  Romanis  studiis  affatim 
eruditus,  tam  sermonum  abditorum,  quam  etiam  quarun- 
dam  causarum  origines  aperiens,  opus  suum  ad  viginti  us- 
que  prolixa  volumina  extendit :  ex  qua  ego  prolixitate  su- 
perflua  quaeque,  et  minus  necessaria  praetergrediens,  et 
quaedam  abstrusa  penitusstylo  proprio  enucleans,  nonnulla 
ita  ut  erant  posita  relinquens,  hoc  vestra;  celsitudini  legen- 
dum  compendium  obtuli.  In  cujus  serie,  si  tamen  lectum 
ire  non  dedignabimini,  quaedam  secundum  artem,  quaedam 
juxta  etymologiam  posita  non  inconvenienter  invenietis,  et 
praecipue  civitatis  vestrae  Romuleae  viarum,  portarum,  mon- 
tium,  locorum,  tribuumque  vocabula  diserta  reperietis,  ri- 
tus  praeterea  gentilium,  et  consuetudines,  varias  dictiones 
quoque  poetis  et  historiographis  familiares,  quas  in  suis 
opuscuhs  frequentius  posuere :  quod  exiguitatis  meae  mu- 
nusculum  si  sagax  et  subtilissimum  vestrum  ingenium  non 
usquequaque  repulerit,  tenuitatem  meam,  vita  comite^  ad 
potiora  excitabit.    Vale. 


SEX.  POMPEII  FESTI 


DE 


VERBORUM    SIGNIFICATIONE 
LIBER    1. 


Abacti^  magistratus  dicebantur,  qui  coacti  dcposuerant 

imperium. 
Abalienatus  ^  dicitur,  quem  quis  a  se  rcmoverit. 
Abambulantes,*^  abscedentes. 
Abarcet,''  prohibet. 

Abavus  ^  dicitur,  quia  abest  ab  avo,  et  est  avus  avi. 
Abditivi^abortivi. 

NOTiE 

^  Abavus]  Qnartiis  pater  ex  versu 
Planli  Pers.  i.  2.  'Pater,  avos,  proa- 
vos,  abavos,  atavos,  tritavos.'  Unde 
Virgil.  'Piluninusqne  illi  qnartns  pa- 
ter.'  1.  '  Abavns.'  Sed  non  sat  hu- 
jus  nominis  rationem  aperit  Paulns, 
'  quia  abest  ab  avo,'  qnasi  non  atavns 
et  Iritavus  longiori  absint  intervallo. 
Non  dnbito  apud  Festum  scriptum 
fnisse,  quiajum  abest  ab  avo.  Et  liaec 
est  Isidori  sententia,  <  abavus  proavi 
pater,  jam  longe  ab  avo.'  fdem. 

^  Abditivi]  Glossarium  optimum  ve- 
tus  :  '  Abditivns,  a-rroa-naadils.'  '  Ab- 
dere  '  enim  contrarium  r^  '  Indere.' 
Qnare  non  immerito  pro  abortu.  Joi. 
Scaliger. 

Abditivi  abortivi]  '  Abdere  '  con- 
trarium  est  T&J  'indere.'    Quare  op- 


»  Abacti]  Magistratu  depulsi,  de- 
turbati.  Gloss. '  Abacti,  aposthentes, 
repulsi.'  Dacerius. 

■>  Abalienatus]  Proprie  qui  alienus 
factns  est,  apallotriomenos,  improprie 
vero  abalienatus,  remotus,  id  est, 
quem  quis  a  se  removif,  nnde  non 
male  in  Gloss.  'apallotrioo,removeo.' 
Idem, 

•^  Abambulantes]  Ambnlare  est  ire, 
iter  facere,  Cic.  ad  Att.  lib.  ix.Ep. 
3.  'Si  recte  ambulavit  is  qui  hanc 
epistolam  tnlit,  in  ipsum  tuum  diem 
incidit.'  Et  lib.  viii.  Fam.  Ep.  22. 
'  Ita  ambulat  Caesar,  ut  timeam  ne 
citius  quam  opus  sit  ad  Brundisium 
accesserit.'  Idem. 

•^  Abarcet]  Gloss.  'Abarceo, apdr^o, 
repello.'  Idem. 


30 


SEXTI    POMFEII    PESTI 


Abemito^  significat  demlto,  vel  anfevto :  emere  enim  Anti- 
qui  dicebant  pio  accipere. 

Abgregare,''  est  ab  grege  ducere :  adgregare,  ad  gregem  du- 
cere :  segregare,  ex  pluribus  gregibus  partes  seducere: 
unde  et  egregius  dicitur  e  grege  lectus  :  quorum  verbo- 
rum  frequens  usus  non  mirum  si  ex  pecoribus  pendet. 
Cum  apud  Antiquos  opes '  et  patrimonia  ex  his  praeci- 
pue  constiterint,  ut  adhuc  etiam  pecunias,  et  peculia  di- 
cimus. 

Abietaria''  negotia'  dicebantur,  quam  raateriam  nunc  di- 
cimus,  videUcet  ab  abietibus  coemendis. 


1  Fiilv.  Ursin.  indicav ..^^.  ..^.  ...p,„..„ 

malil   materiariain.     Scaliger   nialit  negatiatio,    quam 


Ms.  legi  negotiatio  dicebatur,  et  pro   materiam 
nialit  negatiatio,    qttam  materiationem,    impro- 


NOTiE 


time  abditivus,  aborlivus,  quamvis 
sine  exemplo.  Gloss.  '  Abditivu.s, 
awoffTrao-eeis,'  abstractus,  avulsus.  Op- 
time,  ex  unico  Planti  loco  in  argii- 
mento  Poenuli  :  '  Sed  illi  seni  qui 
mortuus  est,  filius  Unicus  qui  fiierat, 
oiim  abditivos  a  patre,  Puer  septuen- 
nis  siirripitur  Carthagine.*  Ut  mira- 
ri  satis  nequeam  hic  virum  alioqui 
doctissimum  pessime  se  dedisse,  qui 
abductus  in  textum  recepit,  quod  ab 
studioso  qiiodam,  ut  mos  est,adoram 
codicis  scriptum  fuerat,  ut  vocem  ab- 
ditivos  explicaret.  In  vett.  edd.  legi- 
tur  abdivitiis,  quod  manifeste  probat 
corruptum  ex  abditivos.  Dacerius. 

s  Abemit']  Glossarium  :  '  Abemit, 
ab  eo  accepit,  eAa/Sec'  Sic  'Surre- 
mit,'  snrsum  emit  :  hoc  est,  susce- 
pit:  et,  'Surrempsit,'  susceperit.  Jos. 
Scaliger. 

Abemito]  Gloss.  '  Abemit,  ab  eo 
accepit,  eXa^ev.'  Emere,  quod  nunc 
inercari,  Antiquissignificabatsumere, 
accipere.  Sic  '  surremit:  *  i.  sursuni 
emit,  accepit,  Lucil.  '  luque  manum 
surremit  liastam.'  Et  '  surrempsit,' 
susceperit.  Vide  iu  '  Surremit.' 
J)ac. 


h  Abgregare]  Abgregare  et  Segre- 
gare  non  tam  ex  pluribus  gregibus, 
quam  ex  grege  seorsum  ducere.  Idem. 
'  Cum  apud  Antiquos  opes]  Quia  Ve- 
teres  peciiariam  exercebant,  ita  ut 
omnis  eoriim  copia  in  pecore  consis- 
teret,  ut  ex  Sacris  Literis  et  Homero 
ipso  notum.  Inde  fit  ut  hodieque  et 
'  pecunias  '  et  'peculia'  dicamus. 
Vide  '  Pecunia.'  Inde  etiam  opes 
pro  divitiis,  quod  Antiqui  oves  opes 
dicebant.  Unde  '  opulentus,'  ttoAu- 
/iTjAos.  Varr.  lib.  ii.  de  Re  Rust.  cap. 
1.  '  De  antiqiiis  illustiissimus  qiiisque 
pastor  erat,  ut  ostendit  Graeca  et  La- 
tina  lingua,  et  veteres  poiitap,  qiii 
alios  vocant  iro\vapyas,  alios  iroKvn^f]- 
\ovs,  alios  TToXv^ovTas,  qui  ipsas  pecu- 
des  propter  caritatem  aureas  liabu- 
isse  pelles  tradideriint.'  Idem. 

^  Abietaria']  Mallem,  Abietaria  ne- 
gotiatio,  quam  materiationem  nunc  di- 
cimus:  siibjicit  enim:  '  videlicet  ab 
abietibus  coemendis,'  ut  non  sint  |u- 
Aa,  sed  ^v\ovpyla,  quam  V'itruvius  et 
alii  recte  '  materiationem  '  vocant : 
vulgarem  tamen  leclionem  retinere 
possiimiis.  Jos.  Scal. 

Abietaria  negotia]  Fulvius   Ursinus 


DK    VKHBORU.M    SIGNIFICATION  E    LIB.    I. 


31 


Abiisse  pro  adiisse  ^ '  dicebant. 
Abitionem  *"  antiqui  dicebant  mortem. 
Abnutare,"  saspe  abnuere. 

Ab  oloes  °  dicebant,  pro  ab  illis :  antiqui  enim  literam  non 
geminabant. 


bante  Dacer 


-2  Alii  obiisse. 


indicavit  in  Ms.  legi  nhietaria  negotia- 
tio.  Infra  pro  materiam  .Scaliger  le- 
git  maleriationein  :  Frustra  :  nam  ma- 
teria  est  ^v\e(a,  '  lignatio,'  lignorun» 
ffuWoyri.  Abietaria  negotiatio,  Gall. 
trafic  de  bois.  A  materia  est  materia- 
rius,  qui  fournit  le  bois.  Plaut.  Mil. 
Glor.  III.  3.  'Assunt  fabri  arcliitec- 
tique,  eam  quidem  ad  rem  haud  ira- 
perili:  Si  non  nos  materiarins  remo- 
ratur,  quod  opus  est  qui  det.'  Dac. 

'  Abiisse  pro  adiisse~]  Restilnunt  viri 
docti  abiisse  pro  obiisse.  Ut  infra 
*  abitionem  antiqui  dicebant  mor- 
tem.'  Putabam  olim  scriptum  fuisse 
obiisse  pro  adiisse.  Nam  infra  ait '  ob- 
itu  dicebant  pro  aditu.'  Neque  ob- 
stat  series  literarum,  cnm  multa  alia 
sint  quae  suum  ordinera  non  servant. 
Idem. 

■"  Abitionem']  Notavimus  in  Conjec- 
taneis,  quantum  Veteres5vo-<^77^/ai/  vi- 
taverint  in  mortis  mentione  :  ut  de 
mortuodicebant,  vixit:  et  in  veteri- 
bns  marmoribus  idem  visitiir,  prae- 
sertim  in  illis,  quae  extant  Narbonae  : 

nt,  VIXIT.  C.  FLAVIVS.  FELIX:  Ct,  VIX- 
IT.    VALERiVS.    EMELLVS:    et,    VIXIT. 

DOMiTius.  PRiMus.  Itaque  abiit  di- 
cebant,  pro  periit.  Tertull.  Si  de 
aliquo  jampridem  defuncto  tanquam 
vivo  quis  requirat,  prae  manu  occur- 
rit  dicere:  abut  jam,  et,  reverti 
debet:  sic  pro  eodem  dicebant,  fuit. 
iit  notamus  alibi.  Jos.  Scal. 

Abitionem  Antiqui]  Veteres  ut  male 
ouiinatis  verbis  parcerent  et  a  niortis 


NOTiE 

mentione  abstinerent,  si  quem  e  vita 
decessisse  indicarent,  dicebant,  Fuit, 
vixit,  abiit.  Qiiomodo  et  Gra?ci  suiini 
o^ixeffduL  et  airoLxeffdai  nsurpabant.  Sic 
plures  etiam  pro  mortuis,  ut  Graeci 
wAeiovas.  Sic  et  felices,  quos  Graeci 
fiaKapLTas,  Horat. '  Omnes  composui 
felices.'  Et  id  nos  vulgo  hodieque 
dicimns.  Dac. 

■>  Abnutarel  'Abnutivum'  in  Pan- 
dectis  :  quod  in  constitutionibus  Grae- 
cis  non  laro (\\c\tur  avavevcrai.  SicMar- 
tianiis  'orationein  abnutivam,'et 'ad- 
nutivam,'  ^  ttjv  aTrocpaTiKriv,  Kai  KaTa(pa- 
TiK7]v:  et  Glossarium:  'Abnutivum, 
aTTcoijLOTLKSv  .'  '  Adnutivum,  KaTuiyiOTL- 
k6v.'  Abnutivutn  et  Adnutivum  qnod 
vocat  Martianus  Capella,  est  Nega- 
toriiim  et  Confessoriiim.  Jos.  Scal. 

Abiiutare]  Freqnentativum  a  nuo, 
quod  a  vevai,  Nuo,  nuto,  abnuo,  ab- 
nuto,  avavevw.  Abnuto  est,  abjuro, 
nego ;  unde  Gloss.  '  Abnutivum 
aTrai fiOTiKhv,  abjuratorium,  negatori- 
um.'  Ciii  contrariuin  '  adniitivum 
KaTwnoTLKhv,  dejerativum,  coufesso- 
rium.'  Duc. 

°  Ah  oloes']  In  lege  Regia  :  sEi.  pa- 
rentes.  puer.  verberit.  AST.  oloe 

PLORASSINT.  PUER.    DEIVEIS.    PAREN- 

tum.  sacer.  esto.  In  hac  lege,  oloe, 
est,  olli,  vel  illi.  Nam  E  post  in  O, 
ut  Apello  et  Apollo.  Deinde  non  ge- 
minabant  literas :  postremo,  Nonii- 
nativi  masculini  plurales,  qui  postea 
in  I,  antea  in  oe  desinebant:  sic  in 
carmine  Sallari,  pilumnoe  poploe. 


32 


8EXTI    POMPEIl    FESTI 


AboriginesP  appellati  sunt,  quod  errantes  convenerint  in 

agrura/)  qui  nunc  est  populi  Romani ;  fuit  enim  gens  an- 

tiquissima  Italias. 
Abortum^ '  gravidse  mulieris  dicitur,  quod  non  sit  tempes- 

tive  ortum. 
Abrogare,  infirmare.' 
Abs'  prajpositio  a  Graeco  deducitur  a\I/.  significat  autem 

retractionem  iu  partem  posteriorem. 


3  Coiijicit  Dac.  Abortus 


NOT/E 


lioc  est,  Piliimni  populi  :  et  fasci- 
NOE  pro  Fascini,  Jos.  Scal. 

Ab  oloesl  Oli,  pro  olli,  et  olli  pro 
illi :  oloes  auteni  illoes  est,  et  pro  illis 
accipitur  Graeca  terniinatione.  Vide 
'  Loebesum'  et  *  ollic.'  Ant.  Augus- 
tinus. 

^6oWs]Recti  plurales,  qui  nunc  in 
i,antiquitus  desinebant  in  oe,  Pilum- 
noe,  poploe,  pro  pilumni,  popli.  Ex  imi- 
tatione  Graerorum,  apiid  qiios  nomi- 
nativi  plurales  terminantiir  in  oi. 
Hic  olli  simplici  I  oli,  antiqua  ternii- 
natione  oloc.  In  sexto  casu  oloes  pro 
ollis,  illis.  In  lege  Regia,  •  Sei  paren- 
teis  puer  verberet,  ast  oloe  ploras- 
sint,  puer  Divis  parentum  sacer  esto.' 
Dac. 

P  Aborigines]  Hic  Festus  aborigi- 
nes  dicit  pro  aberrigines,  antiquacon- 
suetudine,  simplici  r,  et  e  converso 
in  o.  Cui  sententiae  favet  auctor  de 
originc  Gentis  Rom.  '  Wnaborigines 
cognominatos  volunt  quod  errantes 
iilo  venerint,  primo  aberrigines,  post 
mutata  prima  liiera  altera  ademta 
aborigincs  cognomindlos.'  Sed  utrique 
falsi  sunt,  nam  aborigines  sunt  indi- 
genae  aMxOoves  qui  ab  origine  in 
Italia  fuerint,  nec  aliunde  advecti, 
ut  ait  Euripides  de  Atheniensibus, 
qui  se  etiam  ainoxOovas  gloriabantur: 
Aahs  ovK   iiraKrhs  &\KoO(v,   avToxOovfS 


e(pvfxiv.  '  Populus  non  advectus  ali- 
unde,  indigense  nati  sumus.'  Idem. 

1  /n  agrum']  Qui  postea  Latium  vo- 
catus  est,  et  ipsi  aborigenes  post  ^- 
neffi  adventum  cum  Trojanis  permisti 
Latini  dicti  sunt.  Idem. 

^  Abortum]  Verbum  elegans  Abo- 
riri.  Varro,  Gallo  Fundanio  de  Admi- 
randis:  '  Viniim,  qiiod  ibi  natum  sit 
in  quodain  loco,  si  pracgnas  biberit, 
tieri  ut  aboriatur.'  Titiiluni  Varro- 
niani  libri  emcndamus  ita  apud  No- 
nium.  Jos.  Scal. 

Abortum]  Melius  forsan  aborlus. 
Tamen  et  abortum  retincre  possis. 
Abortus  auteni  ab  aborior  ;  id  est, 
abortum  facio.  Varro,  Gallo  Funda- 
nio,  '  Vinum,  quod  ibi  natum  sit  eis 
quodam  loco,  si  przegnas  biberit,  fieri 
ut  aboriatur.'  Dac. 

'  Abrogare,  injirmarc}  Optime  igi- 
tur  Gloss.  '  abrogo,  airoKvpw,  fAarTw.' 
Id  est,  irritum  facio,  infirmo,  minuo. 
Saepius  tanien  abrogare  pro  omnino 
tollere,  eripere,  ut  abrogarcfidem  ali- 
cui,  ut  '  abrogare  legem,'  est  legem 
pcrlatain  prorsus  tollere.  Idem. 

'  Abs]  Certe  hic  frustra  est  sivc 
Festus,  sive  Paulus,  qui  sine  ullo  ex- 
emplo  abs  Latinuni  a  Gra^co  &i|/  dixit 
proficisci,  eo  tantum  indiictus  quod 
ambo  codem  modo  desinerent.  Abii, 
addito  S,  est  a  praepositionc  ab, qua:  a 


DE    VliRBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    I. 


33 


AcERATUM  "  lutum,  cum  paleis  mixtum. 

Acerra/  ara,  quae  ante  mortuum  poni  solebat:  in  qua  odo- 

res  iucendebantur  :  alii  dicunt  arculam  esse  thurariam  : 

scilicet  ubi  thus  reponebant.-^- 
Acetare  dicebant,^  quod  nunc  dicimus  agitare. 
Acieris,^  securis  aerea,  qua  in  sacrificiis  iitebantur  sacer- 

dotes. 
Acies,  Acumen,"  Acus,  et  Acuere  dicuntur  ab  ooiovvi,  quam 

Latine  dicimus  cotem. 
Aclassis''  tunica,  ab  humeris  non  consuta. 
Acrumaeruma5<^  utensilia  ampliora. 


4  ScUicet  ubi  thus  reponebant.  Ha?c  omnino  dclenda  esse  idem  censet. — 5 
Vett.  edd.  Mrumarutna.  Legit  Scaliger  JErumina  vel  potvus  /Eramina,  pro- 
bante  Dacerio. 

NOTyE 

Graeco  dTrrf,    Res  notior  est  quam  nt         ^  ^cjem]  Glossa 


exemplis  debeat  probari.  Qiiod  infra 
legitur  (j6«significare  retractionem  in 
partem  pos.teriorem,  id  ab  Hesychio: 
w^,  TrdXiv,  els  to,  oTtlcrai.  Idem, 

"Aceratum]  Nonius:  Aceratnm  est 
lutnm  paleis  mixtum  ut  laterariis 
usus  est.  Lucii.  lib.  ix.  '  Lateres  qui 
dncit  habet  nihil  amplins  nam  quam 
Commune  lutum  a  paleis,  coennmque 
aceroso.'  Ubi  nemonon  videt  legen- 
dnm  esse  ccenumque  aceratum.  Idem. 

*  Acerra']  Glossarium  :  '  Acceptn- 
raria,  Ki^avwrpis.  Acerra  turaria  legen- 
dum.  Jos.  Scal. 

Acerra]  Nnllibi  acerram  pro  ara  me 
legisse  memini,  nisi  ita  accipere  lu- 
beat  in  lege  12.  tab.  '  Unctura  servL- 
lis  tollatur,  omnisqne  circumpotatio: 
ne  respersio,  ne  longae  coronae,  nec 
acerraR.'  Quod  non  placet.  Dac. 

y  Acetare']  Sic  '  subicitare,'  '  ini- 
cere,'  et  similia.  Jos.  Scal. 

Acetare]  Veteres  pro  g-  scribebant 
c;  ut  '  pucnando,'  '  leciones,'  '  Car- 
thacinenses  :'  et  e  pro  i ;  ut  '  exemet' . 
pro  •  eximit,'  '  navebus,'  '  acetare, ' 
et  similia.  Dnc. 


Delph.  et  Var.  Clas. 


um  :  '  Acieris,  d|i'- 
mi  lepo(pdv7ov,  w5  U\avros.'  Et, '  Acia- 
rium,(rTo'jua>jua.'Et,'  Denticulum  acia- 
rium,  <TTofj.aiixd.Tioi/.'  Uude  Itali  aes  vo- 
cant  Aciaio.  Significat  et  idem,  lia<pi' 
SodriKriv.  Jos.  Scal. 

Acieris]  Gloss.  'Isidori  :  '  Acieris, 
genus  securis.'  Et  Glossarium  Philox. 
'  acieris,  a^imi  lipo^dvrov,  &s  XlKavros.' 
'  Acieris,  secnris  sacerdotis  utPlau- 
tus.'  Hodie  tamen  acieris  apud  Plau- 
tum  frustra  quaeras.  Dac. 

*  Acies,  Acumen]  Nunquam  ab  aKSvrj 
formabitnr  acies.  Sed  ab  d/dj  vel  dfcJy, 
cuspis  ferri  a  quo  etiam '  acus,' '  acuo,' 
*  acumen.'  /dm. 

■"  Aclassis]  Glossarium  :  '  Acclas- 
sis,  KdifxaTa.'  Vide  Calasis.  Jos.  Scal. 

Aclassis]  Eadem  et  calassis  dicta, 
a  Grapco  x^^af^is  laxatio,  quod  non 
consuta  sed  laxa  ab  humeris  nodo 
dependeat.  Acalassis  autem  puto  pro 
amcalasis  ab  atn  circum.  Sed  et  a«- 
classes  in  Ms.  scriptum  fuisse  docet 
Voss.  manifesto  pro  ancalassis,  anclas- 
sis.  Glossarium  '  aclassi,Xw/ia.'  Cor- 
rige  aclassis.  Et  recte  aclassim  expo- 
nit  Ka>fj.a,  id  est,  luma,  quod  ab  Isido- 


Pomp.  Fesl. 


84 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Actus''  raodo  significat  in  comoediis  et  tragoediis  certa 
spatia  canticorum  :  modo  iter  inter  vicinos  *  quatuor 
pedum  latum:  modo  in  geometrica  minorera  partem  ju- 
geri/  id  est,  centum  viginti  pedum :  modo  motura  cor- 
poris/  ut  histrionura  et  saltatorura,  qui  etiam  ex  hoc  ipso 
actuosi  dicuntur. 

Acupedius''  dicebatur,  cui  praecipuum  erat  in  currendo 
acumen  pedum. 


NOTyE 


10  exponitur,  quadrum  sagnm.  Qnod 
in  quatuor  partes  divisum  ab  hnmeris 
laxum  penderet,  neque  fibulis  ullis 
astringeretur.  Dac. 

c  Acrumaruma]  Veteres  editiones, 
/Erumaruma.  Lego,  JErumma,  quje 
dicta  sunt,  ut  Grace  xo^f^/xoTa,  ap- 
yvpc&ixaTa,  xp^f^^f^ara :  eo  eniin  nomi- 
ne  intelligunt  Grseci  a?nea,  argentea, 
aurea  utensilia.  Melius  tamen  lege- 
retur  JEramina.  Jos.  Scal. 

AcrumcBruma']  Lege  cum  Scaligero 
cerumhia,  sive  potius  aramina,  quie 
Gra^cis  xf^^Kcofxara,  apyvpiiixaTa,  XP^' 
a<i>ixaT(x.  iEnea,  argentea,  aurea  uten- 
silia.  Dac. 

"*  Actus]  Tragcediae  pars,  ab  agendo, 
eadem  ratione  qua  Graecis  Spafxa  a 
^pav,  agere.  Idem. 

«  Modo  iter  inter  vicinos]  Ab  agen- 
do,  ducendo,  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L. 
*  Qua  agebant  actus,  qua  vehebant 
viae,  qua  ibant  ab  itu  iter  appella- 
runt.'  Iter  latum  duos  pedes,  actus 
quatnor,  via  octo.  Idem. 

^  Minorem  partem  jugeri]  Jugerum 
ex  Varrone  et  aliis  est  quod  quadra- 
tos  duos  actus  liabet:  actus  quadra- 
tus  iatus  est  pedes  cxx.  longus  toti- 
dem  :  aclus  igitur  dici  non  potest  mi- 
nor  pars  jiigeri,  cum  jugerum  niajo- 
rem  actu  partem  non  habeat.  Lege 
igitur  majorem  partem  jugeri.  Nam  ju- 
geruni  liabet  etiam  scrupuliim,  qiiod 
est  decem  pedes  in  latiiudinem,  et 
longitudLnem,  quod  est  niinima  pars 


jiigeri.  Idem. 

e  Modo  motum  corporis]  Actns  in 
comicis  et  tragicis  fabiilis  ea  est  ac- 
tio,  is  oris  et  vocis  babitiis,  is  corpo- 
ris  motus  qno  se  agunt  histriones  in 
scena,  ad  rein  scenicam  exprimen- 
dam.  Vide  Agere.  Idem. 

^  Acupedius]  L^cWin^^  Agipedern  ili\- 
it :  '  Agipes  vocem  mittere  coepit.' 
Glossariiim  :  '  i^iqiiipedium,  o|uiro5ia.' 
Jos.  Scal. 

Acupedius]  Glossar.  Aquipedius,  Sfc. 
ut  fortasse,  Aqupedius  scribendum  sit 
ex  antiqua  consiietudine  :  ut  '  pe- 
qunia'  pro  '  pecunia.'  Ful,  Ursinus. 

Acupedius]  Ab  acumine  pedum, 
quouiodo  aKixriv  noSwv  dixit  eleganter 
Pindariis.  Vix  fero  tamen  hic  pedi- 
bus  acuuien  tribiii,  ncque  immeiito 
hanc  vocem  suspectam  habiiit  Vulca- 
nius,  qui  legendiini  putavit,  acripe- 
dius,  hoc  est,  cui  pracipua  est  in  cur- 
rendo  velocilas  peduni.  Acris  enim 
est  velox,  iit  Grapciso|uj.  Gloss.  oi^vsy 
6  Taxvs,  Verum,  quanquam  conatuni 
non  improbo,  dispicere  debebat  vir 
docliss.  num  aliiinde  quam  ab  acu- 
mine  acupettius  deduci  posset.  Nani 
rectuin  est  acupedius,  unde  acupedium 
substantive  factum.  Gloss.  '  Acupe- 
dium  :  olviroSia:  Velocitas.'  Et  Gloss. 
Graeco-Lat.  '  o|u7ro5/a,  acupediiim.' 
Sed  acupedius  ad  imitationem  Graeco- 
rum  effictiim,  ab  uKinrovs  wkvitoSos  ocu- 
pedius,  et,  o  converso  in  a,  acupedius. 
Qiii  Graecc  sciunt,  hoc  verum   esse 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I, 


35 


Acus^'  palea  est.  Varro  reruin  rusticariim  tertio :  Acus 
substruendum  ■  parturientibus  :  Acus  in  area  excutitur. 
Idem  in  eodem  primo  :  **  argillam  mixtam  acere. 

Acus  dicitur/  qua  sarcinatrix,  vel  etiam  ornatrix  utitur : 


6  '  Acus,  Qtda  sarcire,  £fc.  in  Mannscripto.'  Fulv,  Ursin. — 7  Alii  subslemeyi- 
dum  coiijiciunt,  teste  Scaligero. — 8  Eodem  primo  rejicienda  esse  censet  idem. 


NOT^E 


sentiiint.  Acnpedium  Lncilius  dixit 
agipedem:  '  agipes  vocem  mittere  coe- 
pit.'  At  agipes  nihil  alind  est  quam 
agypes,  qnod  pro  aciipes,  id  est,  acu- 
pedius.  Nisi  agipedem  facete  dixerit 
Lucilius  pro  pcdibus  agentem,  hoc 
est,  orantem  non  vero  ore  et  linguii. 
Qua  ratione  forsan  non  inconimode 
et  aipes  legetur,  qnod  pede  aiat,  dicat. 
Vide  '  Pedarium.'  Dac. 

'  Acus]  Quod  ait :  '  Exercitus  quo- 
que  instrnctio,' &c.  falsum  est.  Non 
enim  Acum,  sed  Aciem  dicimus.  Por- 
ro  Acum  intelligit,  quam  alibi  Cnaso- 
nem  vocat,  quae  et  discerviculum  vo- 
catur.  Lncilins  xxx.  '  Euplocamo 
digitos,  (liscerniculumque  capiHo.' 
GraBci»ta\a^i5a.  Apnleius  '  acum  cri- 
nalem:'  de  qua  Martialis :  '  Tenuia 
ne  madidi  violent  bombycina  crines, 
Figat  acus  tortas  sustineatque  comas.' 
Ita  enim  legendum  in  Martiali.  Nam 
in  vulgatis  perperam,  madidos.  Qiiod 
adeo  ejus  loci  sententiam  turbarat, 
ut  Turnebo  viro  dictissimo  snspectiis 
quidem  locus  fuerit:  emendare  au- 
teni  dum  tentat,  totuin  sensum  poetaB 
inverterit :  de  Ornatrice  habes  apnd 
Suetonium,  Jnvenalem,  et  eundera 
Martialem.  Graeci  et  Koati-fiTpiav  et 
Kop,(iiTpiav  :  quo  nomine  Fabnla  edita 
Naevio.  Fuitqne  munns  illnd  pecu- 
liare,  ut  qnaedam  ancillas  nihil  aliud 
qnam  ornatrices  essent:  nt  patet  ex 
veteri  inscriptione  :  cineribvs.  ha- 

MILLiE.  ALBIONI^.  QV1NT.E.  ORNA- 
TRICI.  FESTVS.  M.  SEPTIMI.  GALH 
DISPEN.    CONTVBERNALI.  B.  M.  F.    ET 


SIBI.  Jos.  Scal. 

Acus]  Ex  uno  tantnm  libro  liaec 
snmta  sunt,  mihi  valde  suspecta;  et 
quae  referuntur,  non  reperi  lib.  iii. 
Varronis,  sed  liaec :  '  in  cubilibus, 
cum  partnrient,  acus  snbsternen- 
dum  :'  et  postea:  '  Condnnt  in  fur- 
fures,  aut  acus.'  Et  libro  primo  : 
'  Ita  fit,  ut  qnod  levissimum  est  in 
eo,  atque  appellatur  acus,  evannetur 
forasextraaream.'  Et  postea  :  '  Pa- 
rietes  et  solum  opere  tectorio  mar- 
moratu  loricandi,  si  minus  ex  argilla 
mixto  acere  e  frnmento,  et  amurca.' 
Hapc  fortasse  snnt,  qnas  Paulus,  sive 
quis  alius,  referre  voluit.  Vide  Ace- 
ratum  et  Obacerare.  Ant.  Aug. 

Acus']  Quae  hic  referuntur,  ea  apnd 
Varronem  frustra  qnaeras  :  legitur 
tantum  in  tertio  :  '  In  cubilibus  cum 
parturierit  acns  substernendnm  :'  et 
mnlto  post,  '  eas  substernendum  pa- 
lea.'  Et  in  primo,  '  ita  fit,  nt  quod 
levissimum  est  in  eo,  atque  appella- 
tur  acns,evanneturforasextra  aream.' 
Et  postea:  'Si  minus,ex  argilla  mixto 
acere  e  frumento  et  amnrca.'  Quae 
omnia  Paulus  more  sno  truncavit  et 
verbis  suis  per  epitomen  protnlit. 
Sed  in  ejus  verbis  alind  turbatum  fii- 
isse  certum  est :  scripserat  enim  :  A- 
cus  palea  est.  Varro  rerum  rusticarum 
terlio  :  Acus  subsfernendum  parturien- 
tibus.  Primo :  Acus  in  area  excutitnr. 
Idem  eodem :  Argillam  mixtam  acere. 
Dac. 

i'  Acus  dicitur]  Acus  ornatricum 
alio    noniine    discerniculum  -vocatnr, 


36 


SEXTI    POMPEH    FESTI 


paleae  etiam  quaedam  de  fruraento  acus  dicuntur.  Ex- 
ercitus  quoque  instructio  ; '  quod  ea  pars  militum  vehe- 
mentissima  est  ad  hostem  vuhierandura  acumine  telo- 
rum:  totum  autem  ex  Graeco  sermone  trahitur;  cum 
sarcire  apud  illos  axsa-aa-Qai  dicitur. 

Ad,'"  aut  proprie  personam  significat ;  ut  Eo  ad  Pompei- 
um :  aut  locum,  ut  Abiit  ad  theatrum. 

Adagia,"  ad  agendum  apta. 

Adasia,°  ovis  vetula  recentis  partus. 

Adaxint :  p  adefferint. 


qiiia  ca  capillos  distingiinnt,  iliscer- 
niint.  Acuni  crinalem  vocat  Apii- 
leius.  Ornatrices  aiitem  nos  dicimus 
coiffeuses.  Nani  ftiit  apiid  Veteres 
niunus  illiid  peciiliare,  ut  quaedam 
ancillae  nihil  aliud  essent  quani  orna- 
trices,  ut  hodieque  apud  nos.  Sueton. 
in  Tiber.  40.  '  Haec  matris  meae  H- 
berta  et  ornatrix  fuit.'  Idem. 

'  Exercitus  quoque  insfructio']  Fal- 
siim  est ;  non  enim  actnn  sed  aciem  di- 
cimus,  ut  optime  Scaliger.  Idem. 

"'  Ad]  Denotat  motum  ad  locum, 
ajmd  factuiu  in  loco.  Ad  verbis  mo- 
tus  conjiingitur,  apud  non  ilem.  Iiuie 
Lucilins  Sat.  ix.  '  Sic  et  apud  te  lon- 
ge  aliud  est,  nam  idem  valet  ad  te, 
Intro  nos  vocat  ad  se  se  :  tenet  intus 
apiid  se.'  Interdum  tamen  ad  sumi- 
tur  pro  apud,  iit  apud  pro  ad.  Idem. 

"  Adagia']  Lege  Adagio.  Varr.  lib. 
VI.  de  L.  L.  '  Adagio  et  litera  com- 
mutata  abagio  dicta  ab  eo  quod  am- 
bit  orationem,  neque  in  aliqua  una  re 
consistit  sola,  ambagio  dicta,  iit  ain- 
bustum  quod  circum  ustum  est.'  Er- 
go  adagio  pro  ambagio,  quod  sit  ser- 
mo  circumambiilans,  et  multis  rebus 
possit  convenire.  Sic  Grsecis  irapoi- 
fila,  a  irapdi,  ad  et  olfxos  via,  GIoss. 
'  adagio,  Trapoifxla.'  Sed  vox  illa  jam  ob- 
soleverat  ipsius  Varronis  aetate;  scri- 
bit   euim   lib.  vi.    'Apud  Valerium 


Soranum  vetus  adagio  est,  o  P.  Sci- 
pio.  Quod  verbum  usque  eo  eva- 
niiit,  ut  Graecum  Trapoifj.ia  pro  eo  po- 
sitiim  magis  sit  apertuni,'  Idem. 

o  ^dasja]  liiGlossisIsidori:  'Ada- 
sia,  ovis  major  natu.'  Jos.  Scal. 

Adasia]  Isidor.  '  Adasia,  ovis  ma- 
jor  natu.'  Sed  quid  fiet  illis  recentis 
partus?  Dubitabat  Doctissimus  Vos- 
siiis  num  adasia  sit  pro  adaxia,  praeter 
a>tatem  adacta  ad  partum,  ab  adaxint 
pro  adegcrint.  Ego  potius  existimo 
ista  receiilis  pnrtus  interpretationem 
esse  \oc\s  TrptiiriTOKos,'  primogenitus.' 
Ita  iit  Paiili  vcrba  sic  intellipenda  et 
distinguenda  sint  Adasia,  ovis  velula, 
recentis  partus.  Id  est,  primogenita, 
id  est,  qiiam  recenti  sive  primo  partii 
mater  peperit,  et  inde  patet  ciir  Isi- 
dorus  dixerit, '  ovis  major  natu.'  Sic 
infra  '  avillas,  agnas  receutis  partus.' 
Nam  avillae  agnae  vetulae.  Dac. 

P  Adaxint]  Plaut.  Aulular.  Jos. 
Scal. 

Adaxint]  Plaut.  Aulul.  i.  1.  '  Uti- 
nam  me  Divi  adaxint  ad  suspendinm. 
Potius  quam  quidem  hoc  pacto  apud 
te  serviam.'  Ad  quem  locum  male 
Nonius  adaxint  dixitesse  pro  adigant. 
Nam  luanifesto  pro  adegerint,  vel 
etiam  pro  adaxent,  pro  adegissent, 
Dac. 


DE    VERBORUM    SIGN IFIC ATION E    LIH.    I. 


37 


Adcensi  "^  dicebantur,   qui   in  locum  mortuorum  militura 

subito  subrogabantur ;  dicti  ita,  quia  ad  censum  adji- 

ciebantur. 
Addicere  ^  est  proprie  idem  dicere,  et  approbare  dicendo. 

Alias  addicere  damnare '  est. 
Addubanum,'  Danubium.9 
Addues,  "  addideris. 
Adeo "  duas  habet  significationes  :  nam  cum  prima  acuta 

efFertur,  idem  significat,  quod  accedo  :  ut  cum  dicimus  : 


9   Vett.  libb.  Adduhanum,  dubium.     Legendnm  monet  Scal.  Ad  dubienum ; 
ud  dubium:  sed  vid.  Notam  Dac.  infra. 


NOT^ 


1  Adcensi']  Vide  '  adscriptitii.'  Id. 

■■  Addicere]  Approbare  :  quare  in 
Auguraiibus  aves  dicuntur  addicere, 
cum  suadent,  probant,  ralum  faciuut. 
Idem. 

^  Alias  addicere  damnarej  Addicere 
proprie  est,  debitorem  qui  non  est 
solvendo  in  potestatem  creditoris  tra- 
dere,  unde  addidus  damnatus,  credi- 
tori  traditus.  Plaut.  Bacchid.  v.  sc. 
ult.  '  Ducite  quo  lubet  tanquam  qni- 
dem  addictos.'  Inde  Achemaenides 
apud  Virgil.  iii.  JEneid.  '  huic  me, 
quxcumque  fuisset,  Addixi.'  Ad- 
dixi,  devovi,  in  servitutem  tradidi. 
Idem. 

'  Addubanum]  Lege,  Ad  dubienum : 
ad  dubium.  Ut  ab  alio  alietms,  a  socio 
socienus,  sic  a  dubio  dubienus.  Jos. 
Scal. 

Addubanum  Danubium']  Vett.  libb. 
Addubanum,  dubium,  qua  re  motus 
Scaliger  legendum  pronuntiavit,  ad 
dubienum :  ad  dubiian ;  ut  ab  alio,  ulienus, 
a  socio,  socienus,  sic  a  dubio,  dubienus. 
Sed  amplius  de  hoc  loco  deliberan- 
dum  existimo.  Immo  et  temere  fe- 
cit  Scaliger.  Recte  enim  Addubanus, 
sive  potius  Abnobanus  Danubius  dici 


potuit  a  monte  Abnoba,  nnde  pro- 
rumpit,  circa  Ducatum  Virtember- 
gensem.  Forsan  et  Addubanus  non 
Danubius,  sed  is  fluvius  sit  qui  Grae- 
cis  'ASovas,  quique  ex  Adula  nionte 
fluens  in  partes  interiori  vicinas  Gal- 
liae  Larium  implet  lacum,  et  inde 
exitinPadum.  Namin  Gloss.  '  Adu- 
banus,  'ABoias.'  Dac. 

"  Addues]  Veteres  dicebantcrfduo 
et  adduo.  Neque  omiserunt  veteres 
illae  Glossse  :  '  Adduo,  TrpuaTiOw.'  et 
lex   XII.     Tabularum:    sei.   pater 

FILIOM.  TER.  VENOM.  DUIT.  FILIOS.  A 
PATRE.    LEIBER.    ESTO.       Nam    VUlgUS 

male  edit,  venumdamt:  immo  barba- 
re,  et  ineple.  Jos.  Scal. 

Addues]  Pro  adduis,  i.  addas,  et  ad- 
dideris:  Veteres  autem  dicebant  d«e- 
re,  unde  duim,  pro  detn,  sive  dederim. 
Terent.  Phorm.  iii.  2.  '  Di  tibi  om- 
nes  id  quod  es  dignus  duint.'  i.  dent, 
at  pro  dederint  apud  Plaut.  prol.  Ani- 
phitr.  '  Sive  adeo  jlLdiles  perfidiose 
quoi  duint.'  Sic  Terent. '  perduint' 
pro  '  perdant.'  '  Subvortit'  pro 
•  subvortat.'  Horat. '  edit '  pro '  edat.' 
Catull.'  '  annuit '  pro  '  annuat.'  Dac. 

'^  Adeo']  Utramque  significationem 


38 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Adeo  praetorem :  cum  autem  secunda,  id  est  quod  us- 
que  eo  ;  non  quidem  secundum  rationem  '/  quia  ad  prae- 
positio  accusativis  accommodata  est ;  sed  vetusta  qua- 
dam  loquendi  consuetudine. 

Ad  exitam  aetatem,  ad  ultimam  astatem. 

Adfabrum,^  fabrefactum. 

Adfatim  ^  dictum  a  copia  fandi,  sive  abundanter.  Livius  : 
Adfatim  edi,  bibi,  lusi.  Terentius  adfatim  dixit  pro  eo 
quod  est,  ad  lassitudinem. 


NOTiE 


Glossariiiiii  aniplectitur,  ubi:  '  Adeo, 
iimSaomov,  eVl  rovToiSy  Ka\  npocripxo- 
fj.at.'  Idem. 

y  Non  quidem  secundum  rationem'] 
Cur  hoc  Festus  sive  Paiilus  secun- 
dum  rationem  neget  fieri  non  equi- 
dem  video.  Si  enim  przepositio  arf 
accnsativis  accomniodatur,  acconimo- 
datur  etiam  et  adverbiis  niotus,  ut 
*  60,' '  quo,'  '  huc  ;'  dicitur  enim  '  ad- 
huc  '  pio  '  adhoc  '  Terent.  Adelph. 
IV.  4.  '  Sat  adhuc  tua  nos  frustrata 
est  fides.'  Et  '  ad  quo.'  Afranius, 
'  ut  scire  possis  ad  quo  te  expediat 
loqui.'  Ubi  ad  qno  niiiii  aliud  esl 
quani  ad  quod,  ut  nec  adeo,  niliil  aliud 
quam  nd  id.  Neque  enim  eo,  quo,  illo, 
sunt  accusativi  plurales,  ut  male  pu- 
tavit  doctissimus  Sanctius  in  sua  Mi- 
iierva,  quasisit  in  accusativo,eos,eas, 
ea,  vel  eo  ;  illos,  illas,  illa,  vel  illo, 
ut  duo  et  ambo.  Idem. 

^  Adfabrum']  Cuni  aliqnid  pulchre 
factum  significatur,  affabrum  dicitur, 
unde  affahre,  pulchre,  quod  etiam  fa- 
ftredicitiir:  Plaiit.  alicubi.  Contra  in- 
/a6re,  foede.  Pacuvius  in  Nipt.  '  Bar- 
baricam  pestem  navibus  uostris  ob- 
tulit  Nova  figura  f<ictam,  commissam 
infabre.'  Idem. 

Adfatim]  Abundautcr,  ad  sntieta- 
tem,  ab  atfatu,  vel  a  Graco  atpdTus, 
quod  Hesycli,  immensum  interpreta- 


tur.  Et  ita  Priscianus  lib.  xv.  sed 
ex  Servio  docemur  Veteres  dixisse 
falim.  Ita  enim  i.  /Eneid. '  Fatiscunt, 
abiindanter  apeiiuntur,  fatim  enim 
abundanter  diciiiius,  unde  et  adfa- 
tim.'  Et  ita  Festi  locus  accipiendus. 
Idem.  Verba  Livii, '  adfatim  edi,  bibi, 
Iiisi,'  sunt  ex  vetcri  Odyssea,  quod 
Homerus  dixerat,  twv  S"  etpayov  r 
eiriov  Te,  Kal  alSoioia-iv  eSwica.  Nam 
cum  melior  pars  veterum  interpre- 
tum  in  eo  loco  rh  aldolois  exponeret 
a(bpoSi(Tlots,  qiiod  veruui  est,  quicquid 
excuset  Eustath.  et  prudentes  ac  sci- 
entes  errant  qui  aliter  exponunt,  La- 
tinus  iuterpres  vetus  longe  casliiis 
dixit  lusi,  et  tamen  abuiide  explevit 
sensum  Homeri.  De  eo  loco  Home- 
ri  vide  amplius  loquacissiinum  ejus 
interpretem  Euslathium:  locus  est 
'OSva-ir.  O.  Jos.  Scalig.  Huc  alludit 
Sardanapali  Epiiaph.  '  Ede,  bibe, 
lude,  post  mortem  nulla  voluptas.' 
Ludere  enim  sappius  de  congressu 
Venereo.  Petron.  '  Invenit  nie  cniii 
fratre  ludeniem.'  Sic  Graeci  wai^etv 
de  eadem  re  dicebant,  nt  apud  Lu- 
cianum  alicubi.  Et  in  illo  Genes. 
cap.  26.  de  Rege  Abimelech,  «iSe  rbv 
'laaaK  trai^ovTa  /uera  'PtjSe/CKas  rrjs  yv- 
vaiKhs  avrov,  vidit  Isaac  ludentem 
cum  Rebecca  luuliere  sua.  Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB. 


39 


Adfectare  ^  est  pronum  animum  ad  faciendum  habere. 
Adfines/  in  agris  vicini,  sive  consanguinitate  conjuncti. 
Adiirettus,'*  apud  Ennium  adgrettus  fari,  pro  eo  quod  est 

adgressus  ponitur,  quod  verbum  venit  a  Gra^co  aypu. 
Adigas  ^"  dare  cogas.'° 


10  Legendnm  putat  Scal.  Adigas,  ad  rcm  cogas,  vel  potiiis  Adigas,  adire 
cogas,  probante  Dac.    Fiilvius  Ursinus  legebat,  Adigas,  cogas. 

NOT;E 


>>  Adfeclare]  Magno  affectu  aliquid 
appeteie,  captare,  Tereiit.  Heauton- 
tiui.  II.  3.  '  ad  doininas  qui  atfectant 
viani.'  Virg.  iv.  Georg. '  Vianique  af- 
fectat  Olympo.'  Idem. 

<=  Adfines]  Glossarium  :  'Adfinis, 
tifxlBpos,  npos  yevos.  lege  :  Adfinis, 
•yafj.Pphs,  TTpbs  y4vovs.  Idem  post  : 
'  Adfiuis  ayx^Qip/J-oov,  kuI  6  kut  f-mya- 
fxiav  avyyfvrjs.'  '  Adi\n'\s,avi\pi6s.'  Jos. 
Scal. 

Adfines]ln  agris  vicini,  qui  confines 
agros  possident.  Item  adfines  viri  et 
uxoris  cognati,quod  dna;  cognationes, 
quae  duaj  inter  se  sunt,  per  nuptias 
copulantnr,  et  altera  ad  alterius  cog- 
iiationis  finem  accedit :  de  utroque 
Gloss.  '  adfinis  ayxiOepixov,  /cal  6  Kar' 
4inyriiJ,iav  avyyevrjs  :'  i.  Conterminuset 
per  nuptias  conjunctus.  Dac. 

<i  Adgrettus]  Eodem  niodo,  quo 
*  Mertus,'  '  Pullus,'  et  simiiia.  Non 
video  quare  dicat  a  Gr<pco  &ypit.  Sane 
diu  putoesse,  cum  desideratnr  nielior 
pars  Grafcarum  vocum  in  liac  Epi- 
tome  Festi.  Nam  quie  liodie  extant, 
fere  omnes  arbitrio  correctorum  liiic 
inculcatae  sunt;  ut  istud  &ypei:  quasi 
iliud  Homericum  aypet  nav  liabeat 
aliquid  commune  cum  Adgretus.  Sed 
quare  deducit  a  Gra-co,  si  dictiim  est 
]no  Adgressus?  Manifesto  verbahaec 
ultima  intrusa  videntur  ab  aliquo 
Bcioio,  sive   ipse    Paiilus    mutilator 


fuit,  sive  alius  quis  ilio  non  doctior. 
Jos.  Scal. 

Adgretlus]  Aggressus,  more  Gra.'Co- 
rnm,  qui  pro  ao'  scribunt  rr,  diceba- 
tur  etiam  adgretus  simplici  t;  infia 
p\o&ypfi,  quod  corruptura  est  et  mu- 
tiluin,  legendum  est  iyeipofiat,  i.  sur- 
go  :  ex  ipsomet  Festo  in  voce  egretus, 
ubi  '  egretus  et  adgretus  a  GraecO 
sunt  ducta,  a  snrgendo  et  proficiscen- 
do.'  Quare  frustra  est  Scaliger,  cum 
ista,  quod  verbum  venit  a  Grceco  &ypei, 
a  sciolo  quodam  liuc  iiitrusa  suspica- 
tur.  Vide  '  egretus.'  Dac. 

«  Adigas]  Puto  legendum,  Adigas, 
ad  rem  cogas.  Nam  ut  ineptum  esset 
putare  verbum  Adigere  csse,  cogere 
dare;  ita  Latinissimuni  scimus  esse 
Adigere,  ad  aliquid  cogere,  ut '  Adi- 
gere  aliquem  arbitriim  :'  '  Adigere 
aliquem  ad  jiisjurandum,'  iTrdynv 
'6pKov.  Et  melius  vetercs  Glossae  : 
'Adeg\t,Trpo(TweTi(T€v.'  Potes  et  legere  : 
Adigas,  adire  cogas.  Quod  verissimum 
piitamus.   Jos.  Scal. 

Adigas]  Ut '  adigas  jusjurandum,' 
pro  'jufjurandum  dare  cogas,'  quod 
non  placet;  quare  legendum  cum 
Scaligero,  adigas,  ad  rem  cogas.  Nain 
Latinissimum  est  adigere  pro  ad  ali- 
qiiid  cogere;  vel  potius,  adigas,  adire 
cogas.  Sic  adigere  aliquem  arbitrum, 
id  est,agere  aliquem  ad  arbitrnm,  co- 
gere  aliquem  adire  arbitrum.  Dac, 


40 


SEXTI    POJIPEII    FESTI 


Aditiculum,  parvum  aditum. 

Adlecti  ^  dicebantur  apud  Romanos,  qui  propter  inopiam 
ex  equestri  ordine  in  senatorum  sunt  numero  assumti : 
nam  patres  dicuntur,8  qui  sunt  patricii  generis :  con- 
scripti,  qui  in  senatu  sunt  scriptis  annotati. 

Adlicit''  est,  perducit  aliquem  inrem:"  dictum  a  verbo 
lacit,  id  est,  decipit.  Hinc  descendit  inlicere,  et  oblec- 
tare,  id  est,  frustrantem  inducere.'^ 

Adlivescit,  livere  incipit :  hoc  est,  lividum  fieri. 

Admissivae  aves'  dicebantur  ab  auguribus,  quae  consulen- 
tem  juberent.'' 

Adnictat,''  saspe,  et  leviter  oculo  annuit.     Naevius  in  Ta- 


11  CensetDac.  forsan  rescribendum  perducit  aliquem  in  rele. — 12  Frustrari, 
aettinducere  legendum  monet  Fulv,  Uisin. — 13  AVujuvarent,  teste  Scal. 


NOT^ 


'  Adlecti]  Totus  hic  locus  de  Sena- 
toribns  nimis  praecisus  est  a  Paulo. 
Sunt  enim  Senatores  Patres,  Senalo- 
res  patricii  generis,  et  patriciorum 
auctores:  snnt  Senatores  conscripti 
a  L.  Junio  Bruto,  ex  primoribus 
cquestris  ordinis,  ut  Livius  scribit, 
adlecti.  Hi  igitnr  adlecti  dicebantur, 
quod  propter  inopiamSenatorii  ordi- 
nis  ex  equitibus  assumti  sunt.  Idem 
factum  est  post  puguam  Cannensem, 
adlectis  a  Dictatore  M.  Fabio  Biite- 
one  iis,qui  magistratiim  obtinuissent, 
neque  in  Senatum  lecti  essent,  iteui 
qui  spolia  domi,  aiit  civicam  babuis- 
sent.  Idem  Festns  verbo*Qni  patrcs,' 
alios  auctores  secutus,  a  P.  Valerio 
Cos.  conscriptos  refert.  Diouysins 
utriusque  Consulis  consilium  fuisse 
ait,  et  Bruti,  et  Piibiicolae.  Tacitus 
cum  Livio  consentit,  praeterquam 
quod  eos  minornm  gentinm  appeliat, 
quod  Livins  centum  Senatoribns  a 
Prisco  rege  adlectis  tribuit.  Vide 
etiam  Festum  verbo  *  Conscripti.' 
Ant.  Aug. 


Adkctil  Eos  intelligit  qui  exactis 
regibus  propter  Senatns  inopiam  ex 
primoribus  equestris  ordinis  a  Lucio 
Junio  Bruto  assumti  sunt.  Liv.  lib. 
II.  iidem  et  conscripti  dicti,  vide  '  Con- 
scripti '  et  *  Qui  patres.'  Dac. 

s  Nam  patres  dicuntur]  Infra  tamen 
a  paternae  curaj  similitudine  Patres 
appeliatos  dicit :  vide  in  '  Patres.'  Id. 

^  Adlicit]  A  lacio,  quod  est  decipi- 
endo  iu  fraudem  indiico.  Vide  '  La- 
cit.'  Ista,  perducit  aliquem  in  rem, 
milii  suspecta  sunt.  Kescribendum 
forsan,  perducit  aliquem  in  rete.  Sic  et 
illicere  proprie  est  illaqueare  et  pelli- 
cere,  in  fraudem  inducere.  Idem. 

'  Admissiva  aves]  Qna-  faventes  pro- 
positum  nostrum  nosjubent  persequi, 
et  consilium  nostrum  suo  garritu  vel 
volatu  faciunt  ratum.  '  Admittere' 
enim  proprie  est,  sinere  fieri.  Te- 
rent.  Eunucli.  iv.  6.  'Sed  tu  qnod 
cavere  possis,  stiiltuin  admittere  est.' 
Idem. 

^  Adnictut]  Versiis  Naevii  iutegrio- 
res  posuimus  in  Conjectaneis:  sunt 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    l. 


41 


rentilla : '  Alii  adniitaf,  alii  adnictat,  alium  amat,  alium 
tenet. 

Adolescit"*  a  Grteco  ah\i(rxui,  id  est,  adcresco,  venit:'+ 
unde  fiunt  adultus,  adolescens,  altare  ;"  eo  quod  in  illo 
ignis  excrescit ;  et  exoletus,  qui  excessit  olescendi,  id 
est,  crescendi,  modum :  et  inolevit,  id  est,  crevit. 

Adoptatitius  '^*"  ex  adoptato  filio  natus. 


14  Legendnm  viJefur  Scal.    Adolescit,  ab  olesco,  id  est  cresco,  venit. 
tt5oA.e(rx(iy  alii  aAiftc. — 15  Alii  Adoptivus, 


NOTyE 


auteni  hi  :  '  Quasi  in  choro  pila 
Lndens  datatim  dat  se,et  communeni 
facit.  Aliumtenet:  alii  nutat :  alibi 
manus  Est  occupata:  alii  perpeUit 
pedem.  Alii  anulum  dat  spectandum 
a  lahris.  Alium  invocat:  cuni  alio 
cantat:  attamen  Aliis  dat  digito  lite- 
ras.'  Jos.  Scal. 

Adnictal~\  Ab  inuBitato  'niveo,' 
nnde  '  conniveo,'  '  nictare,'  conjuga- 
tione  niutala,  ut  a  '  tlicere,'  '  dictare.' 
In  eo  autem  differunt '  nutare,'  '  an- 
nuere,'  et  '  nictare,'  quod  'nutare' 
capiti,'  annuere '  vel '  nuere,'  naribus 
vel  labiis,  '  nictare  '  ocnlis  dicanuir. 
Sed  discrimen  illud  a  Veteribus  neg- 
lectum  aliquando.  Dac. 

'  Navius  in  Tarentilla]  Verba  Naevii 
aliter  Isidorus,  qui  locum  integruni 
sic  adduxit :  '  Quasi  in  choro  pila 
Ludens  datatim  dat  se  et  communem 
facit.  Alium  tenet,  alii  adnictat,  alibi 
manus  Est  occupata,  ast  alii  percellit 
pedem,  Alii dat  annulnm  spectanduni, 
a  labris  Alium  invocat,  cumqne  alio 
cantat,  attamen  Aliis  dat  digito  lite- 
ras.'  Idem. 

n>  Adolescit]  Sine  dubio  legendum  : 
Adolescit,  ab  olesco,  id  est  cresco,  venit. 
Quod  confirmatur  sequeutibus.  '  Ex- 
oletus,'  inquit,  '  qui  excessit  olescen- 
di,  id  est,  crescendi,  modum.'  Vide 
'Subolescit.'    Animadverte  semper, 


in  hac  lacera  et  misera  Epitoma,  in- 
ter  alia,  quze  ab  importunis  emenda- 
toribus  supposita  sunt,  duo  saepL- 
us  occurrere  :  aliquam  etymologiam 
Graecam,  ut  hic,  et  voces  has,  id 
EST.  Quod  locis  suis  indicabimus. 
Alioqui,  si  voluissemus,  stultorum 
niore,  ut  inquit  ille,  esse  molesti,  et 
hariolari  id  dictum  a  Festo,  quod 
nunquam  illi  in  mentem  venisset,  po- 
tius  legeremus,  a  Graeco  &\Sw,  vel 
aXdaivu,  Jos.  Scal. 

Adolescit]  A  Graeco  oSoAeo-xw.iuepte. 
Legit  Scaliger,  Adolesco,a.  verbo  oles- 
co,  ex  sequentibus,  ubi, '  exoletus  qui 
excessit  olescendi,  id  est,  crescendi, 
niodum.'  Ut  et  in  '  Suboles.'  Si  quis 
erit  tamen  qui  Graecum  etymon  reti- 
neat,  pro  aSoAeo-xco,  legatnecesse  est, 
vel  dASeo)  vel  dAS-^ffKO).  Dac. 

"  Attare]  Ab  '  adolesco.'  Sic  igitur 
ducenda  analogia:  adolesco,  adoli- 
tum,  adoltum,  altum,  altare.  Vide 
infra  '  altaria,'  ubi  melius  ab  altitu- 
dine.  Idem. 

"  Adoptatitius]  Isidori  Glossse  :  '  A- 
doptarius,  puer  ex  adoptato  natus.' 
Utra  lectio  melior,  nescio.  Jos.  Scal. 

Adoptatitius]  Apud  Plautum  tanieu 
adoptutitius  manifesto  ipse  adoptatus. 
Poenul.  V.  2.  '  Ag.  Siquidem  Anti- 
damarchi  quaeris  adoptatitium,  Ego 
ipsus   quem   tu  quaeris.     Ha.  Heni, 


42 


SEXTI    rOMPEII    FESTI 


AdorP  farris  genus,  edor  quondam  appellatum,  ab  cdendo, 

vel  quod  aduratur  ut  fiat  tostura  :  unde  in  sacrificio  mo- 

la  salsa  eflicitur. 
Adorare''  apud  Antiquos  significabat  agere,  unde  et  legati 

oratores  dicuntur  ;  quia  mandata  populi  agunt. 
Adoream  "^  laudem,'^  sive  gloriam  dicebant :  quia  gloriosum 

eum  putabant  esse,  qui  farris  copia  abundaret. 


16  Distinguendum  monet  Dac  post  Adoream :  Adoteam,  luudem. 


KOTIE 
quid  ego  audio  ?     Ac.  Antidamarciii      tr( 
gnatuin    riie   esse.'     Et  paiilo  post  : 
'  Demarcho  item  ipse  fuit  adoptati- 
tius.'  Duc. 

P  Ador]  Adur  dicebant  Veteres, 
quod  Grafcum  est,  a.evp,  nulla  litera 
immutala  praster  6,  in  d:  ut  Oehs, 
Deus.  Dichur  et  Adus,  Aderis.  Glos- 
sarium  :  '  Adus,  alros.'  Ita  enim  le- 
gendum.  Postea  declinatum  Adus, 
Adoris:  ut  pignus,  pigneris  :  pignoiis: 
tempus,  temperis,  temporis.  Itaque 
fit,  ut  in  obliquis  secunda  nunc  pro- 
ducatur,  nnnc  corripiatur.  A.  Gau- 
nius  vetus  poeta  corripit  in  illo  ver- 
su:  ♦  Illain  sponte  satos  adoris  stra- 
visse  maniplos.'  Item  :  '  Hic  adoris 
dat  primiliiis  tibi  :  sangiiine  libat.' 
Ausonius:  'Mox  ador,  atque  adoris 
de  poliine  puititicuni  far.'  Producit 
idem  Gannius  in  ilio :  '  Emicat  in  nu- 
bes  nidoi  ibus  ardor  adoris.'  Quare 
doctissimus  Grammaticus  Priscianus 
ait  irreguiare  lioc  nomen  esse,  quod 
ciim  iii  ov  terminetiir,  tamen  obiiqiios 
oorripit  contra  aliorum  naturam  :  et 
cum  neutri  sit  generis,  tamen  in  or 
desinit.  Utrumque  falsum.  Nam  ne- 
que  cum  obliquos  prodiicit,  est  neutri 
generis,  sed  niasciiiini  :  neque  cum 
neutri  est  gein-ris,  in  or  terminalur. 
Qiiamvis  enim  dixit  Ausoniiis, '  Mox 
ador,  atque  adoris  :  de  polline  piilti- 
ficum  far  :'  tanien  ador  dictuni  pro 
adus:  ut  '  corpor '  dicebant  in  neu- 


tro  :  sed  adus  in  neutro  dictum,  et 
ador  in  masculino,  ut  '  decus  '  et 
'  decor.'  Porro  ador  est  far,  seii  feia. 
In  Glossario  transposita  ita  suo  ordini 
restitues,  et  empudabis.  Ita  viilgo 
legitur:  Ador,  vl6deros.  Ador,  irpoffe- 
veyKfu^la.  Lege  :  Adoptatus,  viSdeTos. 
Ador,  feia.  Adpurat,  irpoff^fiPfyKsv,  ira- 
paffKfvd^ei,  evTpeiri^ei.  In  eodem  legi- 
tur  :  '  Adonia,  elSos  aiTov.'  Jos.  Scat. 

Ador]  Potius  a  Gra?co  a6rjp,  arista, 
6  in  d.  Vetei  es  dicebant  udns  et  ador. 
Unde  in  obliqiiis  seciinda  niodo  pro- 
ducta,  modo  correpta.  Piodiicitur 
ab  udor  masciilini  ucneris,  corripitur 
abadusneutriiis.  Videinfra  in*nioIa.' 
Dac. 

1  Adorare']  Vide  '  Nec'  conjunc- 
tionein.  Ant.  Aug, 

Adorare]  In  leg.  xii.  fab.  '  81  ado- 
lat  fiirtum,  qiiod  nec  manifestum  es- 
cit,  diiplioncm  liiito.'  Dac. 

'  Adorcam]  Glossarium  vefus,  cu- 
jus  ope  multa  vetustatis  sitn  sepulta 
eruimus:  '  Adoriosus,  evSo^ns,  Affwon- 
iruos,  aSopviKTjas  iTffnnos.'  Lege :  Ado- 
rio.ius,  evSo^os,  ws  noixw^ios.  Ador, 
vIkt],  ws  no/jLirriios.  Qniu  intelligat 
nostrum  Poinp.  Festiim  dubitandiim 
non  est.  Hinc,  quain  nmlta  ad  arbi- 
trium  suum  miilaverit,  mutilaverit, 
perverterit  Longobardus  iste,  facile 
adverti  potest.  Nam  qna>  Glossariiis 
ille  annotat,  ex  lioc  integro  loco  de- 
prointa  fuirunt  sine  ullo  dubio.   Ado- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


43 


Adproraissor '   est,  qui  quod  suo  nomine  promisit,  idem 

pro  altero  quoque  promittit. 
Adrumavit/  rumorem  fecit,  sive  commurmuratus  est :  quod 

verbum  quidam  a  rumine,  id  est,  parte  gutturis  putant 

deduci. 
Adsciscere "  est  adjungere,  vel  adsumere. 
Adscripti "  dicebantur,  qui  in  colonias  noraina  dedissent, 

ut  essent  coloni. 
Adscripticii  ^  veluti  quidara  scripti  dicebantur ;  qui  sup- 


NOTiE 


rea  pro  laude  accipi  ccepta  est,  post- 
quam  praemiuni  iiiilitibus  fiumentuui 
erat,  parta  victoria.  Plautus  :  '  Qui 
multa  preeda  atque  adorea  affecit 
popularis  suos.'  Jos.  Scal. 

Adoream']  Distingue  post  adoream, 
hoc  modo,  adoream,  luudem,  sive  glo- 
riam.  Parta  victoria  frumentum  mi- 
litibus  dabatur  in  pra-mium,  uude 
factuni  ut  adorea  pro  laude  et  gloria 
dici  coepta  sit.  Itaque  optime  Gloss. 
'  Adorea,  S6^7j  rj  a-nb  tou  tto\4ixov.'  i. 
Laus  quae  bello  parta  est.  In  Glos- 
sario  vet.  ut  optime  monuit  Scaliger, 
legitur,  adoriosus,  epSo^os  ws  no/u7r^i'os. 
Ador,  viKr}  ws  noij.Trri'ius  :  i.  Adoriosus, 
gloriosus,  ut  ait  Poinpeius.  Ador, 
victoria,  ut  Pompeins.  Ubi  mani. 
festo  nostruni  Pompeium  Festum  in- 
telligit,  et  ex  iis  quam  multaad  arbi- 
trium  suum  mutaverit,  nmtilaverit, 
perverterit  Pauins,  facile  adverti  po- 
test,  nam  quaj  Glossarius  ille  anno- 
tat,  ex  hoc  integro  loco  depromta 
sunt  absque  ullo  dubio.  Dac. 

*  Adpromissor]  Promissor  promit- 
tit,  adpromissor  adpromiltit,  id  est, 
quod  alter  promisit  in  se  recipit. 
Sed  liicFesti  locus  mutilus  est,  quip- 
pe  ex  eo  una  vox  excidit.  Lege 
igitur,  Adpromissor  est  qui  quod  suo 
nomine  promisit  alter,  idem  pro  altero 
quoque  promiltit :  nihil  certius.  Idem. 

'  Adrumavit]  Frequentativum  usur- 
pavit  Naevius,  Rumitant :  '  Simitu 
ahus  aliunde  rumitant  inter  se.'    Est 


versus  Saturnius.  Alioqui  Rumare, 
est  drjXd^eiv,  ut  de  agnis  diccbant 
Veteres,  quos  propterea  subrumos 
vocabant.  Significat  item  \pa>ni^fii> 
rhv  iraiSa.  Glossarium  :  '  Rumat,  ifi- 
/Spco/iaTtfei.'  Sed  Isidovus:  ^  Adruma- 
vit,  rumorem  altulit,'  Veteres  Gios- 
sse:  '  Adrumo,  conrumo,  (prjfjii^w,  vul- 
go.'  Jos.  Scal. 

Adrumavit]  Isidor.  in  Gioss.  '  Ad- 
rumavit,  rumorem  attulit.'  Et  Gloss. 
vet.'adrumo,conrumo,(^rj/iifa),  vulgo.' 
A  rumo  frequentativum  rumito.  Nae- 
vius :  '  Simitu  alius  aliunde  rumitant 
inter  se.'     Vide  '  Rumito.'  Dac. 

"  Adsciscere]  Proprie  populo  suffra- 
gium  ferente  adoptare,  assumere,  vel- 
uti  leges,  ritus,  niores,  ct  similia. 
Unde  a  publicis  ad  privata  transla- 
tum  adsciscere  est  lioc  vel  illud  sibi 
adjungere,  assumere  in  usum  suum 
atque  connnodum.  Idem. 

^  Adscripti]  Qiii  nomiua  dederanf, 
ut  e  patria  in  coloniam  mitterentur. 
Liv.  lib.  XIV.  '  Coloni  adscripti  in 
colonia,  quam  testeni  integritatis 
justitiaeque  habebant.'  Ad  eorum 
similitudinem  postea  adscriptitii  dici 
coeperunt  agricolap,  et  coloni  rusticis 
praediis  excolendis,  sic  addicti  ut  eo- 
rum  portio  qua^dam  et  instrumentum 
ruslicum  censerentur,  et  iina  cum 
prasdiis  ad  enientes  transirent.  Idem. 

y  Adscripticii]  Ex  his,  quae  liic 
tractantur,  docemur  Adscripticios  dic- 
tos  Accensos,  et  Velalos.     Quod  et 


44 


SliXTl    POMPEII    FESTI 


plendis  legionibus  adscribebantur :  hos  et  adcensos  dice- 
bant/  quod  ad  legionum  censum  essent  adscripti :  qui- 
dam  velatos,  quod  vestiti  inermes  sequerentur  exercitum  : 
nonnulli  ferentarios,  quod  fundis  lapidibusque  proeliaturi 
ea  modo  ferrent,  quae  in  hostes  jacerent:  alii  rorarios/ 
quod  id  genus  hominum  ante,  quam  acies  coirent,  in  mo- 
dum  rorantis  tempestatis  dimicaret. 
Adfectata  '^  *>  femina  vel  in  bonam  partem  dicitur,  velut  ho- 
norata,  vel  in  malam,  quasi  ad  extreraum  periculum 
adducta. 


17  Adsectala  Scal.  in  texUi :  sed  v.  not.  inf. 


NOT^ 
idem  infra  confiimatui-;  '  Velati,'  in- 
quit,  '  appellabantur  vestiti,  et  in- 
ernies,  qui  exercituni  sequebantur, 
quiqiie  in  inortuoruin  niilitum  loco 
substituebantnr.'  Postea  in  munici- 
piis,  itemque  Roniae,  publici  luiniste- 
rii  Qomen  fuit  Accensus  Velatus,  ut 
apparet  ex  hac  inscriptione  : 

T.    STATILIVS.    VOL.    PROCVLVS 

ACCENSVS.  VELATVS.  ET.  ARGENTARIA 

EVTYCHIA.    PARENTES.    FILIO.    OPTV- 

MO.    ET 

ORCIVIAE.  anthidI.  vxorI.  EIVS.  SI- 

bIqve.  et.  svIs 

libertIs.  libertabvs,  posterIs- 

qve.  eorvm. 

Item  patet  ex  alio  saxo,  quod  est  iu 


Adscripticii]  Item  adscriptivi,  mi- 
lites,  qui  extra  ordinem  et  extra  nu- 
merummilitias  adscripti  sunt.  Plaut. 
Menajch.  1.3.  '  Er.  Extra  numerum 
esmihi.  Pe.  Idem  istiic  aliis  adscrip- 
tivis  ad  legionem  fieri  solet.'  Varr. 
lib.  VI.  de  L.  L.  '  Adscriptivi  dicti 
qiiod  olim  adscribcbantur  inernies, 
qui  succedeient  armatis  militibus,  id 
est,  si  quis  eoruin  deperisset.'  Dac. 

^  Hos  et  adcensos  diccbant]  Vide  sii- 
pra  in  '  adcensi.'  lidem  et  Ferenta- 
rii  Varr.  de  vita  populi  liom.  lib.  in. 
'  De  ascriptivis  cum  erant  attributi 
Decurionibus  et  Centurionibiis,  (|ui 
eoriim  habeient  numerum,  adcensi 
vocabantur.  Eosdemetiain  vocabaiit 


via  Appia  Formiis,  iit  omnibus,  qui  ferentarios  qui  depugnabant  piignis 
Neapolin  proficiscuntur,  in  conspec-  et  lapidibus,  iis  armis  quee  ferren- 
tu  sit.  tur  non  qiiae  tenerentur.'  Idem. 

*  Alii  rorarios]  Adceiisos  tamen  a 
rorariis  diversos  fiiisse,  vel  iinicus 
Plaiiti  locus  fidem  faciet,  ex  Frivol. 
'  Sequimini  Me  iiac  sultis  legioncs 
omnes  Lavernae.  ubi  rorarii  Estis  r 
En  sunt.  Ubi  sunt  accensi  ^  Ecce.' 
Rorarii  autem  dicli  a  rore,  '  qui  bei- 
him  comniittebant  ante,  ideo  quod 
ante  rorat,  quain  piuit,'  Varr.  lib.  v. 
de  L.  L.  Idem. 

^  Adfectata  [Adsectata]  Veteres  edi- 
tiones,  Adfectala.     Kecte.     Plautus 


l.  varronio.  l.  f. 

PAL.  CAPITONl 

scribae.  aedilic. 
accenso.  velato 

llVIRO.   QVINQVENN. 

CVRATORI.    VIARVM 

PATRONO.    COLONIAE 

ORDO.    REGALIVM 

QVORVM.    HONORE 

CONTENTVS.   SVA.    PECVN, 

POSVIT 

L.  D.  D.  D.    Jos.  Scal. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


45 


Adserere "  manu  '^  est  admovere  :  quod  ea  quoque,  quae  in 
terrara  dimittuntur,  seri  dicuntur :  unde  etiam  serae  ap- 
pellantur,'*  quia  foribus  admotae  opponuntur  '9  defixae 
postibus ;  queraadmodum  ea,  quas  terras  inseruntur. 

Adsidelae,^  mensae  vocantur,  ad  quas  sedentes  flamines  sa- 
cra  faciunt. 

Adsiduus*^  dicitur,  qui  in  ea  re,  quam  frequenter  agit,  qua- 
si   consedisse  videatur  :    alii    adsiduum    locupletem,  ^ 


18  'Verbum  manu  videtur  adjectnm:  et  paiilo  post,  pro  dimittunlur  le- 
gendum  fortasse  demittuntur.'  Fulv.  Ursin.  Demittuntur  quoque  legendum 
monent  Scal.  Dac— 19  \\\i  apponuntur. 

aOTJE 

tem  ulmo,'  est  vitem  maritare.  Varr. 
I.  de  R.  R.  '  Neque  propter  eos  ut  ad- 
serunt  vites  :'  hoc  est,  neque  propter 
eos  ovdines  ita  adseruntur  arbores, 
»it  adseruntur  vites  nlmis  maritandia, 
quae  propterea  dicuntur  adsitae  vi- 
tes.  Hinc  adserere  manum  vel  manu 
dicuntur  vindices  libertatis,  qui  ma- 
num  admovent.manu  prehendunt,  ut 
in  libertatem  vindicent.  Vide  in 
voce  '  Sertorem.'  Dac. 

•i  Serte  appellantur]  A  serendo  se- 
ras,  quod  serantur,  id  est,  iigantnr. 
Sed  potius  a  Graeco  o-eipa  funis,  quod 
olim  ante  inventam  seram  fune  ute- 
rentur.  Idem. 

«  Adsidela-]  De  iis  nihil  apud  alios 
scriptores  legisse  nie  memini.  Apnd 
Isidornm  tantum  legitur  :  '  Adseda, 
sella  quadrijugis.'  Et  eadem  forfc 
quae  adsidela :  ut  turba,  tnrbela. 
Idem. 

^  Adsiduus]  Varr.  lib.  vi.  de  L.  L. 
'  qni  adest.assiduus.'  Cicer.  in  libello 
de  petitione  Consulatus  :  '  Jam  assi- 
duitatis  nulhim  est  praeceptum,  ver- 
bumqiie  ipsum  docet  quas  res  sit, 
prodest  quidem  vehementer  nun- 
quam  deesse.'  Idem. 

s  Adsiduum  locupletem]  Quod  asses 
duit,  i.  det:  itaque  in  leg.  xii.  tab. 
'  Assiduo  vindex  assiduus  esto.  Pro- 
letario  civi  quivis  volet  vindex  esto.' 


Rudente: 

Am.  Ad  vos  venio.    Sce.  Accipiam 

hospitio,  si  nox  venis,  item,  ut 
Adfectatam.     Nam   nunc    nihil    est, 

qui  te  inanem.  * 
Qiiem  locuin  interpretabimur  in  edi- 
tione  Plautina,  si  Deus  faverit.  Nam 
ita  et  legenduni,  et  digerendi  versus. 
Jos.  Scal, 

Adfectatafemina]  In  bonam  partem 
GIoss.  '  adfectata,  (reixv)j,'  i.  venerau- 
da.  Et  Plaut.  Rud.  ii.  4.  '  Am.  Ad 
vosvenio.  Sce.  Accipiam  hospitio,  si 
nox  venis,  item  ut  adfectatam.  Nam 
nunc  nihil  est  qui  te  inanem.'  Ubi 
etiam  sunt  qui  adfectatam  in  malam 
partem  interpreteniur,  calamitosam, 
naufragam,  sed  manifesto  contra 
mentem  Plauti  qui  '  hospitio  te  ac- 
cipiam  item  ut  adfectatam '  eodem 
modo  dixit  quo  nos  vulgo,  Je  vous 
recevrai  comme  une  grand-Dame,  comme 
une  Reine.  Dac. 

•^  Adserere]  Lege,  qua;  in  terram 
demittuntur.  Id  explicavimus  apud 
Varronem  de  re  rustica.  Nam  qnod 
Varro  dixerat,  '  Deseritur,'  glossema 
appositum  est,  '  Demittitur  in  ter- 
ram.'  Jos.  Scnl. 

Adserere]  Vide  '  Sertorem.'  Ant. 
Aug. 

Adserere]  Proprie,  appropinquare, 
jungere,  maritare.    Ut  '  adserere  vi- 


46 


SEXTI    POIMPEII    FESTI 


quasi  multorum  assium  dictum  pntarunt,  alii  eum,  qui 

.sumtu  proprio  militabat,''  ab  asse  dando  vocatum  existi- 

marunt. 
Adsipere'  et  Praesipere  dicebant  antiqui  a  sapiendo  :  sicut 

nos  quoque  modo  dicimus  ab  aequo  iniquum,  a  quaeren- 

do,  inquirere. 
Adstassent,''  statuerunt.^° 
Adtegrare ' '    est,   vinum   in   sacrificiis  augere :    integrare 


20  Legendiim  raonet  Scal.  Adstassint,  steterint, — 1  Vid.  Notas  inf. 


NOTiE 


Ubi  assiduus,  id  est,  locuples,  opponi- 
tnr  proletario,  qni  e  plebe  tenuissima 
erat,  et  nil  preeter  prolem  Reipnb. 
exiiibebat.  Assiduo  pro  locnplete 
nsns  est  etiam  Plaut.  Amphit.  i.  1. 
'  Noctesque  diesqne  assidiio  satis  su- 
perqne  est,  Quo  facto  ant  dicto  adest 
cpns  quietns  ne  sis.'  Idein. 

^"  Qui  sutntu  proprio  militabat]  Qnia 
nemo  nisi  locuples  huic  snmtni  par 
esse  poterat,  Vernm  nt  libere  dicam 
quod  sentio,  assiduns  et  pro  locnjtlete, 
et  pro  eo  qni  proprio  sumtn  miiitat, 
ab  adsidendo  dictus.  Locnples  enim 
assidiins,  qnod  Reipub.  adsidebat, 
aderat,  prspsto  erat.  Alter  vero  in 
mnnere  siio  multus  erat,  mnneri  siio 
adsidebat,  totiis  incumbebat,  &c. 
Cuin  Festo  tamen  Cicero,  Quintilia- 
nus,  Gellins,  sed  qni  saRpins  manifesti 
erroris  in  etymis  ducendis  deprehen- 
dnntiir.  Idem. 

'  Adsipere']  In  meis  Glossis  Isidori : 
*  Consipit,  saporem  habet.'  Tertnl- 
lianus  de  pudicitia :  '  Fermentnm 
niodicum  totam  desipit  conspersio- 
nem:'   aclwe  \yom\t.  ,)os.  Scal. 

Adsipere]  Vide  in  '  Insipere.'  Resi- 
pere  etiam  videtnr  asapiendo  dednc- 
tum,  qnod  significat,  redolere.  Cicero 
lib.  II.  de  Nat.  Deor.  '  Minimeque 
resipiens  patriam :'  ita  enim  legen- 
dnm  ;  non,  nt  habcnt  vulgatae  edilio- 


nes,  respiciens.  Idem  mendnm  irrep- 
sit  in  verba  Varronis,  qiias  sunt  apud 
A.  Gellium  lib.  iii.  c.  4.  sic  enim  to- 
tns  Varronis  locns  legendns.  '  Neqne 
tamen  dubium  est,  quin  ista,  et  quae 
scripta  a  Planto  non  videntur,  et  no- 
mini  ejus  addicnntnr,  veterum  poeta- 
rnm  fuerint,  et  ab  eo  retractata,  ex- 
politaque  sint,  ac  propterea  resipiant 
stylum  Plantinnm.'  Pro  rcsipiant,  in 
vnlgatis  est  recipiant.  Ful.  Ursinus. 

Adsipere]  Pio  adsapere,  verso  a  in  £. 
iit  in  compositis  solet.  Sic  a  'taceo' 
'  contireo  :'  a  '  qnaero  '  '  inqniro,'  &c. 
Inde  GIoss.  Isidor.  <  consipit,  saporetn 
habet,'  sed  ista  omnia  nihil  ad  hnnc 
Festi  locum.  Ait  Festus, '  ut  ab  jeqno 
iniqiins,  sic,'  &c.  Ergo  legendiim, 
Adsipere  et  prcesipere  dicebant  antiqui 
a  sapiendo,  Sfc.  nihil  certiiis.  Antiqni 
adsipere  etprasipere  dlcebant,  nt'con- 
sipere.'    V'ide  '  consiptum.'  Dac. 

■^  Adstassent]  Scaiiger  legit,  astas- 
sint,  steterint.  Sed  retinendum  adstus- 
sent,  nec  ideo  minus  significabit  ste- 
terint,  e  pro  i.  Legitnr  adslassejit,  ste- 
terint.  Sic  supra  '  addues,  addideris.' 
Idem. 

'  Adtegrare']  Ego  mufiiumlocnm  sic 
supplendnm  jiidico,  Adtegrare  tinum, 
in  sacrificiis  est  vino  sacrificiutn  augere, 
Integrare  enim  est  adtegrum,  hoc  est 
minusfactum,  instatum  redigere,    Ad- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIU.    I. 


47 


enim,  et  adtegrare  minus  factura,  est  in  statutum  redi- 

gere. 
Adtestata'"  dicebantur  fulgura,  quae  iterato  fiebant,  videli- 

cet  significationem  priorum  adtestantia. 
Adtritum,"  et  tritum  ex  Graeco  descendit :  quia  illi  vestem 

istam  TgijScuviov^  appellant. 
Adtubernalis,' "  habitator  continuae  tabernae :  quod  genus 

domicilii  antiquissimum  Roraanis  fuisse  testimonio  sunt 

exterae  gentes,  quas  adhuc  tabulatis  habitant  aedificiis  : 

unde  etiam  tecta  castrensia,  quamvis  pellibus  tegantur,'»^ 

tabernacula  tamen  dicuntur. 


2  Alii  Tpi0a)vas.  Pro  istam  Scal.  tritam  rpi^dviov.—Z  '  Isidovns  habet  H«i- 
hernalis.  Glosaar.  attubemalis,  L.  m.  adtabernalis.'  Fulv.  Ursiii. — 4  Ed.  Scal. 
contegantur. 

mOTJE 

facile  con- 


tegrare  vinum  in  sacrificiis,  inqnit, 
est  viiuim  minnere,  libare,  ut  eo  sa- 
crificiiim  adoleat,  angeatur,  quod 
contrarium  est  verbo  integrare  quod 
significat-  adtegrum,  imminutura,  ad- 
tactum  restaurare,  in  statum  redige- 
re.  Idem. 

Adtegrare']  Locus  mRndosissimus, 
qui  tamen  uon  erat  nullius  momenti, 
cum  coirnitionem  vetustatis  contineat. 
Nam  quid  est  vinum  in  sacrifiriis  au- 
gere  ?  Nescio  an  Pauli  error  sit,  qui 
nientem  Festi  non  assecutus  est,  cu- 
jus  culpae  manifesta^  alibi  deprelien- 
ditur :  an  vero  aliorum,  quos  posle- 
rior  ff.tas  tulit,  barbarorum  emenda- 
torum.  Quicquid  est,  ego  scio  Fes- 
tum  ita  scripsisse,  Adtegrare  est,  vino 
sacrijicium  augere.  Quin  enim  ita  lo- 
querentiir  Veteres,  neminem  diibitare 
puto.  Sic  Piautus  dixit,  *  augere 
verbenis  aram.'  Quin  ipsa  notio  verbi 
fidem  facit  huic  rei.  '  Adteger'  est, 
vpoaQiy^s,  qui  tactus,  et  diminutus 
est.  Atligere  enini  Veteres  pro  Attin- 
gere:  ut  contra,  '  Integer,'  oSi^V, 
&6tKTos.  Quare  et  quae  seqnuntur, 
corrupta  esse,  si  non  aliud,  certe  ob- 
scuritas  loci,  ex  quo  nuUum  idoneum 


sensnm  elicere  possumus 
vicerit.  Ne()ne  solum  haec  mendi  in- 
doles  hunc  lociim  foedavit,  sed  et 
transpositio.  Legenduni  enim  :  Ad- 
tegrum  enim,  minusfactum.  Integrare 
est,  in  stalutum  redigere.  Ubi  et  lego, 
instatum.  Ijjitur  vinnm  attegrum  fit, 
et  attegratur,  cum  libatur.  Tunc 
enim  minuitur,  ut  sacrificium  augea- 
tur.  Jos.  Scal. 

">  Adlestata]  Qiiae  quod  priora  fiil- 
giira  portendebant,  id  significatione 
sua  comprobant, '  renovativa  '  etiam 
dicta,  et  conlraria  snnt '  peremptali- 
bus,'quaasnperiora  toUunt, perimunt. 
Vide  suo  loco.  Dac. 

Adtestata]  Fulgura  adlestata  sunt 
contraria  Peremplalihus.  Vide  in 
'  Peremptalia.'  Jos.  Scal. 

"  Adtritum]  A  tero,  adtero,  quod  a 
rpi^w,  unde  TplPuv,  Tpifiwviov,  vestis 
trita,  lacera.  Dac. 

°  Adtuhernalis]  Vide  in  'taberna.' 
Idem. 

Adtubermdis']  Male  in  Glossario : 
*  Atturubernalis,  KaTrr)\oyeiTuv.'  Glos- 
sae  Isidori :  <  Attiberualis,  viciuus^' 
Jos.  Scal. 


48 


SKXTI    POMPEII    FESTI 


Advelitatio  P  jactatio  quaedam  verborum  figurata  ab  hastis 
velitaribus :  velites  dicuntur  '^  expediti  milites,  quasi  vo- 
lites,  id  est,  volantes. 

Adversus"^  aut  contrarium  significat,  aut  idem  quod  erga. 

Adulari  ^ '  est  compositum  ex  accedendo,  et  adludendo. 

Adulter,*  et  adultera  dicuntur,  quia  et  ille  ad  alteram,  et 
haec  ad  alterum  se  conferunt. 

Adulterina  signa  dicuntur  alienis  anulis  facta. 

Advocitat,  seepe  advocat. 

Advosem,'^"  adversariura,  hostem. 


5  Vid.  Notas  inf.- 
lunt  Advortem. 


-6  Perperam,  censente  Dac.  qiiidam  lcgendtini  puta- 


NOT^ 

P  Advelitatio'^  Velitatio  et  advelita-      Ant.  Aug. 


tio  levior  et  iimbratilis  qiiaedam  dimi- 
catio  a  velitibns  qui  erant  ievis  arma- 
turae  milites,  in  acie  priiiia  collocati, 
ut  levem  piignam  cierent  antequam 
coiret  exeicitus.  Inde  ad  litisjia  et 
jiirgia  transfertur.  Plaut.  in  Rudent. 
'  Equidem  me  ad  velitationem  exer- 
ceo,  Nam  omnia  corusca  prae  tremore 
fabiilor.'  Dac. 

Advelitatio^  Plantiis :  '  Velitatio- 
nem  verbis  compendi  fieri  volo.'  Jos. 
Scal. 

<i  Velites  dicuntur']  Certe  haec  non 
sunt  Festi,  sed  barbari  racematoris 
qui  non  meminit  alibi  Festuni  velites 
velatos  dixisse.  Vide  '  velati.'  Dac. 

'  Adversus]  Adversus,  vel  adver- 
sum,  pro,  Contra  :  Sallust.  Jiigurth. 
'  Sylla  profligatis  iis  quos  adversum 
ierat,  rediens  ab  latere  Maiiris  incnr- 
rit.'  Pro,  Erga  :  ut, '  pietas  adversus 
Deos.'  Cicer.  Terent.  And.  i.  1.  '  Id 
gratum  fuisse  adversum  te  habeo  gra- 
tiam  :'  quanquatn  hic  adversum  non 
tam  erga  quam  apud.  Dac. 

'Adulari]  Locus  suspectus.  Nonius 
canum  esse  proprium  affirniat,  unde 
oTrb  T^s  ovpas  fortasse  origo  nominis 
tracta  est,  quod  canes  accedendo  et 
adludendo  cauda  mota  blandiantur. 


Adulari]  Puto  legendum,  Adulari, 
est  composilum  ex  ad,  el  ludendo.  In 
Glossario:  '  Adol  aivSe\4ffrts.'  Lege  : 
Adolatus,  5(\iaff6eis.  In  manuscriptis 
exemplarib.  legitiir  adolari  pro  adu- 
Inri.  Neque  temere  in  multis  aliter 
scriptum  reperias.  Jos.Scal. 

Adidari]  Sane  non  video  qiiid  velit 
Panliis  cum  adulari  ex  accedendo  etad- 
ludendo  dicit  csse  compositiim.  Lc- 
gebat  Scaliger  adulari  cst  composittim 
ex  ad  et  ludeiido.  In  Rlss.  Codd.  legi- 
tur  adolari  pro  aduluri,  neqne  teinere 
in  nniltis  aliter  scriptiim  icperias, 
nnde  non  male  adolari  simplici  l  pro 
ad«//a?  i,dictnm  sit  quasi  ad  ollam  ire, 
ollam  sectari,quod  parasitis  solcnne. 
Dac. 

'^Adultcr]  A  praepositione  ad  et  alter. 
Nam  a  in  compositione  vertitur  in  u. 
Male  alii  aduUerium  quasi  ad  alterum 
torum :  adulter,  adulteriiim.  Inde 
'  adulterina  signa,'  qiiie  alicnis  annu- 
lis  siint  facta.  Et  '  adulterini  nura- 
mi,' '  adiilterinEe  staterae,'  '  adulteri- 
num  testamenttim,'  &c.  Idem. 

"^  Advosem']  Glossariiim  : '  Advores, 
ivavTioi,  iirifiovXtviDV.'  Jos.  Scal. 

Advosem'}  Advorsus,  extrito  r  advo- 
suSf  a  quo  advosis.  Sed  dicebant  etiam 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


49 


AE"  syllabam  antiqui  Graeca  consuetudine  per  ai  scribe- 
bant,  ut  aulai,  pictai,  musai. 

^Edilisy  initio  dictus  est  magistratus,^  qui  asdium  non  tan- 
tum  sacrarum,  sed  etiam  privatarum  curam  gerebat: 
postea  hoc  nomen  et  ad  raagistratus  translatum  est. 
Dictus  est  autem^  Ji^dilis,  quod  facilis  ad  eum  plebi 
aditus  esset :  sed  et  iEdilatus  dicebatur  eadera  dignitas  ; 
sicut  pontificatus,  raagistratus. 

-^dis,*  doraicilium  in  edito  ^  positura,  simplex,  atque  uni- 


7  Vocem  magistratus  abandare  censent  Ursin.  Scal.  Dac.   Vid.inf.- 
liint  Scal.  Dac.  in  aditu. 

NOTvE 

liic  advorsis  et  hoc  advorse,  hic  adnosis 
et  hoc  advose.  Gloss.  *  advores,  Oiyav- 
riot,'  '  iwtfiov\evoi)v,  advores,  hostes, 
qui  insidias  struit.'  Dac. 

^  A  E]  Nottim  est  in  veteribus  mo- 
nimentis  aimilius  scriptum  esse : 
item  in  libris.  Jos.  Scal. 

A  E  syUabarn]  Sic  in  vett.  monimen- 
tis,  item  in  libris  scriptum  est,  Aimi- 
lius  niore  GrEerorum.  Dac. 

y  ^dilis]  '  ^dilis,'  inquit,  '  primo 
magistratus  dictus  est :  deinde  ad 
magistratus  translatum  est.'  Qnid 
istud  verbis  est?  Sane  ego  non  intel- 
ligo.  Et  verum  est  illud  verbum  ma- 
GisTRATUS  abundare,  ut  ita  legatur  : 
JEdilis  initio  dictus  est,  qui  cedium  non 
tantum  sacrarum,  sed  etiam  privalarum 
curam  gerebat.  Nam  hoc  nomine  om- 
nes,  ut  loquitur  Lucretius, '  aedttuen- 
tes  vocabantur  ;'  ;Edilis  enim  princi- 
pio  aeditimum  significabat.  Haec  est 
mens  Festi.  Glossarium  :  '  ^dilis, 
6fji.ri\i^  ayopavSfMos.'  Vocat  dfjffi\iKa,  qui 
in  iisdcm  aedibus  adolevit.  In  eodem, 
•  jEditilis,  veuKSpos.'  Jos.  Scal. 

/Edilis  initio  dictus  est]  Verissimum 
est  qnod  monuit  Scaliger,  initio  vo- 
cem  magistratus  abundare,quippe  quee 
ex  linea  terlia  per  librariorum  incu- 
riam  hnc  irrepsit.  Legendum  igitur, 
/Edilis  initio  diclus  est  qui  eedium  non 


-8Ma. 


Delph.  et  Var.  Ctas. 


tantum  sacrarum,  sed  etiam  privatarum 
curam  gerebat.  Ait  euini  Festus  om- 
nes  aedituos,  vel,  ut  loquitur  Lucre- 
tius,  jEdifuentes,IEd\les  vocatos  fuisse. 
Postea  Mdilis  ad  Magistratus  trans- 
latum,  ad  quos  etiani  pertinebat  ae- 
diimi  cura.  Dac. 

^  Dictus  est  autem]  Ab  adenndo  ae- 
dilis,  quod  placuit  etiam  Theophilo 
lib.  I.  Institut.  tit.  ii.  male  :  nam  ab 
'  aede '  '  aedilis,'  ut '  ovilis '  ab  '  ove.' 
Idem. 

^  jEdis]  Corruptum  illud,  ^dis,  do' 
micilium  in  edito  positum.  Immo  con- 
tra  Varro,  quse  plano  pede  aditur, 
vult  eedim  dictam.  Legoigitur:  jE' 
dis,  domicilium  in  aditu  positum :  sim- 
plex,  atque  nniiis  aditus.  Et  sane 
sedes  prius  a  veteribus  Ro.dictae  fue- 
runt,  quae  a  Graecis  oiKdirfSa,  hoc  est, 
aediiicia,  quae  de  plano  adeuntur,  vel, 
ut  Tertullianus  in  libio  de  pallio,  pla- 
nitus  adeuntur.  Jos.  Scal. 

JEdis,  domicilium  in  edito]  Lege  po- 
tius  cum  Scaligero  in  aditu.  Varr. 
lib.  IV.  de  L.  L. '  jEdes  ab  aditu,  quod 
plano  pede  adibant.  Itaque  ex  aedi- 
bus  eflFerri  indictivo  funere  praeco 
etiam  eos  dicit  qui  e  tabernis  effe- 
rnntur;  et  omnes  in  censu  villas  inde 
dicimus  aedes.'  Et  sane  aedes  veteri- 
biis  Roiuanis  quae  Graecis  olKinfSa,  ae- 


Pomp.  Fest. 


50 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


us  aditus :  sive  ideo  eedis  ^  dicitur,  quod  in  ea  aevum 
degatur,  quod  Graece  alcuv^  vocatur:  itaque  sedificare, 
cum  sit  proprie  aedera  facere,  ponitur  tamen  *=  pro  omni 
genere  constructionis  xaT«;)(^p>)o-TixcJ;j. 

J^^ditimus,  asdis  intimus.'^ 

^dituus,*  sacrae  aedis  tutor : '°  id  est  curam  agens. 

^gaeum  mare  ^  appellatur,  quod  crebrae  in  eo  sint  insulse  ; 
ut  procul  aspicientibus  species  caprarum  videantur  :  sive 
quod  in  eo  ^Egaea"  Amazonum  regina  perierit:  sive 
quod  in  eo  ^Egeus  pater  Thesei  se  praecipitaverit. 


9  Alii,  teste  Scaligero, 


.—10  Ed.  Scal.  tuitor — 11  Alii  jEge. 


NOTiE 


dificia  qiiae  de  plano  adenntur.  Dac. 

•>  Sive  ideo  cedis]  Ineptiim  etynion. 
Potius  a  Graeco  airos  quod  doniici- 
lium,  liabitationem  interpretatur  Eu- 
statliiiis.  Idem. 

«  Ponitur  tamenl  Abusive  et  per 
translationem  adificare  de  re  quaiibet, 
quae  quacumque  opera  fabricatur.  Ut 
Virgil.  de  equo :  '  Instar  montis  e- 
quum  divina  Pailadis  arte  iiildificant.' 
Idem. 

^  JEditimus,  cedis  iyitimus]  Inepte 
dictum  est:  nielius  Ser.  Sulpicius,  ut 
Cicero  in  Topicis  refert,  in  finitimo, 
legitimo,  aeditimo,  non  plus  inesse  li- 
mu7n,  quam  in  meditullio  tullium,  sed 
prodiictionem  esse  verbi  vult.  Hic, 
nt  Varro  ait  lib.  i.  de  Re  Rust.  et 
lib.  II.  de  Ling.  Latina,  apud  Gel- 
lium  lib.  XII.  cap.  10.  postea  «edituus 
appellatus  est,  non  ab  ccdibus  tuendis, 
nt  Varro,  Festus,  et  alii  existimant, 
sed  quia  jeditiinius  prius  diceretur, 
et  una  litera  elisa  sit.  Sic  testamen- 
tum  non  a  mente  diicitur,  sed  pro- 
ductio  verbi  est,  ut  in  vestiniento,  et 
pavimento.  Gell.  lib.  vi.  cap.  12. 
V-ide  Cliaris.  lib.  i.  Ant.  Aug. 

/Editimus,  cedis  intimus]  Ridicule. 
Mditimus  ab  cede  tantum.    Timus  niliil 


aliud  est  quani  vocis  productio.  Pro 
ceditimus,  aditumus,  et  sublato  m  cedi- 
tuus,  non  vero  ab  «dibiis  tuendis,  ut 
infra  Paiilus.  jEditimus  enim  anti- 
quior  est,  ccdituus  recenti  novitate  ef- 
fictus.  Varr.  lib.  i.  de  R.  R.  '  Roga- 
tus  ab  aeditimo,  ut  dicere  didicimus  a 
Patribus  nostris,  ut  corrigimur  a  re- 
centibiis  urbanis,  ab  ffidituo.'  Dac. 

*=  Mdituus]  Videndiis  Varro  in  li- 
bris  de  Lingua  Latina,  et  Paulus,  et 
Justinianus  sub  titulo  de  tutelis :  et 
ea,  qiiae  antea  scripsi.  Ant.  Aug. 

^  JEgcEum  mare.]  Varr.  lib.  vi.  de 
L.  L.  '  iEgeeum  dictum  ab  insulis  : 
quod  in  eo  mari  sic  scopuli  vocantur 
a  similitudine  caprarum.'  Nam  Ca- 
prae  Gra?cis  aiyis.  Alii  ab  /Egeo  Thc- 
sei  patre  nomen  inditum  tradunt,  ut 
Plutarch.  iuTheseo,  Hyginusfab.  43. 
verius  qni  a  loco  quodam  Eubrcae  qui 
GraDce  K'fya\,  Eustath.  ad  Dionys.  pe- 
riegeten :  ibi  Neptuniis  eqiios  statiiit : 
Homer.  Iliad.  N.  hlyds'  tvda  Se  ol  kXv- 
ra  Sw/xara  ^evQfffi  A/';ni/7js....''E»'0'  'lirnovs 
effTTjo-e  noaeiSdwp.  '  iEgas  :  illic  autein 
ei  puichrae  aedes  in  profunditatibus 
maris...Ibi  equos  statuit  Neptunu^i.' 
Vide  Eustath.  ibid.  et  Strabonein  lib, 
viii.  Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


51 


^grum  e  ex  Graeco  aviypov  appellatur  :  a  quibusdara  puta- 
tur  a  voce  doloris  appellari,  quod  est  cu  «T. 

^gyptinos,''  /Ethiopas. 

iEmidum,'  tumidum.'^ 

^miliam  gentem  "^  appellatam  dicunt  a  Mamerco  Pythago- 
ras  philosophi  filio,  cui  propter  unicam  humanitatem  cog- 
nomen  fuerit  ^Emilos :  alii,  quod  ab  Ascanio  descendat, 
qui  duos  habuit  filios  lulum  et  TEmilon. 


12  AI.  timidum. 


NOTIE 

.^grum]    Qiianivis  aviyphv  mere      cum  dixit  vultuiinum. 


poetica  vox  sit,  non  ideo  tamen  ita 
temere  rejieienda  :  recte  enim  ex  ea 
CBgrum:  aviyphv  sublato  v,  alyphv,  ce- 
grum:  aviypov  Hesyciiius  interpretatur 
(pavXov,  mulum,  qiiod  tam  de  improbo 
quam  de  cegro  dici  solet.  Neque  ta- 
men  caret  ratione  aegrum  esse  ab  at 
a*i,  ut  ultinia  syllaba  sit  vocis  produc- 
tio.  Idem. 

Mgrwn]  Jam  superius  monuimns 
pleramque  Graecarum  vociim  partem 
supposititiam  esse.  Neque  magis  er- 
j-atnm  est,  quara  ubi  Graeca  vox  de- 
siderabatur,  ut  bic  ex  una  etymologia 
duaeconflata?.  Saneillud  aviyphv,(\nod 
est  poeticHm,non  est  uniusassis.  Sed 
ita  puto  Festiim  sensisse  :  ^^igrum  ex 
Graeco  a  quibiisdam  putatur  a  voce 
doloris  appellari,  cCl  al.  Neque  pror- 
sus  caret  ratione.  Nam  Veteres  scri- 
bebant  Aigrum.  Jos.  Scal. 

h  Mgyptinos]  iEthiopas  eos  intel- 
lige  qui  in  ^gypti  parte  olim  habita- 
runt,  unde  et  /Egyptus  tota  yEthiopia 
quondam  dicta  est.  Dac. 

JEgyptinos]  Hic  '  ^Ethiopas'  accipi. 
endnm  pronigris  hominibus,  non  tan- 
tum  pro  natione,  Nam  yEgyptium 
vocabant  nigrum,  seu  fuscum.  Glos- 
sarium  :  '  iEgyptium,  (pai6v.'  In  quo 
secuti  sunt  Graecos,  qui  aly{)itTiov,  fi4- 
\av  vocabant :  ut  et  aiyvwr iwff ai,  /u€- 
AatTOi,     Unde  Plautus  colorem  fus- 


Nam  alyvir- 
Ttos,  vultur.  Graeci  cum  scirent  ab  ip- 
sis  j^gyptiis  Nilum  "iinir  vocari,  hoc 
est,  nekav,  l(ro5vvdfj.cii  verbo  suo  alyxntTi- 
oi/reddideriint.  Nam  ai^yjmos,  iitjam 
monuimus,  iJ.i\as.  Sic  cum  scirent 
Edom  ipvdphv  Graece  reddi,  ab  eo  r^f 
GaXaaaav  ipvdpa7av  appellaverunt  si- 
num  Arabiciim.  Quod  autem  Nilum 
alyvTTTiov  vocarint,  satis  patet  testi- 
monio  Homeri,  qui  alyvnriov  fluvium 
ilhim  vocat.  Cnr  autem  Nilum  voca- 
rint,  non  inagis  mihi  liquet,  quam 
cur  Istrum  Danubium,  Eridanum  Pa- 
dum,  Ararim  Sagonam.  Jos.  Scal. 

'  ^midum]  A  copia  sanguinis  qui 
GrEEce  atfia.  Gloss.  Isidori '  Eemidus, 
tumidus,  inflatus.'  Et  Glossarium, 
'  EPmidus,  ■ne<pv(Ji]fi.evos.'  i.  inflatus. 
Dac. 

^midum]  EtGIossarium. '^midus, 
■necl)v(T-nix4vos.'  Manifesto  Taph  rh  ai//.a, 
Glossae  Isidori :  '  iEmidus,  tumidus, 
inflatus.'  Jos.  Scal. 

^  JEmiliam gentem]  EaiiitamenPIu- 
tarch.  in  Numa  a  Mamerco  Numae 
regis  filio,  unde  et  iEmilii  a  gentis 
principe  Manierci  et  Mamercini  dicti 
sunt.  Alii  ab  /Emilio  Ascanii  filio. 
Interpres  Virgil,  ad  illud  '  proge- 
niem  sed  enini,'  '  genteni,'  inquit, '  in- 
nuit  ^miliam,  ab  ^milio  Ascanii  ori- 
undam,  ex  qua  Scipio  /Emilianus  fuit, 
qui  Carthaginem  diruit,'  Dac. 


52 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


iEnariara  '^ '  appellavere  locum,  ubi  ^neas  classem  a  Tro- 

ja  veniens  appulit. 
-^natores'"  cornicines  dicuntur,  id  est,  cornu  canentes. 
^neolum,"  quod  ex  aere  fit,'^  dicimus. 


13  Enariam  scribendum  monet  Dac. — 14  Al.  sit. 


NOT^ 

Mnariam]    Campania»  littori  ob-     harm  est  simitas. 


jectam  insulani,  ab  iEneae  statione  sic 
dictani.  Plin.  *  jEnaria  ab  statione 
navium  ^Eneap,  Homero.  Inarime  dic- 
ta,  Greecis  Pitliecnsa,  non  a  simiarum 
multitudine,  ut  aliqui  existimavere, 
sed  a  figlinis  doliariorum.'  Sed  hasc 
perabsurda;  neque  enim  Homerus 
Inarimen  dixit,  licet  ita  Virgilius, 
Ovidius,  et  alii  quiqueinferiores  poe- 
tae,  sed  disjunctis  vocibus  eiV  'Apiixois, 
in  Arimis.  Et  ab  lEnea.  non  diceretur 
Mnaria  sed  jEnearia,  sive  potius  ^E- 
«eia,  et  a  doliis  Pithusa.  At  a  simiis 
est  Pithecusa,  ut  in  Africa  Pithecusa, 
de  quibus  Diodor.  lib.  ii.  Sic  lianc 
Pithecusam  insulam  dici  voluut  a 
Cercopibus  in  simias  a  Jove  mutatis 
et  deinceps  illo  trauslatis.  Vide 
'  Cercopa.'  Quin  et  JEnaritE,  vel  Ena- 
rice  potius,  nomen  eodem  refert  Ser- 
vius  lib.  IX.  iEneid.  '  Inarime  uunc 
Enaria  dicitur,...et  qnia  in  eam  ad 
contumeliam  simiae  niissae  sunt,  quas 
Graiorum  lingua  a^plvas  id  est,  ena- 
res,  dicunt,  ob  quam  causam  Pithe- 
cusam  etiam  vocitant.'  Nempe  ut 
simius  dicittir  quia  simus  est,  ila 
enaris  quia  sine  naribus.  Enaris  ut 
'  elumbis,'  *  elinguis.'  Itaque  ab  ena- 
ribus  id  est,  simiis,  'Hvapia,  Enaria, 
scribendum,  quomudo  legere  est  in 
Plutarchi  Mario,  Neque  alio  peitinet 
tertium  hujiis  insulae  nomen  "Apifia 
apud  Homerum,  si  &pifio?  est  irieijKor, 
simia,  ut  Strabo  et  Hesych.  tradunt. 
Ut  ut  sit,  vocabulum  est  e  Phcenici- 
biis  translatum,  nam  Hebraeis  harum. 


et  harima,  verbuni 
primae  inflexionis,  simum  esse :  ut  op- 
time  Doctissimiis  Bochartus  in  Geo- 
graphia  sacra.  Idem. 

"'  ^natores]  Romae  et  in  castris 
longe  diversissimus  tubae  et  cornu 
nsus,  vel  a>neatorum,  et  cornicinum. 
Romae  aeneatores  Comitia  Tributa 
convocabant,  cornicines  Centuriata. 
In  castris  ad  tubiciiiem  niilites  tan- 
tum  movebantur,  ad  cornicinem  etiam 
signa,  et  cum  in  militem  animadver- 
tebatur  exlra  portam  decumanam :  ut 
et  Romae  exercitiis,  seu  Comitia  Cen- 
turiata  convocabantur,  ciim  in  caput 
civis  Romani  animadvertebatur,  de- 
ducebaturqiie  reus  per  Exqiiiliiiam 
portam ;  unde  classicum  dictum,  quod 
non  nisi  classes  et  exercitus  per  cor- 
nu  evocarentnr.  Glossarium  :  '  Clas- 
sicarii,  craXTnaral.'  Ergo  aeneatores 
vocat  cornicines,  quod,  ut  ait  Varro, 
ex  asre  fieri  coepta,  quae  antea  ex 
cornu  aniuialis.  Graeci  tam  cornici- 
nes,  quam  a-neatores  uno  generali 
noroine  vocant  ffa^inards.  Latini 
'  buccinatores.'  Jos.  Scal. 

Mnatores^  Pro,  aeneatores  ;  ab  aere 
enimarJneMS,  perSyncop.ir/ieus,  cnH», 
et  aenus.  yEnatores  Cornicines,  quod, 
ut  ait  Varro  lib.  iv.  de  L.  L.  '  Ea 
quae  nunc  sunt  ex  aere,  tunc  fiebant 
ex  bubulo  cornu.'  Verum  post  tuba- 
rum  inventiouem,  Romae  et  in  castris 
diversissimus  aeneatornm  atque  cor- 
nicinum  usus  fuit,  ut  optime  notavit 
Scaliger.  Dac. 

"  ^neolum]  Ab  aere,  arineum,  per 


Aarm, vel/jarJ?«,estsi/nMs,et Arabibus     syncopen  aneum,  a  quo  diminutive 


DE    VERBORUM    SIONIFICATIONE    LIB.    I.  53 

^ncsi  dicti  sunt  comites  iEneae. 

jEnulura,"  vas  ex  aere  parvum. 

-^quidiale  p  apud  antiquos  dictum  est,  quod  nunc  dicimus 

aequinoctiale  :  quia  nox  diei  potius,  quam  dies  nocti  an- 

nuraeraii  debet.     Graeci  quoque  in  hoc  consentiunt,  Icdj- 

jaegiiay,  id  est,  aequidiale,  dicentes. 
^quilavium  '^"i  significat  ex  toto  diraidium  :  dictum  a  la- 

vatione  lanae,  quae  dicitur  gequilavio  redire,  cum  dimi- 

dium  decidit  sordibus. 
iErarii  Tribuni "  a  tribuendo  aere  sunt  appellati.    -^rarium 

sane  populus  Romanus  in  aede  Saturni'  habuit. 
yEribus  *  pluraliter  ab  aere,  id  est,  aeramento,  dicit  Cato. 
^rosara  appellaverunt  antiqui  insulam  Cyprura ;  quod  in 

ea  plurimura  asris  nascatur. 
uiErumnulas  "  Plautus  refert  furcillas,  quibus  religatas  sar- 

cinas  viatores  gerebant :  quarum  usum  quia  C.  Marius 


15  Qiiidam  Mqmlanium  :  male,  censente  Dacerio. 

NOT^ 

aneolum.  Ideni.  Isidor.    in    Glossar.     *  iEquilotium, 

°   ^nulum]    Glossarium  :     '  ^Ena,  eequatio.'  Dac. 
A.e'i3rjs.'  Isidorus  per  £; '  Enulum,  cal-         ^  Mrarii   TribHni]   Et  Glossarium: 

darium.'  Jos.  Scal.  '  jErarius,  TatJi.iovxos.'  Jos.  Scal. 

jEnulum]   Pro  aneus  dicebatur  ah-         JErarii  Tribuni]  Idem  Varr.  lib.  iv. 

nus,  unde  dfneum,  inserta  aspiratione  de  L.L.  '  Tribuni  quoque  quibus  at- 

ahenum,  diminutive  cenulum.     Gloss.  tributa  erat  pecunia,  ut  militi  redde- 

'vEna,  \€'j37jj.'    Isidorus  per  £: 'Enu-  rent,  Tribuni  aerarii  dicti.'  Dac. 
lum,  Caldarium.'  Dac.  ^  In  ade  Saturni]  Sub  clivo  Capito- 

P  jEquidiale]   GIoss.    '  jEquidiale,  lino:  eam  aerariumfecitValeriusPub- 

i<n\nepiv6v.'    '  jEquinoctium,  lff7iij.epia.'  licola.  Idem. 

Sic    et    meridiem    de    media  nocte         '  ^ribws]  jEra,  aerium,  aeribus.  Liv. 

dixere  Veteres.     Varro   Marcipore:  lib.  v.    '  Tribuni    solicitant   animos, 

'  Repente,  noctis  circiter  meridiem.'  illud  esse  dictitanles  quod  aera  militi- 

Jdem.  bus  sint  constituta.'  Idem. 

1  Mquilavium]  Isidorus  quoque  in         "  Mrumnulas]   Ut  ab  iKafXfvr^,  vel 

Glossis:  *  jEquilotium,  aequatio.' Jos.  ^Aajue';/?;,  lamina,  et  lamna,  ita  ab  ac- 

Scal.  pofiej/Tjjaerumina,  aerumna.  Jos.  Scal. 

.Mquilavium]  Male  quidam  cequila-         iErMm?)Mks]Hanc  vocem  bodie  non 

nium.    ^quilavium  est  xqnatio,  cum  inveniesapudPlautum.  Ab  atpw  toWo, 

idquod  lavatur  ad  dimidium  decidit.  alponivj),  aerumina,  xrumna,  aerumnu- 


54 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


retulit,  muli  Mariani  postea  appellabantur.     Itaque  a?- 

rumnae  labores  onerosos ""  significant,  sive  a  Graeco  ser- 

mone  deducuntur,  nam  alpsiv  Graece,  Latine  tollere  di- 

citur. 
jEruscare/  aera  undique,  id  est,  pecunias,  colligere. 
iEstimata  poena  ^  ab  antiquis  ab  aere  dicta  est :  qui  eani 

asstimaverunt  sere :  ovem  decussi,"  bovem  centussi,  hoc 

est,  decem  et  centum  assibus. 
^stimias,''  asstimationes. 
JEstuaria  sunt  omnia,  qua  mare  vicissim  tum  accedit,  tum 

recedit. 
Agasones'  equos  agentes,  id  est,  minantes.'' 


NOT^ 


Ja.  Ut  ab  eXaiiivf)  vel  riKa^iivn  laniina, 
lanina.  De  niulis  Marianis  vide  suo 
loco.  Dac. 

"  Itaque  arumncE  lahores  onerosos]  Ut 
partiis  dolores  Platit,  Amph.  i.  2. 
'Pater  curavit  uno  ut  foRtu  fieret; 
Uno  ut  labore  absoivat  aerumnas 
duas.'  Idem. 

y.-ErjwcureJ/EruscatoreSjquosGrae- 
ci  ayvpTas,  et  fjntirpayvpTas  vocant, 
etiam  yiisculatores  dicebantur.  Glos- 
sarium, '  iEsculator,  x«^'*o^'h'''^''  •^"S. 
Scal. 

j3£ruscare']  Xa\Ko\oyi7v,  id  est,  vo- 
fj.ifftJ.aTa  av\\4yeiv,  Hes-ych.  i.  nummos 
colligere.  Niimmi  enim  minimi  pretii 
{Era  dicebantur.  Graecis  x"^'""'- 
j^rnscatores  etiam  aescnlatores  dicti. 
Gloss.  'jt;scuIator,xaA'coA.d7oy.'  Grae- 
ci  ayvpTas  et  fj.r}Tpayvpras  vocant.  Dac. 

«  JEsiimata  fcena]  Haec  multa  est, 
Ht  Gellius  notat  lib.  xi.  cap.  1.  et 
Festiis  verbo  '  Miiltam,'  et  *  ovibus,' 
et  'peculatus.'  Ant,  Aug, 

JEstimata  pcena]  Certa  mulcta  leris 
secundum  aestimationem  cjus  rei 
propter  quam  indicta  est.  Dac. 

*  Decussi']  Decussis  numniiis  aereus 
deceni  assium,  minori  seu  priori  de- 
nario  Romano  par  pretio,  Turonico- 


rum  denarioloriini  qiiadraginta  diio- 
rumi  triuni  Francicorum  solidoriini 
cum  diniidio.  Ergo  centussis  nuni- 
mus  aerens  centnm  assium,  Franci- 
corura  solidorum  triginta  quinqiie. 
Idem. 

b  JEslimias]  Lexxii.  tabui.  'Tribns 
nundinis  continuis  in  comitium  pro- 
citato,  aerisque  eestimiam  praedicato.' 
Pro  cEstimia  postea  dixere  tsstimium. 
Idem. 

•^  Agaso7ies]  Minandi  verbo  pro 
agendo  vel  ducendo  utitur  Paulus, 
nam  Festi  usum  ignoramiis :  sic  paulo 
post '  Agere,  ante  se  peliere,  id  est, 
minare  :'  et  verbo  inigere  utitur  in 
eadem  significatione  vetus  interpres 
sacrorum  libroriim :  et  una  litera 
mutata  Itali  omnes  menare  dicunt. 
Ant.  Aug. 

Agasones]  Glossaiium  :  Zov\os,  kttj- 
veffaia.  Lege,  Soi/Aos  eTrl  Krifviffffiv.  Jos, 
Scal. 

Agasones]  Eqnorum  vel  asinornm 
ductores  Tarentina  lingua.  Nain  Ta- 
rentinorum  proprium  est  simplicia 
verba  per  paragogen  prodiicere,  ut 
ab  &yu),  diico,  ayd^ai,  ayd^wv,  agaso. 
Sic  ab  Kvaiw  scalpo,  Kvd^w,  Kvd^wv, 
unde  cnaso  acus  qua  mulieres  caput 


DE    VERBORUM    SIGN I FIC  ATIONE    LIB.    I. 


55 


Agea*  via  in  navi  dicta,  quod  in  ea  maxima  quaeque  res  agi 
solet. 

Agedum  significat  age  raodo:  est  enim  adhortantis  sermo. 

Agere,  modo  significat  ante  se  pellere,  id  est,  minare.  Vir- 
gilius :  et  potum  pastas  age,  Tityre.  Modo  significat 
jurgari :  "^  ut  cum  dicimus,  agit  cum  eo  furti:  modo  re- 
pendere :  ut  cum  dicimus,  gratias  ago :  modo  verbis  in- 
dicare  :  "^  ut  cum  dicimus,  causam  ago.  Quin  etiam  si 
accessit  gestus,^  et  vultus  quidam  decor :  ut  cum  scenici* 
agere  dicuntur. 

Agina''  est,  quo  inseritur  scapus  trutinae :  id  est,  in  quo 
foramine  trutina  se  vertit :  unde  aginatores  dicuntur,  qui 
parvo  lucro  moventur. 


16  Alii  judicare. 


NOTvE 


scalpunt.  Dac. 

"^  Minantes]  Vox  minare  posteriori- 
bus  saeculis  usurpata  est  pro  ducere, 
unde  Itali  menare,  Vascones  mena. 
Antea  pro  minari.  Quare  haec  Pauli 
sunt,  non  Festi.  Idem. 

"  Agea]  Glossarium  :  'Agcar,  ira- 
paixevwv  Kal  TrdpoSos  ir\olov :'  ubi  con- 
junctio  Kol  supeifliia  est.  Cetera  cor- 
ruptissima  ita  legenda:  Agea,  irapa 
'Evvlw,  7j  TrdpoSos  irKoiov.  Isidorus  in 
etymologiris  lib.  xix. '  Agea,'  inquit, 
'  viae  sunt,  vel  loca  in  navi,  per  quae 
ad  remiges  hortator  accedit:  de  qua 
Ennius:  'Muita  forom,  pontes  et, 
ageaque  longa  repletur.' '  Haec  ille, 
quze  emendationem  nostram  confir- 
mant.  Jos.Scal. 

Agea^  Inepte  Paulus  ab  agendo. 
Nam  est  a  Graeco  ayvia,  via.  Dac. 

f  Modo  signijicat  jurgari]  Ut, '  agit 
cum  eo  furti.'  Etsi  ibi  agit  non  tam 
jurgatnr,  quam  furti  actionem  inten- 
dit,  nam  jurgari  de  rebns  levioribus 
dicitur.  Idem. 

8  Quin  etiam  si  accessit  gestusl  Vide 
'actus.'  Idem, 


''  Agina']  Placidus  in  Glos. '  Aginani 
scapum  trutinae,  quod  eo  mensura 
ponderis  agatur.'  Ful.  Ursin. 

Agina . . .  Aginatores]  Glossarium  : 
'Aginat,(7TpaTei56Taj.'  'Aginare, (TTpa- 
reviiv.'  Lege,  TpaKTeverai,  et  rpaKTev- 
eiv.  Id  enim  siijnificat  negotiari,  est- 
que  verbum  infimae  vetustatis,  a  La- 
tino  delortum:  quo  non  raro  utuntur 
Constitutiones  Imperatorum  Graecae. 
Et  TpoKTeuTai  in  iisdeni  Constitutioni- 
bus.  Isidorus  in  Glossis  :  '  Acinari, 
tricari,  in  parvo  morari.'  Idem : ' Agi- 
nantes,  explicantes.'  Jos.  Scal. 

Agina]  Placidus  in  Gloss.  '  Aginara 
scapum  trutinae,  quod  eo  mensura 
ponderis  agatur.'  Inde  aginatores  ne- 
gotiatores  qui  tricantur  et  in  parvo 
morantur.  Gloss.  Isidori,  '  acinari, 
tricari,  in  parvo  morari.'  Glossarium, 
'  aginat,  Siairpda-ffeTat,  CTp€<pei,  /UTjxa- 
mTai.'  i.  Negotiatur,  tricatur,  dolos 
struit.  Item,  '  aginare,  TpaKTfveaBai. 
Aginat,  TpaKrevei.  Ut  optime  correxit 
Scaliger:  TpaKTeieadai  enim  et  Tpo/c- 
Teveiv  est  negotiari  a  Latino  tractare 
detorsura  et  frequenter  in  constitu- 


56 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Agnus '  dicitur  a  Graeco  a.yvhi,  quod  significat  castum  :  eo 
quod  sit  hostia  pura,  et  immolationi  apta.  Agnus  ex 
Graeco  a\t.wc,  deducitur:  quod  nomen  apud  majores  com- 
munis  erat  generis,  sicut  et  lupus,  quod  venit  ex  Gra^co 
"kxty.o^. 

Agolum,*"  pastorale  baculum,  quod  pecudes  aguntur. 

Agonias,  hostias '  putabant  ab  agendo  dictas. 

Agonium  "  dies  appellabatur,  quo  rex  "  hostiam  immola- 


17  Ed.  Scal.  qua. 


NOTiE 


tionibns  Graecis  Inipeiatorum  oc- 
cnrrit,  nt  et  nomen  Tpa/cTeurcDj',  id 
est,  tractantiiim,  sive,  negotiatorum. 
Dac. 

'  Agnuf^  Quod  venit  ex  Graco  Xi- 
Kos :  immo,  quod  venit  ex  Graco  rj 
\vKos:  vnlt  eiiim  in  eo  secutos  esse 
veteres  Graecos,  qui  7\  'i-mros,  7/  &pKTos, 
et  similia  dicunt.  Non  enirn  liic  quae- 
rit  etymon  lupi  :  sed  rationem,quare 
foeminino  genere  dicunt  Veteres: 
porro  quod  ait  agnum  utroque  genere 
a  Veteribus  enuntiari,  babes  in  Lege 
Numae   de   opimis   spoliis  :     agnvm 

MAREM.    CAEBITO.    Et  iu    PelieX,  AG- 

NVM  FEMiNAM  :  uam  non  agnam,  sed 
agnura  foeminam  dicebant,  ut  non  lu- 
pam,  sed  lupum  foeminam.    Ennius  : 

*  Endotuetnr  ibi  lupu'  foemina,  con- 
spicio  amens.'  Jos.  Scal. 

Agnus]  Lege  infra,  ut  optime  Scali- 
ger,  quod  venit  ex  Grwco  ^  \vkos.  Non 
eniin  qujerit  etymon  iupi,  sed  iiidicare 
vult  Latinos  in  eo  seciitos  esse  vete- 
res  Graecos,  qui  t]  'linros,  fi  &pktos,  et 
similia,  dirunt.  Et  qnod  ait  agnum 
utroque  genere  a  Veteribus  enunti- 
ari,  habes  in  lege  Numae  de  opimis 
spoliis,  '  agnum  maremcedifo.'  Et  in 

*  pellex,'  'agnum  fceminam  cedito.' 
Nam  non  agnam,  sed  agnum  fceminam  : 
non  lupam,  sed  lupum  fceminam,  En- 
niiis.  '  Endotuetur  ibi  Inpus  fcemina, 
conspicio  amens.'    Et  Graeci  cuin  di- 


cnnt,  7]  'liriros,  subinteliignnt  dri^fia. 
Nam  Pindarus  dixit  'iTrwos  BriKfia, 
eKaipos  6r)Kfia.  Homcrus  jSoDi'  &p<T€va. 
Sic  'mares  homines  ;'  '  canis  foemi- 
na:'  '  civis  foemina:'  *  leo  fcemina' 
dixit  Plaut.  *Bos  foemina,'  Livius. 
'Polypus  fcemina,'  Plin.  'Porcus  fce- 
mina,'  Cato  et  Cicero.  '  Anguis  foe- 
mina  '  et  '  angiiis  mas,'  Cicero.  Et 
alia  inulta.  In  his  autem  et  similibus 
epicoenis  si  adjectivum  adjicitur  con- 
tia  terminationem,  mas  vel  fcemina 
debet  intelligi.  Ufequus  velocissi- 
nia  :'  '  Bos  auratus :'  '  Elephantus 
gravida.'  Sic  apud  Virgil.  '  Ne  sa»vi 
inagna  sacerdos.'  Et 'amphrisia  va- 
tes.'  Sic  Ovid.in  epist.  'novamiles.' 
Dac. 

^  Agolum'\  Suspicor  detortum  a 
Graeco,  a-yeKaiov.  nam  prius  Agelum: 
ut  Apello,  Apollo.  Jos.  Scal. 

Agolum]  Prius  dicebatur  agelum. 
Nempe  detortum  a  Graeco  a-YtKouov. 
Scal.  Sed  frustra,  nt  a  '  cingo,' '  cin- 
gulura,'  sic  ab  '  ago,'  '  agulum,'  m  in  o 
'  agolum.'  Dac. 

^Agonias,  hostias']  Glossarium  :  'A- 
gonia,  Upuov:'  non  Aglonia,  ut  hodie 
legitur:  item  :  '  Agonalia,' et '  Ago- 
naria,  evaia.'  Glossae  Isidori  :  '  Ago- 
nes,  victimae.'  '  Agonia,  hostia.'  Jos. 
Scal. 

">  Agonium]  Agonium,  id  est,  lu- 
dum,  locus  mendosus.    Varro,  praeter 


t)E   VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


57 


bat :  hostiam  eiiirn  antiqui  agoniam  vocabant.  Ago- 
iiium  etiam'^°  putabant  Deum  dici  praesidentem  rebus 
agendis :  Agonalia  ejus  festivitatem :  sive  quia  agones 
dicebant  montes :  p  Agonia  sacrificia,  quae  fiebant  in 
monte:  hinc  Romae  mons  Quirinalis7Egonis,'9<i  et  collina 
porta  Agonensis.^"  Agonium/  id  est,  ludum,  ob  hoc  dic- 
tum,  quia  locus  in  quo  ludi  initio  facti  sunt,  fuerit  sine 
angulo  :  cujus  festa  Agonalia  dicebantur. 


18  Vid.  Not.  o  inf.— 19  Alii,  teste  Scal.  Agonus:  et  ita  legenduni  monet 
Dac— 20  Ed.  Scal.  ^g-onensis. 

NOT^E 


djes  Agonales,  quos  dictos  esse  ait 
ab  agone,  qnod  per  eos  rex  sacrornm 
in  regia  arietem  inmiolet,  Agonia 
appellata  esse  ait  etiam  Liberalia  in 
libris  Saliorum  Agonensium.  Ovid. 
lib.  I.  Fastornm,  cur  Agonalia  dican- 
tnr,  plures  reddit  causas,  quarnm  ul- 
tinia  hcec  est :  '  Fas  etiam,  fieri  solitis 
aetate  priornm  Non)ina  de  ludis  Gras- 
ca  tulisse  diem.  Et  priiis  antiquusdi- 
cebat  Agonia  sermo:  Veraqnejudi- 
cio  est  ultima  causa  meo.'  Si  ludi- 
crum  pro  ludo  legeremus,  minus  labo- 
raremns.  Ant.  Aug. 

Agonium  dies]  Qni  et  agonalis  Ovi- 
dio  r.  Fast.  '  Janns  agonali  luce  pian- 
dus  erit.'  Item,  '  Et  prius  antiqnns 
dicebat  agonia  sermo.'  Ratio  autem 
nominis  incerta  est.  Varr.  lib.  iv.  a 
\0CQ  agone:  quia  sacrificulns  vel  po- 
pulum  vel  principem  civitatis  inter- 
rogabat  an  hostiam  feriret  ?  '  Dies 
agonales,'  inqnit,  '  per  quos  rex  in 
regia  arietem  immolat,  dicti  ab  ago- 
ne;  eo  quod  interrogatnr  princeps 
civitatis,  et  princeps  gregis  immola- 
tur.'  Quem  locuni  ntinam  ne  male 
cepisset  vir  longe  doctissimus,  qui 
agone  liostia  interpretatur,  cum  sit 
pro /mone?  Jubesne  nt  agam,  feri- 
am?  Neque  enim  nisi  jussusferiebat. 
Ut  Ovid.  I.  Fast.  Ubi  et  alia  propo- 
nit.  Dac. 


°  Rex]  Regem  sacrificulum  intel- 
lige,  qui  rex  absolule  dicebatur.  Id. 

°  Agonium  etiam]  De  agonio  Deo 
nihil  alibi.  Quae  sequnntnr,  agonalia 
tjus  festivitatem,  ne  Pauli  quidem 
sunt,  et  eorum  sedem  occupant  quae 
in  fine  leguntur,  cujus  festa  agonalia 
dicebanlur.  Lege  igitur,  rejectis  glos- 
sematis,  Jg-oniu/n  etiam putabant  Deum 
dici  prcesidentem  rebus  agendis,  eujus 
festa  agonalia  dicebantur.  Scaliger. 
Agonalia  autem  alia  erantS.  Id.  Ja- 
nnar.  et  12.  Kal.  Jun.  alia  propridie 
Id.  Decemb.  de  quibus  vide  '  Septi- 
montium.'  Idem. 

P  Agones  dicebant  montes]  Quippe 
initio  Indi,  qni  Graece  &yuves,  fiebant 
in  montibus.  Idem. 

1  Mons  Quirinnlis  Mgonis']  Lege  : 
Mons  Quirinalis  Agonius,  vel  Agonus. 
Vide  '  Quirinalis.'  Idetn. 

•■  Agonium]  Non  tam  Paulo  ascri- 
bendi  sunt  errores  immanes,  qui  hic 
inoIeverunt,qnamposterioribusemen- 
datoribus.  Transposita  enim  mnlta  : 
niulta  etiam  corrupta.  Primum  ita 
revocanda  snnt :  qnae  in  alienas  sedes 
irrepserant.  Agonium  etiani  puta- 
bant  Deum  dici  praesidentem  rebus 
agendis  :  cujus  festa  Agonalia  dice- 
bantur.  Nam  illa  verbane  Pauliqni- 
dem  sunt :  agonalia  ejus  festivitatem. 
Sed  de  Agouio  quod  sequitur,  circa 


58 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Albegmina''^  partes  extorum,  qiiae  Diis  immolabant. 

Albesia  sciita*  dicebantur,  quibus  Albenses,  qui  sunt  Mar- 
si  generis,  usi  sunt :  hasc  eadem  decuraana  "  vocabantur, 
quod  essent  amplissima,  ut  decumani  fluctus. 

Albionaager^  trans  Tiberim  dicitur,  a  luco  Albionarum: 
quo  loco  bos  alba  sacrificabatur. 


1  Ablegmina  legend.  slatiiit  Scal. 


finem,  penitns  prodigiosura  est.  Id 
nos  non  dubitamus  ita  legere:  Ago- 
niutn,  locus,  iti  quo  ludi  iniiio  facli  sunt, 
ob  koc  dictum,  quia  fuerit  sine  angiilo, 
Ubi  primum  transpositione  peccatum 
erat:  deinde  adjectione  harum  vo- 
cum  idest:  qnod  sappe  accidere  hic, 
supra  notavimus.  Huic  etymo  con- 
gruit  quod  vetnstissimi  Grammatici 
Graeci  dicunt  Trepl  rov  ayuiuos.  'Aywv, 
inquiunt,  ayopa  irapa  to7s  BoiwToh,  ^ 
5(a  rh  aynv,  i^  5m  rb  KVK\0Teprj  elvai, 
Kol  jUT)  exf'"  yuvtas,  oUv  riva  ayiiviov 
vvTa.  Jos.  Scal, 

Agonium,  id  cst,  ludum']  Hic  trans- 
positione  peccatum  esse  ait  Scaiiger, 
qui  verba  disponit :  Agonium,  locus  in 
quo  ludi  initio  facti  sunt,  et  ob  hoc  dic- 
tum,  quia  fuerit  sine  angulo.  Sed  et 
vetus  scriptura  defendi  potest:  ago- 
nium  enini  et  luduni,  et  locum  ubi 
luduscelebratnr,significat,  utGrjecis 
aydv.  Addit,  quod  fuerit  sine  angulo 
agonium  dictum,  cni  etymo  congruit 
quod  vetustissimi  Giammatici  Gra^ci 
dicunt,  ayii)v,  ayopa  irapa  toIs  BotcoTo?s, 
^  5ia  Th  &yeiv,  fj  Sia  t5  KVKKoTeprj  elvai, 
Koi  ixri  ex^"'  yoiivias,  olSv  Tiva  aywviov 
ovTa,  i.  '  Agon,  concio  dicitur  apud 
Boeotos,  vel  ab  agendo,  vel  quia  ro- 
tunda  sit,  et  non  habeat  angulos,  qua- 
si  agonium  quiddam  existens.'  Vide 
Eustath.  in  Iliad.  p.  1335.  Dac. 

'  Alhegmina]  Lege  Ablegmina :  sunt 
partes,  quae  Diis  porriciebantur,  quae 
propterea    dicebantur    prosiciae,   et 


prosecta,  tanquam  separata  quaedam 
a  reliqua  visceratione.  Id  enim  est 
ablegere,  imitatione  Graecorum,  qui 
dicunt  awo\eyfiv.  Ergo  Ablegmina, 
aTro\(yjj.oi.  Apud  Plautum, '  Ablectas 
aedes,'  in  Mostellaria.  Neque  enim 
meudum  est,  quod  putant  doctissiaii 
viri,  Ablectas  asdes,  ri6€T7]fifvat,  et 
quasi  essent  pro  derelictis.  Senten- 
tiam  meam  adjuvant  Isidori  Glossae. 
'  Ablegmina,'  inquit,  '  partes  exfo- 
rum,  quae  prosegmina  dicuntur.'  Sed 
Tertuliianus  elegantissime  ablegmina 
circumlorutus  est  his  verbis :  '  Non 
dico  quales  sitis  in  sacriticando,  cnm 
enecta,  et  tabidosa  qua-que  niartatis  : 
cum  de  opimis  et  integris  superva- 
cua  quaeque  truncatis,  capitula,  et 
ungulas  :  qnae  domi  pueris,  vel  cani- 
bus  quoque  destinassetis.'  Quae  ver- 
ba  etiani  Homericum  wixoQeTuv  expli- 
cant.  Jos,  Scal, 

'  Albesia  scuta]  Duae  fuerunt  Al- 
bae.  Varr.  lib.  vii.  de  L.  L.  '  Cum 
dnaesint  Albas,  ab  nna  dicuntur  Alba- 
ni,  ab  aitera  Albenses.'  Illa  est  in  La- 
tio  sub  monte  Albano,  haec  in  Marsis 
ad  lacum  Fucinum  circa  fontes  Ani- 
enis,  quare  optime  Festus  Albenses 
Marsi  generis  dicit.  Dac. 

"  Decumana]  Vide  '  Decumana  ova.' 
Idem. 

*  Albiona  ager]  De  quo  mirum 
apud  Veteres  silcntium,  ut  de  luco 
Albionarnm.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIPICATIONE    LIB.    I. 


59 


Albogalerus  ^  a  galea  nominatus  :  est  enim  pileum  capitis, 
quo  Diales  flamines,  id  est,  sacerdotes  Jovis  utebantur : 
fiebat  enim  ex  hostia  alba  Jovis  ^  caesa  :  cui  affigebatur 
apex  virgula  oleagina. 

Albula  Tiberis^  fluvius  dictus  ab  albo  aquae  colore.  Ti- 
beris  autem  a  Tiberio '  Silvio  ^"  rege  Albanorum :  quod 
is  in  eo  extinctus  est. 

Album,^  quod  nos  dicimus,  a  Gra^co,  quod  est  «A<tov,  est 
appellatum.  Sabini  tamen  alpum  dixerunt:  unde  credi 
potest  nomen  Alpium  a  candore  nivium  vocitatum. 

Alcedo  "^  dicebatur  ab  antiquis  pro  halcyone  :  ut  pro  Gany- 
mede  Catamitus :  pro  Nilo  Melo. 


2  Ed.  Scal.  Jovi — 3  Alii  Tyberino, 


NOTyE 


y  Albogalervs']  Suetonius  in  libro 
de  genere  vestimentorum  scripsit, 
tria  genera  pileorum  esse,  quibus  sa- 
cerdotes  utuntur,  Apicem,  Tutulum, 
Galerum.  Apicem,  pileum  subtile 
circa  medium,  virga  eminente.  Tutu- 
lum,  pileum  lanatum  metae  figura. 
Galerum,  pileum  ex  pelle  hostiae  cae- 
saB.  Jos.  Scal. 

^  Alhula  Tiberis']  Eustath.  in  Dio- 
nys.  KoX  '6ti  Tlpepis  "AA/SouAoy  irore  «a- 
\ovfji.ivos.  Corrige  "AK^ovXa.  Neque 
enim  dictus  albulus,  sed  albula ;  sed 
cur  ab  aquis  albis  cum  flavum  eum 
dicat  Virgil.  '  Muita  flavus  arena.' 
Et  Horat.  '  Flavus  quam  Tiberis  la- 
vit.'  Nempe  ibi  flavus  nihil  aliud  est, 
quam  pulcher,  limpidus,  ut  cceridetis, 
Virg.  '  Coeruleus  Tibris.'  Dac. 

*  A  Tiberio  SiMo']  Optime  viri 
docti  Tiberino.  Hic  Calpeto  patri 
successit,  etin  Albulasubmersus  no- 
men  reliquit  fluvio.  Ovid.  Liv.  Infra 
in  voce  '  Tiberis '  ait, '  vel  a  Tiberino, 
vel  a  Tibri,  vel  Tiberi  rege  Tusco- 
rum.'  Sane  et  Eustath.  in  Dionys.  a 
Tiberio  quodam  rege  dictum  refert 
ex  Dione.  Idem. 


^  Albuni]  Alii  tamen  Aipibus  non  a 
colore,  sed  ab  altitudine  nomen  indi- 
tum  tradunt.  ^^6««  enim  vel  alpus 
Gallis,  qui  olim  Germanica  lingua 
locutisunt,  altum  significat,  unde  Isi- 
dorus,  '  Gallorum  lingua  Alpes  mon- 
tes  alti  vocantur.'  Et  Annibal  apud 
Liv.  lib.  XXI.  Sect.  30.  '  Quid  aliud 
Alpes  esse  credentes  quam  montium 
altitudines  .^"  Hinc  intelligendus  Eu- 
stath.  in  Dionys.  'H  Se^AKvts,  inquit, 
fieyia^rov  opos,  Si'  h  Koi  t:\7\Qvvt ikSis  \i- 
yovTai,  al  "'AAireis.  iaal  8e  tt;;'  Ae'|tP 
Tavrriv  Kara  tV  fls  rh  'EWr]ViKhv  /ue- 
TdXri^LV  Tavrhv  SvvacrOai.  t?7  KXeiffovpq.. 
'  Alpis  nions  maximus,  quare  et  plu- 
raliter  dicuutur  Alpes.  Aiunt  autein 
vocabulumiUudGraeceredditumideni 
valere  quod  claustrum.'  Sed  falsum 
est  voceni  Galiorum  propriam  fuisse, 
cum  illam  Graeci  etiam  usurpaverint ; 
debetur  autem  Phoenicibus  quibus/a- 
han  alhus,  et  alhen  forma  Sy  ra,  albescere. 
Nisi  malis  &\Triv  cum  aliis  excelsum 
collem  interpretari  ab  Hebraeo  aZ  vel 
hal,  quodcelsum  sonat,  et  pen,  quod 
collem  aut  verticem  monlis.  Idem. 

*^  Alcedo]  Varr.  lib.  vi.  de  L.  L, 


60 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Alebria/  bene  alentia. 

Aleonem,*  aleatorem.     Naevius  :  pessimorum  pessime,  au- 

dax,  ganeo,  lurco,4^  aleo. 
Aletudo,'  corporis  pinguedo. 
Alga,5  quam  mare  ad  littus  projicit.  Virgilius  in  Bucolicis  : 

Projecta  vilior  alga. 
Algeo  s  ex  Grseco  «Xyw  dicitur,  id  est,  doleo  :  ut  sit  frigus, 

dolor  quidam  membrorum  rigore  conjectus.^ 
Alica''  dicitur,  quod  alit  corpus. 


4  Vett.  edd.  lustro.—5  Post  Alga  in   ed.  Scal.   inseritur  herba.—Q  Alii 
coUectus, 


NOT/E 


'  Haec  avis  a  GraBcis  oXKvtiiv,  a  nos- 
tris  alcedo  dicitur.'  Plaut.  Poenul. 
•  Jam  Hercle  tu  periisti,  nisi  illain 
milii  tam  tranquillam  facis  Qnam 
mare  est  olim  cum  ibi  alcedo  pulios 
educit  suos.'  Idem. 

^  Alebria]  Glossarium:  '  Alebrius, 
etnpo(poi,  dpfirrhs,  rpo<pivs.'  Pro  Opiir- 
rbs  raale  hodie  ep€/uj3is  in  Glossario. 
Isidori  Glossae  :  '  Alebra,  bona,  qui- 
bus  alimur.'  '  Alibre,  alimentum.'Di- 
omedes  1.  i.  Per  genilivum  sic,  cuni 
a  persona  ablatuni  quid  significatur: 
veluti,  Ab  oratore  accepi :  A  re  ale- 
bri  Ciceronis  intellectum  est.  Jos, 
Scal. 

Alebria]  Ab  '  alendo  '  ut '  aletudo ' 
infra.  Dac. 

e  Aleonem]  In  versu  Naevii  vete- 
reseditiones  liabebant /iwfro,  non  lur- 
co.  Et  ita  inveni  in  membrana  vete- 
ris  Glossarii.  Apud  Catullnm  ver- 
sus  in  manuscripto  codice  in  Ma- 
murram  ita  legitur :  Omnia  magna 
hcEC  sunt :  tamen  hic  et  maximus  ul- 
tor  :  Non  homo,  sed  vere  M.  magna 
Kiinax.  Legendum  sane  :  tamcn  hic 
est  maximu'  lustro.  Transpositae  tan- 
tum  erant  literae.  Minacem  autem 
vocat  jactabundum,  et  qui  multa  mag- 


nifice  de  se  praedicet.  Hoc  enim  esf 
minari.  Horatius  :  '  Atqui  vultus 
erat  magna  et  pra^clara  minantis.' 
Quod  GraECorum  imitatione  dictum 
est,  qui  in  eadem  re  verbo  oirti\«r«' 
utuntur.  Catulhis  ergo  minacem  vo- 
cat,  quem  postea  Romani  Aretalogxim, 
Ht  docuimus  in  eruditissimnm  poe- 
tam  Ausonium.  Locus  ille  Catulli  a 
nobis  emendatus  illustris  est,  et  in- 
signis:  ac,siquis  alius  inter  epigram- 
niata,  elegantissimus.  Jos.  Scal. 

Aleonem]  Ab  '  alca,"aleo,' i.'alea- 
tor.'  In  versu  Naevii  veteres  editt. 
habent  lustro,  non  lurco,  Sed  cum 
ganeo  et  lustro  idem  sint,  retineo  lur- 
co,  de  quo  vide  in  luia.  Dac. 

f  Aletudo]  Supra  '  alebria.'  Idem, 

s  Algeo]  OptimeBonaventuraVnl- 
canius  in  suis  ad  vett.  Gloss.  notis 
legendum  vidit  infra,  ut  sit  algor  do- 
lor  quidam  membrorum  rigore  collectus. 
Hinc  algiosus  Svopiyos.  Idem. 

h  AUca]  Tritici  vel  farris  genns 
Plin.  lib.  xviii.  cap.  7.  unde  etiam 
pro  pulte  Martiali  Epig.  6.  lib.  xiii. 
'  Nos  alicam,  niulsum  poterit  tibi 
mittere  dives.'  Vide  Piin.  lib.  xviii. 
cap.  II.  Idem, 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   I. 


(U 


Alicariae'  meretrices  in  7  Campania  solitae  ante  pistrina 
alicariorum  verri  ^  quaestus  gratia :  sicut  hae,'  quas  ante 
stabula  sedebant,  dicebantur  prostibulee.'' 

Alienatus,  qui  alienus  est  factus. 

Alimodi'  pro  aliusmodi. 

Aliorsum,"'  et  illorsum,  sicut  introrsum  dixit  Cato. 

Ali  rei "  dixit  Plautus  pro  eo,  quod  est  aliae  rei. 

Alites°  volatu  auspicia  facientes  istae  putabantur:  buteo, 
sanqualis,  immusculus,  aquila,  vulturius. 

AliutaP  antiqui  dicebant  pro  aliter,  ex  Graeco  «AAjj  etoixXMi 
transferentes.  Hinc  est  illud  in  legibus  Numse  Pom- 
pilii:  si  QUis  aliuta  faxit,  ipsos  jovi  sacer  esto. 

Allus,'°  ^"  pollex  scandens  proximum  digitum :  quod  velut 
insiluisse  in  alium  videatur :  quod  Graece  dicitur  aXKsaSai. 


7  Ed.   Scal.  merilnces  appellabantur  in.—8    Eadem  ed.  versari.—9  AVii, 
teste  Scal.  ece.—ia  Vett.  edd.  Allex. 


NOT^ 


>  AlicaricB']  Quae  ante  pistrina  ali- 
cariorum,  qtiia  licatn  molebant.  Plaut. 
in  PcEnnl.  Act.  i.  sc.  2.  '  Prosedas, 
pistorum  amicas,  reliquias  alicarias  :' 
id  est,  alicariorum  reliquias.  Idein. 

^  Prostibulwl  '  Quae  tibi  olant  sta- 
bulum  statiiraque,*  eaedeni  et  prosedce 
Plaut.  supra.  Idem. 

'  Alimodi']  Ab  alius  genitivus  anti- 
quus  alii,  pro  quo,  ali,  unde  alimodi, 
sic  infra  alirei,  pro  alicerei.  Idem. 

'"  Aliorsum]  Ab  alius  et  versum  fit 
alioversum  per  syncopen  aliorsum,  nt 
ab  '  illo  versum,'  *  illorsum  : '  '  intro- 
versum,' '  introrsum.'  Idem. 

"  Ali.  rei]  Plaut.  in  Milite  :  '  Qui 
nisi  adulterio  studiosus,  nulli  alias  rei 
est  improbuR  :'  fortasse  ex  hoc  loco 
Festi  scribendum  est,  ali  rei.  Ant. 
Aug. 

Ali  rei]  Nullibi  opinor  apud  Piau- 
tnm  hodie  legi  ali  rei.  Nisi  ita  re> 
scribendum  sit  in  Mil.  Glor.  iii.  1. 
*■  Qui  nisi  adultcrio  rei  nuilae  aliae 


studiosns  est  improbns.'  Dac. 

"  Alites]  De  sanquali,  et  immus- 
culo,  vel  immustulo,  suis  locis  videto  ; 
et  Plin.  lib.  x.  cap.  7.  Ant.  Aug. 

Alites']  Vide  '  oscines.'  Dac. 

P  Aliuta]  M.  L.  habet  ipsus  pro  ip- 
sos.  Velius  Longus  de  Orthogra- 
phia :  '  Autiqui  ajque  confusas  o  et 
u  literas  habuere  :  nani  consol  scri- 
bebant  per  o,  cura  legeretur  per  u, 
consul.  Unde  in  multis  etiam  nomi- 
uibiis  variae  sunt  scriptui  a>,  ut  fontes, 
funtes:  frondes,  frundes,"  &c.  Fut. 
Ursin. 

Aliuta]  Ut  ab  antiquo  '  alis,' '  ali- 
ter  ;'  sic  ab  '  alins,'  '  aliuta.'  Dac. 

1  Allus  [Allex]  Hallus  inferiori  lo- 
co  idem  appellatur :  mirandumque 
est  Festum,  et  in  hoc,  et  in  aliis  va- 
rie  scribere :  ut '  ederam '  et '  hede- 
ram,'  '  Caiam  '  et  '  Gaiara.'  Paulo 
vero  id  ascribendum  non  est;  cum 
ante  eum  Festiliber  literarum  ordine 
essetperscriptus.  Aiit.  Aug. 


62 


SEXn    POMPEII    FESTI 


AUiensis  dies'  dicebatur  apud  Romanos  obscoenissimi 
ominis :  ab  Allia  fluvio  scilicet,  ubi  Romanus  fusus  a 
Gallis  exercitus  est. 

Alma/  sancta,  sive  pulchra;   vel  alens,  ab  alendo  scilicet. 

Alraities*  habitus  abnarum  rerum. 

Altaria"  sunt,  in  quibus  ignis  adoletur.  Altaria  ab  aititu- 
dine  dicta  sunt :  quod  antiqui  Diis  superis  in  sedificiis  a 
terra  exaltatis  sacra  faciebant :  Diis  terrestribus  in  ter- 
ra:  Diis  infernalibus  in  effossa  terra. 

Altellus "  Romulus  dicebatur,  quasi  altus  in  tellure :    vel 


AUus]  Veteres  editiones 
Allex:  qnod  ego  item  reperi  in  Isi- 
dori  Glossis.  '  Allex,  poUex  in  pede.' 
Tamen  in  litera  H  vocatiir  Halliis: 
et  Glossarinm  :  '  Hailns,  ttoUs  /xfyay 
oaKTvXos.'  Jos.  Scal. 

"■  AUiensis  dies']  xvii.  Kal.  sextiles. 
Dac. 

»  Abna]  Eieganter  vetns  illnd  et 
plennm  bona»  frng;isGlossarinm:  *  Al- 
tna,  kKvtt],  ayv^,  wpaia,  OpiTrretpa.'  Jos. 
Scal. 

Alma]  Homcro  ^flSupos  &povpa,  al- 
ma  terra,  quod  homines  nntriat.  Inde 
Gloss.  '  almns,  ^elSuipos.'  Dac. 

*■  .4iwi<ifs]  Glossarinm:  '  Almities, 
av^rja-is  apxvs.'  '  Almitns,  aparpo(p7], 
avayuyrt.'  '  Almites,  KaWos  avarpo- 
<pfis.'  Charisins,  *  A\m\ties,e{rrrp4neia,' 
Jos.  Scal. 

Almities]  Interpretatnr  a  Charisio 
lib.  I.  evnpeTreia.  Sic  intelliges  Pauli 
verba,  qnae  miiii  raendosa  esse  vide- 
bantur.  Ant.  Aug. 

Almities]  Abnities  et  abnitas  idem 
est  qiiod  Horatio  Faustitas,  id  est, 
terrae  fertilitas,  salnbritas  aqnarum, 
et  Jovis  anrip.  Faiistus  rerum  habi- 
tns,  fansta  rerum  existentia.  Qnare 
optime  Charisio  '  aimities,  evirpiireia.' 
Dac. 

"  Altaria]  Ab altitndine,  ut  a '  lucns,' 
'  lucar,'sic  ab  'altns,''  altar;'  altaria 


NOTiE 
habent     Deis  snperis  tantnm  et  inferis  dica- 


rentnr.  Servius  in  Eclog.  v.  '  Novi- 
mns  aras  et  Diis  esse  snperis  et  in- 
feris  consecratas :  altaria  vero  esse 
supcrornm  tantnm  Deornm,  qua?  ab 
altitndine  constat  esse  noniinata.' 
Quidam  aras  terrestribus  tantnm  po- 
sitas  scribnnt,  inferis  scrobes  vel  fo- 
cos.  Ut  hic  Festns.  In  his  Lntatius 
Statii  interpres :  '  Diis  snperis  alta- 
ria,  terrestribus  arae,  inferis  Scrobes 
vel  foci  dicantnr.'  Et  Porphyr.  lib. 
de  Nympharnm  antro,  Tols  fji.ev  'OXviJ.- 
Triois  deo7s  vaovs  re  Ka\  eSt)  Kal  ^oojxohs 
ISpvcTavTo,  x^ofiois  5e  Kal  TJpwtrt  iffxapas, 
vTTOxOovioiS  liSdpovs  Kol  ixeyapa.  \.  '  Cce- 
lcstilius  qnidem  Diis  templa  et  alta 
ria  statuenint.  Terrestrihns  et  He- 
roibns  aras  :  inferis  scrobes  et  fossas.' 
De  hisce  nltimis  Ovid.  in  Meta- 
morph.  '  Haud  procul  egesta  scrobi- 
bus  teUure  dnabus  Sacra  facit.'  Idem. 

"    AUeUus]    Est  UTTOKOpKTTIKOI',  Altus, 

altnliis,  a.ltellus.  Significat  epeiTThv, 
Tp6(pifjLov,  alumnnm.  Ita  vocabant,  qui 
expositi  erant,  et  inveniebatur,  qni 
eos  toUeret.  Plinius  ad  Trajanum  : 
'  Magna,  Domine,  et  ad  totam  pro- 
vinciam  pertinens  qiiaestio  est  de  con- 
dilione,  et  alinientis  eorum,  quos  vo- 
cant  6p(itTovs'  &c.  Expositum  Ro- 
muliim  ab  avo,  edncatum  a  Fanstu- 
lo,  nemo  non  raeminit.     Ita  ergo  vo- 


autem  et  ar<c,  eo  differunt,  quod  illa     cantur  incerto  patre  et  matre  nati. 


DE    VERBORUiM    SIGN I FIGATIONE    LIJJ.    I. 


63 


quod  tellurem  suam  aleret,  sive  quod  aleretur  telis :  vel 
quod  a  Tatio  Sabinorum  rege  postulatus  sit  in  colloquio 
pacis,  et  alternis  vicibus  audierit,  locutusque  fuerit : 
sicut  enim  tit  diminutive  a  macro  macellus,"  ^  a  vafro 
vafellus,  ita  ab  alterno  altellus. 

Alter,^  et  pro  non  bono  ponitur  ;  ut  in  auguriis  altera  cum 
appellatur  avis,  quae  utique  prospera  non  est :  sic  alter 
nonnunquam  pro  adverso  dicitur  et  malo. 

Alteras''  ponebant  pro  eo  quod  est  adverbium  alias. 

Altercatio,''  jurgatio. 

Alternatio,''  per  vices  successio. 

Alterplicem,'^  duplicem. 

Alterta,'^"  alterutra. 


11  AliEe  edd.  a  Marco  3IarceUus.— 12  Al.  aUertra. 


NOT^ 


Sed  veteres  Gramniatici,  qni  tam  an- 
xie  etyma  verborum  rimantiir,  qnid 
alind,  qnam  cum  ratione  insauiunt  ? 
Jos.  Scal. 

Altellus']  Merae  nugas  qnaecnmque 
liic  Festns  tradit.  Ait  Scaliger  ab 
alendo  altus,  altulus,  altellus.  Et  ita 
vocabant  eos  qui  expositi  erant  post- 
quam  inventi  ab  aliis  quam  parenti- 
bus  alebantnr.  Et  sic  recte  Romnlns, 
qui  expositus  ab  avo,  et  a  Faustulo 
pastore  repertus  et  educatns,  altellus 
dictus  est.  Sed  omnino  altellus  est 
ab  alter,  alterulus,  altellus,  id  est,  ge- 
minus,  quod  ulerque  aifer  esse  videa- 
tur.   Vide  '  frater.'  Dac. 

y  A  macro  macellus']  Aliae  editt.  ha- 
bent  a  Marco  Marcellus.  Sed  altera 
lectio  recta  est :  nam  Latinissimum 
macellus,  i.  paulo  macrior.  Lucil.  lib. 
\i.  '  Si  nosti,  non  magnus  homo  est, 
nasutu,  macellus.'  Idem. 

^  Alter]  In  auguriis  puto  alterum 
significasse  non  bonum,  cum  altera 
avis  felici  priori  auspicio  vitium  fa- 
ceret,  cum  fulmen  secundum  prius 
perinieret,  quod  dicebatur  propterea 


peremptale.  Augures  vero  in  tenipio 
sedentes  ad  augurium  captandum 
abstinebant  vocibus  male  ominatis, 
ideoque  potius  alteram  avem  quam 
adversam  dicebant.  Jos.  Scal. 

a  Alteras}  Subintelligebant  vices. 
Dac. 

b  Altercatio']  Non  pro  jurgatione 
tantum,  sed  etiam  pro  alternatione 
sumitur,  cum  duo  alternatim  loquun- 
tur,  et  inter  se  verba  commutant, 
unde  optime  Glossar.  a.^ifj.axia,  a^^i- 
l3o\ia,  avrippTicns,  aiJ.oil3a7oi  \6yoi  :  i. 
'  velitatio,  jurgatio,  contradictio,  nui- 
tui  sermones.'  Idem. 

c  Alteriiatio]  Glossar.  '  alternare, 
afifL^eiy,  alternatim  aixoLPaius.'  Idem. 

^  Alterplicem]  Isidori  \4^eis  :'  *  AI- 
terplicem,  duplicem,  dolosum.'  Jos. 
Scal. 

Allerplicem]  Quem  Graeci  ffrpeij/i- 
/xaWov,  versipellem,  astutura,  meta- 
phora  a  velleribus  intortas  et  inver- 
sas  lanas  habentibus.  Dac. 

•=  Alterta]  Lege  ut  in  al.  altertra. 
Alterutra,  syncope  altertra.  Idem. 


(i4 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Alterum  *^  Sinnius  ait  idem  significare,  quod  apud  Grascos 
hspov.  Quidam  vero  ex  utroque  esse  compositum  aWoc 
et  sTsgog. 

Altum  s  proprie  mare  profundura. 

Altus  ab  alendo  ''  dictus,  alias  ab  altitudine. 

Alucinatio : '  erratio. 

Alveolum,''  tabula  aleatoria. 

Alumento '  pro  Laumedonte  a  veteribus  Romanis  nec  dum 
adsuetis  Graecae  linguae  dictum  est.  Sic  Melo  pro  Nilo, 
Catamitus  pro  Ganymede:  Alphius  pro  Alpheo  diceba- 
tur. 

Alvus  venter  fceminae,"  ab  alendo  dicta  est. 


NOTjE 


^  Alterum]  Olim  dicebatur  alterus 
a  Graeco  &Wos,  erepos,  vel  potitis,  ut 
placet  Angelo  Caninio,  ab  /Eolico  a\- 
Aore^^os  pro  aWdrpios.  jF.oles  enim 
transponunt  et  geniinant  p,  et  niutant 
I  in  €,  ut  Utp()afx.os  pro  Uplafios.  Idem. 

s  AltutnJ  Quia  quae  profunda  sunt, 
ea  non  possunt  non  esse  alta,  unde 
factum  est  ut  suhlime  sive  altum  et 
profuudum  reciproce  inter  se  commu- 
tentur.  Inde  in  Gloss.  '  altitudo, 
fiddos,  vi\ios.'    Vide  '  profundum.'    Id. 

■>  Altus  ab  alendo]  Horat.  '  vos  Ca;- 
sarem  altum.'  Altum,  id  est,  ahan- 
num, non  vero  magnum,  ut  quidam  vo- 
lunt.  Qnod  pluribus  apud  ipsum 
Horatium,  qui  brevi  Deo  juvante 
metam  stringet.  Idem. 

'  Alueinatio]  Alucinuri,  allucitiari,  et 
hallucinari  scriptum  reperias:  alluci- 
nari  quasi  adlucinari,  ad  lucem  oflfen- 
dere.  Quod  de  iis  dicitur  qui  nimia 
luce  oculorum  acie  perstricta,  minus 
vident:  sic  '  oblucinasse' ob  vel  ad 
lucem  errasse.  Vide  suo  loco.  Ve- 
risimilius  tamen  est  quod  docuit  eru- 
ditissimus  Salmasius  alucinari  esse  ab 
a\v(7(reiv.  Alucinatio  est  a\vKr],  x<^<^hV- 
a-ts,  ut  Hesych.  exponit,  id  est,  hiatus, 
quia  frequentes  oscitationes  oboriun- 
tur  eis  qui  simiii  tenentur  languore  et 


anxietate  animi,  Idem. 

^  Ah-eolum]  Nam  alveus,  ut  alveo- 
lus  de  tabula  lusoria.  Idem. 

'  Alumenlo]  Aio  Festum  in  depra- 
vatos  codices  vetustissimi  poetae  Li- 
vii  Andronici  incidisse.  Nam  '  Lau- 
mento'  dixit  Livius.  Ita  fere  sem- 
per  veteres  Latini,  etiam  posteriores : 
nt  Petronius  '  Lauconte  :'  '  Gemina 
nati  pignora  Lauconte:'  et  Lautu- 
micE,  non  Laoiomia:  quod  cognosci- 
mns  ex  Seneca:  sic  Landicea,  pro 
Laodicea.  Plinins  libro  ii.  Epistol. 
'  Nam  ibi  Laudiceni  dicebantur,  per 
jocun),  non  cives  Laodiceap,  sed  qui 
laudes  suas  cani  libenter  audiebant: 
nt  et  iidem  non  inurbane  vocabantur 
2o(poK\f7s,  non  ut  proprio  nomine 
Tragici  poetae,  sed  quia  grande  so- 
phos  illis  dicebatur  a  coiidnctis  et 
redemtis  auditoribus.'  Ergo  eodem 
modo  Laumento  pro  Laomedonte.  Jos. 
Scal. 

Alumento]  Optime  monuit  Scaliger 
Festum  in  depravatos  Livii  Androni- 
ci  codices  iucidissc.  Fortasse  scrip- 
serat  Festus  Alumeton  pro  Laomcdon : 
nempe,  transpositis  literis  a  et  /,  et  d 
mutato  in  t.  Quod  ct  doctissimo 
Meursio  in  luentem  video  venisse. 
Dac. 


DE   VERBORUM    SIGN  IFICATIOiNE    LIB.    I.  65 

Am  "  praspositio  loquelaris  significat  circura :  unde  infra'* 

servus  ambactus,  id  est,  circumactus  dicitur. 
Amasso,°  amavero. 
Amatio'^p  ab  amore  denorainatuni. 
Ambactus'1  apud  EnniuralinguaGallica  actus  '^  dicitur. 


13  Ed.  Scn\.  supra — 14  Legenduni  monet  Scal.  amasco :  aliae  edd.  habent 
amutio. — 15  Alii  servus. 


NOT^ 


»  Alvtts  venter  famince]  Et  viri 
etiam  Masciilino  geuere  posuit  Ac- 
cius.  '  Ut  quam  fragilissimus  alvus.' 
Idem. 

"  Am']  Prjepositio  loquelaris  est, 
quae  per  se  non  subsistit,  sed  cum  lo- 
quelis  :  ita  Sergius,  Probus,  Diome- 
des  Grammatici.  Ejusmodi  prappo- 
sitiones  sunt,  dis,  con._  am,  re,  et  simi- 
les  si  qua;  sunt  aliae.  Nam  cum  lo- 
qnelis,  aliquid  sunt,  per  se,  niliil:  sic 
apud  Ciceronem  in  de  somnioScipio- 
nis  '  loquelariter  annus  ad  cursum 
Solis  descriptus'  esse  dicitur :  hoc 
est,  contemplatione  ipsius  Soiis,  non 
quod  re  vera  is  anniis  dicendus  sit : 
quemadmodum  illie  pra  positiones  re- 
vera  non  sunt,  nisi  coiitemplatione 
earum  vocum,  quibiis  coiij-.inguntur, 
Quare  manifesto  erratMacrobius,  qui 
apud  Catonem  legit  am  terminum, 
non  anterminum,  cum  am  per  se  nihil 
sit,  sed  loquelariter:  vide  quid  anno- 
tamus  voce  '  Aintermini.'  Apud  Ci- 
ceronem  vulgo  non  loquelariter,  sed 
poptdariter  excusum.  Sed  discant 
omnes  Ciceroniani  lianc  vocem,  ne- 
qiie  milii  irascantur,  si  eam,  uti  in 
omnibiis  manuscriptis  legitur,  proba- 
nius.  Jos.  Scal. 

Atn]  Servus  ambactus  fortasse  sig- 
nificat  servum  libertatem  esse  con- 
secutum.  Persius  Sat.  v.  '  Quibus 
una  Quiritem  Vertigo  facit:  hic  Da- 
ma  est  non  tressis  agaso  :  Verterit 
hunc  dominiis :  momento  tiirbinis 
exit  Marciis  Dama.'  Vide  '  Manii- 
Delpli.  et  Var.  Clas.  Pomp. 


mitti.'  Anf.  Aug. 

Am]  A  Graeco  a.fj.(p'i.:  nani  fallun- 
tur  qui  putant  prius  Graece  dictum 
fuisse  o/i,  addito  <pi,  aix<pi.  Dac. 

°  Amasso]  Plaut.  Casin.  v.  4.  '  SL 
unquam  post  hoc  aiit  amasso  Casi- 
nam  aut  occepso  Modo,  ne  dum  eam 
amas^o.'  Idem. 

P  Amalio]  Lege,  Amasco:  Isidorus 
in  Glossis:  '  Amasco,  amare  cupio.' 
Jos.  Scal. 

Amatio]  Scaliger  legit  amasco.  Fa- 
vent  Glossas  Isidori;  '  amasco,  a- 
mare  cupio.'  '  Amo,'  '  amasco,'  ut 
'  hio,'  '  hisco,'  '  misereo,'  '  miseres- 
co,'  &c.  quam  formationem  Latini  a 
Grajcis  sumserunt,  qui  TvirTa;,  Tvwre' 
(TKoi,  et  alia  apud  eos  frequentia. 
Verum  et  amatio  retineri  potest,  qua 
voce  non  semel  usus  est  Plaiitus,  ut 
Ciisin.  II.  5.  '  Verum  aedepnl  tua  mi- 
lii  odiosa  est  aniatio.'  Meursius  to- 
tum  ita  mavult  refingere,  amato,  ab 
amo  denominaium.  Nempe  ut  ab 
'  hio,'  '  hiato,'  sic  ab  '  amo,'  '  ama- 
to.'  Dac. 

1  Ambactus]  Sane  Paulus  iste  non 
assecutus  est  mentem  Festi.  Nam 
Ambactnm  Festus  dixit  apiid  En- 
iiiiim  significare  serviim  mercena- 
riiim  :  a  Gallis  auteni  dici  clientem, 
ut  legitur  apiid  Caesarem.  Vel,  quod 
verius  puto,  Festus  tantum  ab  Ennio 
ita  vocatiim  servuin  conductitium 
dixit.  Paulus  vero  iste  voliiit  since- 
rum  vas  incrustare,  et  ita  a  Gallis 
dictum  esse  scripsit,  quia  eam  vocera 
Feit.  E 


66 


SEXTI    POMFEII    FESTI 


Ambarvales'^  hostiae  appellabantur,  quae  pro  arvis  a  duobus 
fratribus  "^  sacrificabantur.     Ambarvalis  hostia  est,  quae 


16  Al.  ac/rugibus.    Vid.  Not.  iuf. 


NOT^ 


in  Commentariis  Caesaris  legerat. 
Neque  dubito  qiiin  ita  res  acciderit. 
Nain  alii  longe  Ambacti  apnd  Czesa- 
rem,  qtii  non  servi  erant :  alins  am- 
bactus  apud  Enninm,  cum  servnm 
siguificet :  illud  Gallicum  vocabuluin, 
hoc  plane  Latiuum.  Hnic  conjectu- 
rac  fidem  facit  Glossarium  illud  non 
satis  landatum,  et  quod  magistello- 
rum  manibus  teri  non  debet,  sed 
tantum  a  doclioribus  nocte  et  die 
versari.  In  eo  igitur  legitur :  '  Am- 
bactus,  5ov\os  ixtffdaiThs,  ws  "Emos.' 
An  nou  satis  plane  innuere  videtur, 
quod  de  Pauli  audacia  odorati  sii- 
mus?  At  Ennius  videtur  de  servo 
ambacto  loquens  comparatione  ali- 
qua  ant  siniilitndine  dixisse  nescio 
qnid  tale,  ut  apud  Theognin :  fi-fi  ffe 
PtdffBw  TaffTrip,  aiffTe  KaKbv  \dTpiv  e(pr)- 
fxfpiov.  Nani  de  eo  Tlieognis  sentit, 
qui  quotidie  locat  opcras  suas :  ut 
Ennins  quoqne  de  eo,  cnjns  lierns 
quotidie  collocabat  operas,  et  ex  eo 
rem  qnaerebat.  Porro  non  placet 
referre  ad  manumissionum  niorem,et 
vertigiiies  illas,  qnibiis  liberabatnr 
servus,  ciiin  tanien  id  sumniis  in  om- 
ni  doctriuaB  genere  viris  placuisse 
videam,  eosque  in  ea  liaeresi  esse. 
Non  possum  non  ridere,  quod  Agyrta 
quidani,  liomo  insignis  audaciap,  atqne 
impudentiir,  scripsit  contra  Turne- 
bum  snper  hac  vocc '  Ambactiis.'  Sed 
ut  ejus  onines  libri  nibil  aliud  quam 
impndentissimam  sni  fiduciam  prjefe- 
runt,itahanc  ejiis  de  hac  re  opinionem 
nt  impndentissimam  et  ineptissimam 
rejicio.  Nnnqnam  legi  majores  nngas, 
nunqnam  insigniorem  temeritatem 
vidi,  neque  audivi,  ut  qui  omues  lin- 


guas  a  sua  barbara  deducere  veHt, 
adeo,  nt  ipsam  Hebraicani  linguam 
posteriorem  Cimbrica  asserat ;  ubi 
etiara  circulator  Mosem  reprebendif, 
quod  nomina  propria  veteruin  iilo- 
rum  patrum  a  gentilitia  sua  Hebraea, 
non  a  Cimbrica,  deducat.  Ergo  mi- 
seros  illos  veteres  Hebreeos,  qui  non 
Batave  scierint  loqui :  et  feliciores 
longefuturos,si  Antnerpienses,quain 
si  Syri,  sive  Paljestinl  fuissent.  Talia 
infinita  habent  ineptissimae  illae  Ori- 
gines,  et  tamen  non  desunt,  qui  ad- 
mirentur.  At  de  ineptissimo  homine 
plura  alias,  nbi  erit  locns.  Hoc  unum 
adjiciam,  in  tanta  mole  libri  vix  me 
reperisse,  qnod  vernin  esset :  etlicet 
aliqiiid  veri  invenias,  tamen  id  ejns- 
modi  esf,  uf  in  ea  alea  dlcere  possis 
eiim,  aliqnando  ut  vincat,  assidue 
perdere.  Jos.  Scal. 

Amhactus]  Cur  '  lingua  Gallica'  di- 
cat,  ignoro  :  nt  eniin  supra  scriptiim 
est,  id  recfe  Latine  dicitur:  et  mos 
Romanns  significatur.  Ant.  Aug. 

Ainbuctus'^  Optime  notavit  Scaliger 
Festum  scripsisse  Ambactus  apud  En- 
nium  sertus  dicitur.  Probat  Glossa- 
rium  illud  non  satis  laudatum,  iibi  le- 
gitiir:  ambactus,  dov\os  ixiffdwThs,  ais 
"S.vvios,  i. '  Ambactus,  servus  condiic- 
titius,  nt  ait  Enniiis.'  Paulus  vero  vo- 
luit  sinceriun  vas  incrnstare,  et  ita 
Gallicalingnaambactnm  dictum  esse 
scripsit,qiiiaincommentariisCaBsaris 
de  bello  Gallico  legerat, 'Plurimum 
circum  se  ambactos  clientesque  ha- 
bet.'  Sed,  ut  acute  ad  Vopiscum  Sal- 
niasiiis,  ex  verbis  Casaris  non  magis 
liceat  colligere  Gallicain  vocem  esse 
ambactos  qiiam  clientes,  Cur  non  enioi 


DR    VERBORUM    SIGNIPICATIONE    LIB.    t. 


G7 


rei  divinae  causa  circum  arva  ducitur  al)  iis  qui  pro  fru- 

gibus  faciunt. 
Ambaxioqui :  ^  circum  euntes  catervatim. 
Ambegni'  bos,  et  vervex  appellabantur,  cum  ad  eorum  utra- 


NOT/E 


et  'clientes'  vox  Gallica?  Qiios  liic 
ambactos  vocat  Caesar,  paulo  infra 
'  seivos  '  appellat,  et  cum  clientibus 
jungit.  Ita  iit  fiustrasit  Scaliger  qui 
notavit  ami(jc<«s,  curaservum  signifi- 
cat,  Latinum  esse,at  cum  \>TOcUente, 
Gallicum.  Ambactus  mere  Latina  vox 
est,  6  afii.(pi<p€p6ixevos,  6Trepi(p6p7]Tos,  qua- 
si  circitmactus  et  nunquam  consistens, 
qni  liac  et  iliac  circumducitiir  merce- 
dis  gratia,  cujus  operas  quotidianas 
Dominus  locat  Incelli  causa,  qui  et 
ideo  locellaris  et  lucellaris  appella- 
tnr.  Ambagere  autem  vetus  verbnm 
pro  circumagere,  Neque  enim  recur- 
renilum  ad  manumissionum  niodum 
et  vertigines  illas  quibus  liberabatur 
servus,  qiiod  viris  doctissimis  placuit. 
Ambactus  etiam  dictus  ambaxus.  In- 
fra  ambaxi.  Nempe  ut  a  '  figo  '  '  fix- 
«s  '  et '  fictus  :'  a  '  tago,'  '  taxiis  '  et 
'tactus,'  sic  ab'ago'  'axus'  et  '  ac- 
tns.'  Ambaxxis  ambactus.  Inde  am- 
bactia  et  ambaxia,  servitium  vel  opera 
mercede  conducta,  pro  quo  recentio- 
res  Latini  ambasciam  scripserunt,  ut 
ascilla  pro  axilla.  Inde  ambasciator 
et  amhaxiator,  internuntius,  intercnr- 
sor,  domesticus,  adsecula.  Dac. 

Ambactus]  Glossar.  '  Ambact.  5oD- 
Xos  fj.i<T6aiThs ,  0!$  "Evvios.'  Caesar  1.  vi. 
'  Ila  pluriinos  circum  se  ambactos 
clientcsque  liabet.'  Ful.  Ursin. 

^  Ambarvales]  A  duobus  fratribus: 
fortasse  pro  xii.  legerat  ii.  et  fugit 
eum  nota  denarii  numeri.  Jos.  Scal. 

Ambarrales']  A  duodecim  fratribus 
scriberem,  non  a  duobus,  ex  Plin.  lib. 
xviii.cap.  2.  Gellio  lib.  VI.  cap.  7. 
et  Fiilgentio  de  obscnris  ;  ut  inteUi- 
gatur  de  duodecim  fratribus  arvali- 


bns :  sed  qnae  sequuntur  Macrobiiis 
refert  lib.  iii.  uti  a  Pompeio  Festo 
conscripta:  et  in  his  nulla  raentio 
fratrum:  ideo  videndum  est,  an  ar- 
vis  et  frugibus  emendare  oporteat. 
Ant.  Aug, 

Ambarcales  hosticB']  Infra  pro  «  duo- 
bus  fratribus  scribendum,  ut  optime 
Scaliger,  a  duodecimfratribus.  Scrip- 
tum  fuerat  a  xii.fratribus,  et  nota  de- 
narii  nunieri  omissa  est.  Intelligit 
antem  fratres  arvales,  qiiorum  talem 
esse  ferunt  originem.  Acca  Laurentia 
Romnli  nutrix  consueverat  pro  agris 
semel  in  anno  sacrificare,  xii.  filiis 
sacrificiiim  pra>cedentibus.  At  cum 
nnus  niortuus  esset,  propter  nutricis 
gratiara  Romulus  in  vicem  defnncti 
se  succedt-re  pollicetnr.  Unde  ritus 
processit  cum  xii.  jam  deiiiceps  sa- 
crificare,  qniduodecim  fratres  arva- 
les  dicti  sunt.  Inde  in  Glossis, '  Arva- 
les  sodales,  ol  Trepl  Spov  Sia,yivoo(TKovTfs 
Si/cao-Tai,'  '  de  finibus  agrorum  cog- 
noscentes  judices.'  Dac. 

«  Ambaxioqui]  Mendosus  locus. 
Scribendum,  Ambaxi,  qui  circum  eunl, 
et  catervatim.  Ambaxes  sive  Ambaxi 
compositum  ex  A)n  et  Axes,  hoc  est, 
glomerati.  Infra, '  Axes,  adglomeiati, 
universi.'  Potest  et  legi  Axei,  ab  Ax- 
iis,  Axi.  Jos.  Scal. 

Ambaxioqui]  Vide  supra  '  Ambac- 
tus.'  Dac. 

«  Ambegni]  Ex  atn  et  agnus,  ambag- 
nns,  ambegnus.  Anibegnse  oves,  quse 
ex  utraque  parte  habeant  agnos.  Et 
'  bos  ambegna*  apud  Varronem  lib. 
xvii.  de  L.  L.  quani  circum  aliap  lios- 
tiap  constitiiantiir.  Fulgentii  lociim 
de    anibegna  ove    corriiptnm     pnio, 


68 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


que  latera  agni  in  sacrificium  ducebantur. 
Ambest "  ita  tertiae  personae  veibum  est,  ut  nullam  aliam 

habeat  declinationem. 
Ambidens  sive  bidens  ^  ovis  appellabatur,  quae  superiori- 

bus  et  inferioribus  est  dentibus. 
Ambiguum^  est,  quod  in  ambas  agi  partes  animo  potest  : 

hujusmodi  apud  Gra^cos  ajx^('/3oAoy  dicitur. 
Ambitio  ^  est  ipsa  actio  ambientis. 


NOTiE 


scribit  Fulgentius  :  '  Bebius  Macer, 
quifastaliadiernmscripsit,  ait  Junoni 
eas,  quse  geminas  parerent  oves,  sa- 
crificare  ciim  duobus  agnis  altrinse- 
cus  allifratis,  quas  oves  ambegnas  vo- 
cari,  qiiasi  ex  utraqne  parte  agnos 
habentes.'  Legendum  et  distinguen- 
dum  '  ait  Junoni  eas,  qiiae  gemiiios 
parerent,  oves  sanrificari,'  &c.  Ovis 
enim  immoiabatur  cum  duobiis  agnis 
qiios  pepererat.  Neque  requirebatur 
ut  ea  duas  oves  peperisset.  Dac. 

Ambegni]  Varro  lib.  vi.  de  Lingua 
Latina  :  '  Ambegna  bos '  apud  augu- 
res,  quam  circum  aliae  hostiEe  consti- 
tuuntur.  Fiilgeu.  Placiades  de  ob- 
sciiris:  '  Ba  bius  Macer,  qiii  fastalia 
dierum  scripsit,  ait,  Junoni  eas,  qna; 
geminas  parerent,  oves  sacrificare 
cuin  diiol)us  agnis  altrinsecus  alliga- 
tis,  qiias  oves  ambignns  vocari,  quasi 
ex  utraque  parte  agnos  habentes.' 
Vide  hunc  atnbignas,  illum  amhiegnas, 
Nostrum  ambegnas  dicere.   Ant,  Aug, 

"  Ambest]  Ex  am  et  edo^  ainbedo, 
ambest.  Dac. 

"  Ambidens  sire  bidens]  Varie  bi- 
dentem  interpretantur.  VidcGellium 
lib.  XVI.  cap.  6.  et  Macrob.  lih.  vi. 
atque  Serviiim  Virgilii  interpretem: 
qiii  Nigidio  consentiuut  bidentes  dici 
bimashostias;  siveqiiasi  biennes,sive 
qiiod  emineant  ea  aetatc  bini  dentes. 
Vide  '  Bidental,'  et  '  Bovem  biden- 
tem.'  Ant,  Aug. 

Ambidens]   Bideutes  vel  anijiden- 


tes,  hostiae  quse  cornigera?  essent,  et 
duos  dentes  eminulos  haberent.  Id 
enim  reqiiirebatur  in  liostiis,  alioqui, 
si  carerent  illis,  ariXus  erant  et  ad 
sacrificia  ineptae.  Neque  quod  ahqui 
putarunt,  bidens  dicitur  quasi  bietis, 
duobiis  aiinis  nata,  cur  enim  bideniis 
non  bidennis  aiit  biennis  diceretur  ? 
Gellius  tamen  invenisse  se  dicit  iu 
commentariis  quibiisdam  ad  jiis  Pon- 
tificiiim  pertinentibus, '  bidentes,  bi- 
nias  hostias,'  bidcnnes  primo  dictas 
litera  d  immissa  qiiasi  bieiiucs,  tiim 
longo  usu  loquendi  corruptam  esse 
vocem,  et  ex  bideniiibiis  bidentes 
factam  :  sed  addit  idem,  Hyginum 
Jiilium,  qui  jus  Pontificum  non  igno- 
rabat,  in  quarto  libroriim  qiios  de 
Virgilio  fccit,  bidentes  appellari 
scripsisse  hostias  qiiae  per  setatein 
duos  dentes  altiores  liaberent.  Hy- 
gini  veri)a  suiit,' qiiae  bideiis  est  lios- 
tia,oportet  habeat  dentes  octo,  sed  ex 
hisduos  ceteris  altiores,  per  (]uosap- 
pareat,  ex  minore  aetate  in  majorem 
transcendisse.'  Vide  Gell.  lib.  xvi. 
cap.  7.  Dac. 

>  Ambignnm]  Quod  in  ambas  agi 
parles  possit,  et  sic  dubium  sit,  Vir- 
gil.  '  Agnovit  prolcm  anibiguam,  ge- 
niinosqiie  parentes.'  Idem. 

^  Ambitio]  Plaut.  Prolog.  Amphit. 
'Viriute  dixit  vos  victores  vivere, 
non  ambitione  neque  pcrfidia.'  Qui 
lociis  apprime  notandiis,  ibi  enim  am- 
bitio  pro  ambittt,  id  est,  pro  ipsa  acti- 


DE    VHRJIORUM    SIGN IFIGATION  F.    LIB.    I. 


69 


Ambitus''  proprie  dicitur  inter  vicinorum  aedificia  locus 
duorum  pedum  et  semipedis,  ad  circum  eundi  lacultatem 
relictus  :  ex  quo  etiam  Iionoris  ambitus  ^  dici  coeptus  est 
a  circum  eundo,  supplicandoque.  Ambitus  proprie  dici- 
tur  circuitus  aedificiorum  patens  in  latitudinem  pedes 
duos  et  semissem;  in  longitudinem  idem,  quod  aidifi- 
cium:  sed  et  eodem  vocabulo  crimen  avaritias,  vel  adfec- 
tati  honoris  appellatur. 

Ambo'^  ex  Graeco  dictum  '^  videtur,  quod  illi  aix^pca  dicunt. 

Ambrices  '^  tegulae,'^  quas  transversae  asseribus  :  et  tegulis 
interponuntur. 

Ambrones  '  fuerunt  gens  quaedam  Gallica,  qui  subita  inun- 


17  Alii  libri,  teste  Scal.  ductum. — 18  Ed,  Scal.  reguln 


NOT^ 


one  ambientis.  Qnomodo  et  apud  Sal- 
lustium  alicubi.  Idem. 

^  Ambitus]  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  AmbitHs,  iter  quod  circunieundo  te- 
ritur,  nam  ambitus  circumitus,  abeo- 
que  duodecim  tabularum  interpretes 
ambituni  parietis  circumitum  esse 
dixernnt.'  Idem. 

Ambitus  proprie  dicilurl  Eadem  quae 
superiora,  unde  facile  hic  geminam 
nianum  agnoscas,  et  quae  sequuntur  a 
Paulo  esse  non  immerito  suspiceris. 
Idem, 

*>  Ex  quo  etiam  honoris  ambitus]  Cuni 
largitionibus  et  profusionibiis  judices 
corrumpere  ronabantur,  ambilus  dice- 
batur,  ambitio  vero,ipsum  honoris  de- 
siderium.  Ambitus  re  et  actu  perfi- 
citnr,  umbitio  tantum  in  animo  est, 
quanquam  umbitus  et  ambitio  invicem 
confundimtnr,  et  ambitio  pro  ipsa 
ambientis  actione  ut  supra.  Ambitio 
etiam  extra  omnera  cupiditatem  ho- 
norum  est  obsequentior  popnlaritas 
et  impensum  stndium  captanda  po- 
pularis  gratije,  unde  ambitiosi,  supra 
modum  erga  sibi  subjectos  faciles  et 
induigentes  studio  captandae  popula- 


ris  aurae.  Cicer.  i.  ad  Quintum  fra- 
tremep.  112.  '  Qua  de  re  ac  de  hoc 
genere  toto,  ne  forte  me  in  Graecos 
tani  ambitiosuni  factum  esse  mirere, 
pauca  cognosce.'  Idem. 

«  Ambo]\ide  incerta  Verrii  Flacci. 
Ant.  Aug. 

<^  Atnbrices]  Addito  l  dicimus  lam- 
bris.  Dac. 

e  Ambrones]  Quod  ait  de  Ambroni- 
bus,  subita  inundatione  maris  ejectos 
patriis  sedibns  fuisse,  id  ridet  Stra- 
bo,  qui  ejus  sententiae  auctorem  facit 
Ephorum,  quem  hic  sequitur  Festus. 
Nam  de  Cimbris,  quoruin  pars  erant 
Ambrones,  ita  scribit :  irepi  5e  KlfxPpui' 
ra  fxkv  ovk  ev  AiyiTai,  Tct  5'  «x*'  Tiflaj^J- 
TTjTos  ov  fj.eTplas.  ouTe  yap  r^v  roiavrriv 
alriav  rov  ■K\avf)ras  yevecrdai  Kal  Ajj- 
arpiKovs  aTro^iiair  &v  ris,  ort  x^pp^vrf- 
(Tov  olKovvres  ixiydAr)  TrXiffj.fxvpiSt  i^f\- 
delv  fK  raiv  roTraiv  i}vayKda6ri(Tav.  koI 
yap  vvv  exoufft  r^fv  x^P<^v,  V  e?X'"'  ■"'pt^- 
repov.  Post :  ye\olov  Se  rw  (pvcriK^  Kal 
aloojvicj)  irddei  51s  eKdarrfs  Tfjxepas  avfx^ai- 
vovri  ■KapopyicrQevras  aiTf\6e7v  e»c  rov 
r6nov.  lege  reliqna,  quje  seqnuntur. 
Quod  ait  turpis  vitse  liomines  dictos 


70 


SEXTI    POMPKII    FESTI 


datione  maris,  ciira  amisissent  sedes  siias,  rapinis  et  prae- 
dationibus  se  suosque  alere  coeperunt :  eos,  et  Cimbros, 
Teutonosque  C.  Marius  delevit :  ex  quo  tractum  est,  ut 
turpis  vitae  homines  Ambrones*  dicerentur. 

Ambulacra,'  ambulationes. 

Amburbiales  hostiae''  dicebantur,  quae  circum  terminos  ur- 
bis  Romae  ducebantur. 

Ambustus,'  circumustus. 

Amenta,"'  quibus,  ut  mitti  possint,  vinciuntur  jacuJa,  sive 
solearum  lora  :  ex  Graeco,  quod  est  aju,|U,«T«,  sic  appella- 
ta :  vel  quia  aptantes  ea  ad  mentum  trahunt. 

Ameria,'  urbs  in  Umbria :  ab  Amiro  sic  appellata. 

Amia,"'  genus  piscis. 


NOTiE 


inde  Ambrones,  ideni  invenies  in 
Glossis  Isidori:  'Ambro,'  inqiiit, 'de- 
vorator,  consumptor  patrimoniornm, 
decoctor,  Inxnriosus,  profusus.'  Jos. 
Scal. 

Amhrones]  Quod  hic  ait  Festus  id 
fuse  refellit  Strabo  lib.  vii.  ejusque 
sententise  auctorem  Ephorum  landat, 
quem  Festus  secutus  est.  Tamen 
Festo  consentit  Florus  lib.  iii.  cap.  3. 
'  Cimbri '  (quornm  pars  Ambrones), 
'Theutoni,  atque  Tigurini  ab  extre- 
niisGalliae  profugi,cum  terras  eorum 
inundasset  Oceanus,novassedes  toto 
orbe  quffirebant.'  Idem  etiam  eos 
alibi  genteni  vagam  et  praedabundam 
vocat.  Dac. 

'  Turpis  vitcE  homines  Ambroncs'\ 
Gioss.  Isidori  :  '  ambro,  devorator, 
consumptor  patrimoniorum,  decoctor, 
luxuriosus,  profusus.'  Idem. 

s  Ambulacra]  Plaut.  Mostel.  iii.  2. 
'  Viden'  vestibulum  ante  apdes  hoc  P 
et  ambulacrum  qiiojusmodi?'  Et  a/n- 
hulatio  pro  ambulacro  Catul.  '  In  mag- 
ni  siniiil  ambulatione.'  Idem. 

i'  Amburbiales  hostice']  Quibns  nrbs 
et  pomoErium  lustrabatur:  nt  arnbar- 
vales,  quibus  arva.  Vide '  amtermini.' 
lUcm. 


'  Ambustus]  Glossarium,  *  ambus- 
tiis,  TTfpnTitpXfyfj.fvos,  vepiKfKavntvos.' 
i.  Circiimustus.  Idem. 

^  Amenta]  Amentum,  lornm  in  me- 
dia  sagitta  revinctuin  qiiod  primori- 
bus  digitis  alligabant,  nt  eo  ad  se 
hastam  retraherent  simiil  ac  eam 
emisissent.  Hinc  intelligendus  locus 
Virgilii  IV.  jli^neid.  'Qualis  conjecta 
cerva  sagitta,  Qiiam  prociil  incau- 
tam  neinora  inter  Cressia  fixit  Pastor 
agens  telis,  liquitque  volatile  ferrum, 
Kescius.'  Ubi  inaie  interpretes.  Ve- 
rum  est  antein  qiiod  ait  Festu»,  amen- 
tum  esse  ab  afxfxa  simpiici  m  fi/ua,  unde 
'  amen,'  '  amentum,'  sive  potius  im- 
mediate  ab  antiqiio  '  apio,'  id  est, 
'apto,'  'apimen,'  'anien,'  'anientnm.' 
Nam  quod  infra  legitur,  quia  nptantes 
ca  ad  tncnlum  trahunt,  Pauli  putidum 
commentnm  est.  Idem. 

'  Ameria'\  Oppidnm  in  Umbria  vi- 
minibiis  et  virgis  ejusmodi  flexilibiis 
abnndans.  Virg.  i.  Georg.  '  Atqne 
Amerina  parant  curva;  retinacnla  vi- 
ti.'  De  Amiio  sive  potiiis  Amerio 
nihil  me  legisse  meinini.  Idem. 

"'  Amia]  Piscis  ciijiis  incrementnm 
singulis  diebus  cernitur,  Plin.  Hesyc. 
d/xia  IxOvs,  iibi  male  quidam  pro  Aa/ita 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


71 


Amicinum  '9  "  utris  pediculura,  ex  quo  vinum  diffunditur. 
Amicitiae**  vocabulum  ab  amore  deducitur  :  quamvis  inter- 

dum  vituperandus  sit  amor :  ab  Antiquis  autem  ameci  p 

et  amecae  per  e  literam  efferebantur. 
Amiculum  "^  genus  est  vestimenti  a  circumjectu  dictum. 
Aminula'  urbs  parvarum  opum  fuit  in  Appulia. 
Araita/  patris  mei  soror,  quia  similiter  tertia  a  me  sit,  at- 

que  avia,  videri  potest  dicta:  ex  eo,  quod  ab  antiquiori- 

bus  avita  sit  vocitata:  sive  amita  dicta  est,  quia  a  patre 

19  Al.  Anucinum.— 20  Quidam  libri,  teste  Scal.  ^nimuk. 


NOT^ 


esse  dubitant.  Eustath.  ait  amiam 
esse  ab  a  piivativo  et  ixia,  quod  nun- 
quam  sola  per  apquora  currat,  sed 
cum  sociarum  numero.  Idem. 

"  Amicinum]  Glossarium  :  •  Amici- 
nus,  a<rKov  aT6fj.a.'  Vult  Amicinum 
esse  os,  sive  liiram  utris,  cum  Festus 
velit  esse  tIv  \ey6fMevou  acTKov  ir^Sa, 
fjToi  ■noSecova,  cujus  fit  mentio  in  ora- 
culo,  quod  Laio  Tliebanorum  Regi 
datum  fuit.  Sed  mirum  quod  in  aliis 
Glossis  legitur:  '  Arvianus,  d(r/coD(rT({- 
/ua.'  Sed  profecto  et  in  illis  quoque 
Amicinus.  Jos.  Scal. 

Amicinum'}  Male  quaedam  editt. 
Anucinum.  Amicinus  est  os  utris,  qua 
viuuniinfundituretdiffunditur.  Glos- 
sarium:  'amicinus,  aanov  aTdfJia,'  '  os 
ntris.'  Utris  pedem  sive  pediculum 
intelligit,  aaKov  irSSa  Graeci  vocant, 
nt  et  propter  siniilitudinem,  mem- 
hrum  illud  quo  viri  snmus.  Oracu» 
lum  quod  Laio  Tliebanorum  regi  da- 
tum  fuit  Euripid.  in  Medea.  'AaKov 
(j.ev  Thv  irpovxovTa  fj.r)  \vaai  ir6Sa,  Uplv 
tiv  iraTp^av  avQis  kaTiav  fxoAw.  '  Utris 
ne  eminenlem  solverem  pediculum, 
Priusquam  patriam  iterum  ad  domum 
pervenireni.'  Dac. 

"  Amicilice']  Ait  ab  Antiquis  ame- 
cum,  non  amicum  solitum  dici.  Et  sane 
auiicus    conipobitum   est,  Amccquus, 


vel,  ut  ipsi  scribebant,  ^me««:  eo- 
dem  modo  dictum,  qno  Animecus,  pro 
Animaquus.  Glossarium  :  '  Anime- 
cum,  la6\^vxov.^  Isidorus  in  Glossis: 
'  Animaequus,  patiens  animo.'  Jos. 
Scal. 

AmiciticB]  Amo,  amicns,  amicitia. 
Neque  enim  ab  amore  amicitia  imme- 
diate.  Dac. 

p  Ameci]  Verosimile  non  est,  quod 
ait Scaliger, ammm  esse  ipvoamaquum 
ex  am  et  aquum,  ut  ipsi  scribebant 
amecum  eodem  modo  quo  animecum 
pro  animcequum.  Nam  simplicius 
multo  ut  amecus  sit  pro  amicus,  i  mu- 
tatoine;  et  ita  Festus.  Idem. 

•J  Amiculum]  Glossarium:  '  Ami- 
culum,  avaP6\aiov.'  Jos.  Scal. 

Amiculum]  Ab  amicio,  quod  ab  am, 
circum,  et  icio,  jacio.  Quare  optime 
Festus  a  circumjectu.  Dac. 

r  Aminula]  Male  in  ora  scriptum 
fuerat  animula.  Idem. 

8  Amila']  Si  verum  est,  quod  ait 
Festus,  Amitam,  qnasi  avitam,  aut 
qnasi  amatam  dictam  :  videtur  apud 
Veteres  mediam  syllabam  productam 
habuisse,  cum  Persius  corripuerit. 
'  si  milii  nulla  Jam  reliqua  ex  amitis, 
patruelis  nulla,  proneptis.'  Jos.  Scal. 

Amita]  Quasi  avita,  nara  reliqua  ety- 
nia  duriora  sunt.  Dac. 


72  SEXTl    POMPEII    FESTI 

meo  amata  est :  nam  plus  sorores  a  fratribus,  quam  fra- 

tres  diligi  solent  :  videlicet  propter  dissimilitudinem  per- 

sonarum,  quae  ideo  minus  habent  dissensionis,  quo  minus 

aemulationis. 
Amites,*  perticae  aucupales. 
Amnenses"  appellabantur  urbes  sitae  prope  amnern,  ut  a 

mari  maritimae :  undelnteramnce,  et  AntemnEe  dictae  sunt; 

quod  inter  amnes  sunt  positse,  vel  ante  se  habeant  am- 

nes. 
Amnis"   proprie  dicitur  a  circumnando,  quoniam   am  ex 

Graeca  praepositione  sumtum,  quae  est  amphi,  significat 

circum,  et  nare,  fluere. 
AmoebBeum  >  carmen  est,   quotiens  aliqui  ex  aequali  nu- 

mero  '  versuum  canunt :  et  ita  se  habet  ipsa  responsio, 

ut  aut  malum,  aut  contrarium  aliquid  dicat. 
Amoena^   dicta  sunt  loca,  quae  ad  se  anianda  alliciant, 

id  est,  trahant. 


1  Uisino  videtur  legendnm  et  aqui  numero  in  fine,  pro  verbo  tnalum,  idem 
opinatur  reponenduni  majus ;  deleta  voce  ipsa. 

NOTiE 

'  Amilesl    Glossarium  :    '  Amites,  mero  versuum,'  &c.  in  fine,  pro  verbo 

(TTd\iKes,l^(vriKol  KoKaixoi.'  Jos.  Scal.  malum,   opinor   reponendum,   i7iiijus ; 

Amites]  Ames,  furcuia  qua  rete  sus-  deleta  voce,  ipsa.  Fiil.  Ursin. 
penditiir.      Horat.   Epod.    ii.   '  Aut         Amabmtm]  Cuin  aliqui  alternis  vi- 

amite  levi   rara  tendit  retia,  Tiirdis  cibus   inter   se   contraria    loqiiiintur 

edacibiis  dolos.'  Dac.  pari  versiium  niimero,  iit  apud  Vir- 

"  AmnensesJ  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L.  gil.  Thyrsis  et  Corydon.    '  Alternis 

'  Oppidum  Interamna  dictum    quod  igitur  contendere  versibus  anibo  Cce- 

inter  Amnes  est  constitutum.     Item  pere,  alternos  Musae  meminisse  volc- 

Antemnap,  quod  ante  aiiinem  qui  in-  bant.     Hos  Corydon,  illos  referebat 

fluit  inTiberim.'  Interamnaoppidum  in  ordine  Tliyrsis.'     Serviiis   Eclog. 

in  Umbria,  item  aliud  via  Latina  in  iii.   '  AmoebaMim  est  qnoties  ii,  qui 

Saninio.    Antemnae  in  Sabinis.  Idem.  canunt,  et   ^equali   nuniero  versuuin 

»  Amtiis]  Ab  am  circum  et  no  nato.  utuntur,  et  ita  se  habet  ipsa  respoii- 

Sed  melius  Varr.  lib.  iv.  ab  am  lan-  sio,  ut  aut  majus  aut  contrarium  di- 

tum,  '  amnis  id  flunien  est,  quod  cir-  cat.'     Quap  ad  ver!)um  in  Festo  ;  ubi 

cuit  aliquid,  nam  ab  aiubitu  aninis.'  eliam  pro  malum  Fiilviiis  Ursinus  rc- 

Jdem.  scribebat  majus  e  Servio.     Quod  noii 

y  Amabaum]  Videtur  legenduin,  et  utiqne  necessarium  est.    Malum  enim 

aquinumero:  nam  ita  habet  Serv.  in  rectiim  esse  potest  ciim  in  amccba'© 

eclog.  III.  '  Amflebaeum,'  inquit,  '  est  sa:>pe  alter  alteri  maledicat.  l)ac. 
quoties  ii,  qui  canunt,  et  aEquali  nu-         *,47«fl?H«]  Videincerta  Verrii  Flacci 


DE    VERBORUM    SIGNiFICATION  E    LIB.    I. 


rs 


Amosio,''  annuo. 

Ampedices  dicebantur  ab  Antiquis,  quod  circum  pende- 

rent,  quos  nunc  appendices  appellamus. 
Amputata,''  id  est,  circumputata,  dicitur  ab  eo,  quod  Anti- 

qui  putum  pro  puro  dicebant :    unde  deducuntur  pudor, 

et  pudicus.'^ 
Amsegetes  '^  dicuntur,  quorum  ager  viam  tangit. 
Amtermini,'  ^  qui  circa  terminos  provinciae  manent.     Unde 

amiciri,*^  amburbiura,  ambarvalia,  ampjexus  dicta  sunt. 


2  Melius  censente  Dac.  ex  Mss.  Ampendkes.—i  Al.  Amtermini  et  ampler- 
mini. 

NOTiE 

ex  Isidoro.  Anl.  Aug. 

Amcena]  Virg.  vi.  jEneiil.  '  Amcena 
virela  Fortnnatorum  neniorum.'  Ubi 
Servius  :  '  Amcena,  loca  sunt  quce  so- 
lum  amoreni  praestant,  in  ceteris  aniu- 
nia,  hoc  est,  sine  fructu.'  Idem  etiam 
Verrius:  '  Amcena  loca  solius  volup- 
tatis  gratia,  sine  fructu,  quasi  amu- 
nia.'  Eadeni  et  amcenia  Gloss. '  amce- 
nia,  ot  aKTai.'  Sed  ita  dicta  potius 
qnod  nos  immunes  praestant.  Dac. 

*  Amosio]  Scribo :  Annos,  annua. 
Glossarium: '  Annos,annua,7ro\u€T^s.' 
Estautem  'annua'  liic  anus,non  eVe- 
riia-ios.  Propterea  interpretatus  est 
iroKviTrj.  Et,  '  Annua,  ypavs,  troAve- 
TTjs.'  Declinatur  autem  Annos,  an- 
notis.  Unde  '  Annotinus,  «VeTeiox.' 
Jos.  Scnl. 

Amoiio]  Lege  ex  Scaligero  annos, 
annua.  Gloss.  '  annos,  annua,  iroXve- 
Ti\s.'  Et,  '  aniiua,  "ypavs  noXviT-fis. 
Quamvis  ibi  Bonaventura  Vulcanius 
tegit  anna  vel  anus  pro  annua.  Decli- 
natur  autem  annos,annotis,  unde'an- 
notinus  :'  Gloss.  «  annotinus,  iTria-iai, 
4viavcnoi,'  '  etesiap,  annui.'  Dac. 

•»  Amputnta']  Putare  proprie  est  va- 
cantia  et  inutilia  auferre,  excidere, 
ita  ut  id  tantnm  relinquatur  quod  sine 
vitio.  Sic  vites  et  arbores  putatae 
dicuntur,  cum  id  quod  iiocebat  abla- 


tum  est.  Virg.  ii.  Georg.  '  Et  curvo 
Saturni  dente  relictam  Prosequitur 
vitem  attondens,  fingitque  putando.' 
Amputata  igitur  id  est,  circumputata. 
Idem. 

Unde  deducunfur  pudor,  et  pudicusl 
Male,  nam  a  *  pudeo,' '  pudicus,'  *  pu- 
dor,'  ut  ab  'amo,'  '  aniicus,'  '  amor.' 
Idem. 

^  Amsegetes]  Leg.  xii.  tab.  '  Ani- 
segetes  viam  muniunto,  si  via  inimu- 
nitaescit,  qua  volet,  jumentum  agito.' 
Idem. 

e  Amtermini]  Qui  sunt  illi,  qui  cir- 
ca  terminos  provinciae  manent?  aut 
quaenam  ea  est  provincia?  Vetustis- 
simum  verbum  est  Amtermini:  pro- 
vinciarum  appellatio  non  ita  vetusta 
res  apud  Romanos.  Quid  ergo  hic 
dicemus  ?  An  mendo  caret  hic  locus? 
Non,  si  qnid  in  me  jiidicii  est.  Sed 
Festum  ita  scripsisse  puto:  Amter- 
mini,  qui  circa  terminos  P.  Ro.  vici7iicB 
manent.  Notum  enini,  quam  corrupte 
notae  illae  Icgantur;  P.  Ro.  aliis  Prae- 
torem,  aliis  alia  legentib.  Seneca 
Nat.  Qua?st.  lib.  i.  cap.  ult.  'Jam  li- 
bertinorum  virgunculis  in  unum  spe- 
culum  non  sufficit  illa  dos,  quam  de- 
dit  pro  se  Scipio  :'  lege  :  qunm  dedit 
P.  Ro.  Scipioni.  Intelligit  per  Ani- 
terminos,  eos,  qui  non  erant  in  agro 


74 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Amussim,^  regulariter  ;  tractum  a  regula,  ad  qiiam  aliquid 
exaequatur,  quae  amussis  dicitur.  Quidam  amussira  esse 
dicunt  non  tacite  : ''  quod  mutire  interdnm  dicitur  loqui. 

Anatem'  morbum  anuum  dicebant,  id  est,  vetularum  :  sic- 
ut  senium,  morbum  senum. 


NOTvE 


Romano,  sed  in  vicinia.  Cujus  rei 
agrorum  quatuor  genera  ponit  Var- 
ro  :  Gabinum,  Peregrinum,  Hosti- 
cum,  Incertum.  Qui  enim  in  iis  agris 
liabitabant,  erAnt  Amtermini  agri  Ro- 
mani.  Quid  estager  Romanus?  qnic- 
quid  ambarvali  vel  amburviali  sacri- 
ficio  uno  die  lustrari  poterat.  Arva- 
les  enim  fratres,  seu  sodales,  ad  hoc 
creati  erant,  ut  terminos  agri  Romani 
suovetaurilia  circumferrent.  Cujus 
rei  imaginem  praebebant  patresfani. 
unusquisque  in  agro  suo,  oum  fines 
fundi  suovetaurilibus  lustrabat.  Cu- 
jus  rei  exemplum  habes  apud  Cato- 
nem.  Et  allusit  Virgilius  :  '  et  cum 
lustrabimus  agros.'  Strabo  :  (xiTa^v 
yovi'  Tov  TrefiirTOv  Kol  tov  eKTOV  \idov 
T<i>v  To  'fi.i\ia  Ziaa7]fji.aiv6vT<DV  ttjs  'Pa)fj.-n^, 
KaKetTai  tSttos  <f(f)crToi.  tovtov  5'  '6piov 
a.no<paivovaiTris  T^re  'Pui/j.aiu>v  "yrjs,  o'l  Te 
Upofivrifj.oves  dv<Tiav  inLTf\o!J<nv  ivTavBci 
re,  Kal  iv  &Wois  t^itois  ir\fio<7iv,  ws  bpi- 
ois,  av6r]nephv,  ^v  Ka\ov<nv  afi.$apova\iav, 
Ergo  fines  agri  Ro.  definiuntur  am- 
burvio  :  quod  idem  est  cum  ambar- 
vali :  et  notanduni  praecipue,  quod 
dixit,  av07]nephv,  ut  designetur  exiguus 
raodus  agri  Ro.  Porro  primnm  4m- 
terminos  puto,  qui  postea  Amitermini, 
dictos :  id  est,  a.n<piT(pf/.ovas,  ut  olim 
interpretati  sumus  :  sed  Varro  aiiam 
assignat  causam.  Non  soltim  auteni 
Antermini  dicti  sunt,  sed  et  Anter- 
mines:  quia  etiam  termen  dicebant, 
auctore  Varrone.  Cato  in  Origini- 
bus  :  '  Oratorum  anterminum.'  Er- 
rat  Macrobius,  qui  divulse  legit,  an 
terminum:  cum  sit  adjectivum,  An- 
termen:  uude  AQtermines  oratores. 


Haec  Scaliger  acutissime,  ut  omnia. 
Sed  cum  ait  ambartale  et  amburviale 
idem  esse,  peccavit  imprudens,  nam 
ambarvale  erat,  quo  circum  arva  hos- 
tiae  ducebanlur,  quae  et  ideo  ambar- 
vales  dictae.  Amhurbium  vero  seu 
amhurviale  quo  circum  urbem.  Am- 
hurbio  uri)s  lustrabatur  :  arva  et  agri 
ambartali.  Et  ambarvale  ab  amburviali 
sic  aperte  distinguit  Servius  :  '  Dici- 
tur  iioc  sacrificium  ambarvale,  quod 
arva  ambiat  victima,  sicut  amburvale 
vel  amburbium,  quo  urbeni  circuit  et 
ambit  victima.'  Idem. 

f  Unde  amiciri]  Certe  hinc  aliquid 
excidit,  et  necessario  legendum,  a 
prcppositione  am,unde  amiciri.  Res  est 
nimis  aperta.  Idcm. 

s  Amussim}  Proprie  funeni  creta 
vel  rubrica  iilitum,  quo  demisso  fabri 
explorant  opera.  Graecisdicituro-Toe- 
fjLV.  Hesycli.  <TTadfxr],  <rn<ipTos  ivp  awop- 
6ov<Ti  oi  TfKToves,  '  Amussis,  funis  est 
quo  dirigunt  fabri.'  Dicitur  '  regula 
fabrorum,'  qiiare  hic  Festus,  '  trac- 
tum  a  regula.'  Vide  '  examussim.' 
Idem. 

''  Amussim  non  tacite']  Ab  a  priva- 
tivo,et  H(U<tre,  inarticulateloquietmu 
facere.  Idem. 

>  Anntetn']  Glossarium  :  '  Anas,  7^- 
pas  KaT  opry)]v  6iu>v.'  '  Antas,  "yfpoiKrfa. 
Antites,  yepovcriai.'  'Anet,  'yr)pa.'  '  An- 
nos,  fieoxoAojcrio,  ^  fxrjvis.'  In  aliis 
Glossis,  •  Anitas,  ypa^Trjs.'  Apuleius 
lib.  I.  Metamorphos.  '  Ab  unico  cou- 
gressu  annosam  pestilentem  contra- 
lio  :'  id  est,  ^eoxo^oxfio^v.  Jos,  Scal. 

Anatem]  'Anus,'  '  anitas,'  '  anas.' 
Glossariura:  '  anas,  yfipas  kut    opyvv 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I.  /5 

Ancaesa  dicta  sunt  ab  Antiquis  vasa,  quae  caelata  appella- 
mus  :  quod  circum  caedendo  talia  tiant :  ipsum  quoquc 
caelare  verbum  ab  eadem  causa  est  dictum,  d  litera  cum 
L  permutata. 

Anceps  ^  siguificare  videtur  id,  quod  ex  utraque  parte  ca- 
put  habeat,  ut  securis,  bipennis  :  sed  raagis  a  capiendo, 
quod  ex  utraque  parte  aeque  captatur,^^  appellatum  est. 

Ancillge '  dictae  ab  Anco  Marcio :  quod  is  bello  magnum 
foeminarum  numerum  ceperit :  sive  ideo  sic  appellantur, 
quod  Antiqui  anculare  dicebant,  pro  ministrare  :  ex  quo 
Dii  quoque  ac  Deae  feruntur  cob",  quibus  nomina  sunt 
Anculi  et  Anculae. 

Anclabris,'"  mensa  ministeriis  divinis  apta  ;  vasa  quoque 
aenea,  quibus  sacerdotes  utuntur,  anclabria  appellantur. 

Anclare,"  haurire  :  a  Grseco  uvtXco  descendit.  Livius :  flo- 
rem  anclabant  ^  liberi  ex  carchesiis. 


4  Alii  libri  capialur.—  5  Vid.  Not.  inf. 


NOT/E 


eeuif,'  i. 'Anilitas  per  Deorum  iram.' 
Et  'antas'  idem.  Gloss.  'antas,  ye- 
povffCa,  antites,  yepov^riat.'  Inde  etiam 
'  aneo,  yrjpdo}.'  Gloss.  *  anet,  ynpa.' 
Porro  quod  hic  Festus  dicit  morbum, 
optime  Glossarium  interpretatur  Kar 
opyTjv  deoiu.  Intelligit  enim  uterque 
vitium  illud,  quo  plerumque  laborant 
anus,  quae  delirant  scilicet.  Dac. 

^  Anceps]  Quod  ex  utraque  parte 
caput  habeat  ut  securis.  Respicit 
locum  Plauli  Menaech.  v.  2. '  Faciam 
quod  jubes,  securim  capiam  ancipi- 
tem,  atquehuncsenem  Exossabo,dein 
dedolabo  assulatim  viscera.'  Pro  an- 
ceps  dictum  fuit  ancipes  quasi  ancapes, 
ut  concapes  in  leg.  xii.  tab.  Quod 
probat  a  capite  potius  oriri  quam  a 
capiendo,  contra  Festi  senteutiam. 
Hiuc  GIoss.  '  anceps,  diKe<pa\os.' 
Idem. 

'  AncillcB]  Sane,  quia  primura  dic- 
tae  AnciUae.   Argumento  Dii  illi,  qui- 


bus  nomcn  Anculi  et  Anculffi,  tan- 
quani  niinistri  quidam.  Jos.  Scal. 

AnciUa:~\  A  Graeco  &yye\os,  minis- 
ter,  veteres  Latini  fecere  angulus,  nn- 
culus,  ut  a  SiKeAbs,  Siculus.  Gioss.  Isi- 
dori,  '  Anculus,  ministerialis  domus 
regias.'  Inde  anculari,  ministrare,  et 
ancillari  diminutive.  Unde  ancilln. 
Dac. 

"'  Anclabris']  Vide  '  Escariae '  et 
'  Exanclare.'  Ant.  Aug. 

Anclabris]  Vide  in  '  Escariae.'  Ful. 
Ursin. 

Anclabris]  Pro  anculare,  dicebant 
anclare,  unde  anclabris  pro  anculabris. 
Dac. 

"  Anclare]  In  versu  Livii  iegendura, 
Florem  anculabant :  lege  in  Glossario, 
'  Anclat,  apveraL :'  non  ancleat.  Glos- 
sarium :  *Auclator,  vKi\perr}s.'  lege, 
Anclator.  Jos.  Scal. 

Anclare]  Si  vera  esset  scriptura, 
anclare,  haurire,  nunquam  non  cum 


re 


8EXTI    POMPKII    FESTl 


Ancunulentae "  foeminse  menstruo  tempore  appellantur  :  un- 

de  trahitur  inquinamentum. 
AncusP  appellatur,  qui  aduncum  brachium  habet,  ut  ex- 

porrigi  non  possit. 
Androni  locus  domicilii  appellatur  angustior  longitudine, 

in  quo  viri  plurimi*^  morabantur,  ut  gynaeceum  a  mulie- 

ribus. 
Andruare,""  id  est,  recurrere,  a  Graeco  verbo  «vaSpSv,  id  est, 

invenire  :  hinc  et  drua  vocata  est. 
Angeronae  ^  Deae  sacra  a  Romanis  instituta  sunt,  cum  an- 

gina  omne  genus  animalium  consumeretur  :    cujus  festa 

Angeronalia  dicebantur. 


6  Pro  viri  plurimi  qiiidam  habent  plttrimum,  male,  censeiite  Dac. 


NOT^ 

anclare,  ministrare,  confunderetur. 
Qiiare  certuin  est,  pro  liaurire  antlare 
ubiqne  scribtndutn  esse  per  t  aGrac- 
00  di-TA.er;',  ut  distinguatur  ab  auclare 
quod  ab  anculare.  Versus  etiam  Livii 
Andronici  sic  legendns.  Floremqtie 
antlahant  liheri  ex  carchesiis.  Neqne 
enim  assentior  Scaligero  legenti  Flo- 
rem  imculabant.  Sed  occupavit  Doc- 
tissimus  Vossius  in  Etymologico  suo 
nunqnani  satis  laudato.  Dac. 

"  Ancunulentce]  Perperam  in  GIos- 
sario : '  Ancodata,  irfpwpaQuaa.''  Mani- 
festo  legendum,.-l?icu««/eH/«  :  per  lioc 
verbum  omnia  spurca  et  sordida  ex- 
presserunt  veteres  Latini,  Coenum, 
cuuit,  inquinare,  conquiniscere,  et 
alia,  quae  non  dicam.  Quae  per  u, 
antea  per  oe  extnlerunt :  ut  in  '  po;- 
nire,'  '  punire.'  Jos,  Scal. 

Ancunulentce']  '  Cunire,'  ut  infra 
Festus,  est  stercus  facere,  unde  '  an- 
cunulentus'  sordidus.  Unde  *  inqui- 
nare,'  '  in^iuinamentum.'  Coenum 
cuna?,  cuniie,  inquiuare,  conquinis» 
cere.  Dac. 

P  Ancus^  Qui  Latine  Ancus,  is  a 
Graecis  yaKiayKdv.  Meminit  et  Glos- 
sarium:    '  Aucus,   Mancus,  KvWhs, 


\opd6s,'  Jos.  Scal. 

Ancus]  Glossarium  :  '  ancus,  man- 
CU3,  KvWhs,  \opS6s.'  Inde  '  Ancus 
Martius  '  rex  dictus.  Dac. 

1  Andron]  Graecis  avSpwv.  Infra 
pro  viri  pliirimi  quidam  liabcnt  pliiri- 
mum,  male.  Cum  in  audrone  plurimos 
homines  habitasse  dicit  Festus,  ita 
iniuiit  amplum  domicilium  fuisse,  ut 
erat.  Hesycli.  a.vSpfoiv,  &  txfyas  oIkos. 
hlem. 

■■  Andruarcl  AGra^codroSpa^.  Qnod 
istud  sit  verbi,  nescio,  niagis,  quid 
ejus  vicem  substituam  nou  habeo. 
Non  puto  verbum  Graicum  hic  desi- 
derari.  Sed  scripsisse  Festnin,  an- 
druare  est  recurrcre,a  verbo  truare,  id 
est,  vwvere.  Hinc  trua  vocata.  Tameu 
si  avaSpa^i.iiv  reponamus,  tolerabilis 
erit  lectio,  ita,  andruare,  id  est,  recur- 
rere,  a  Gitvco  verho  avaSpafnuv,  id  est, 
indevenire.  Nescio  quid  sibi  voluerit 
auctor  Glossarii,  qui  scripserit  '  an- 
druare,  avSpi^eireai.'  Nisi  putavit '  an- 
druare  '  dictum  irapd  r^v  avSpelav.  Jos. 
Scaligtr.     Vide  '  rcdamtruare.'  Dac. 

^  Aytgerona]  Glossarium:  '  Ange- 
ronia,  ^  6fhs  rrjs  $ov\rjs  Katpiiv,  Jos, 
Scal, 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


77 


Anginam*  vinariam  habere  dicuntur,  qui  vino  suffocantur. 

Angiportus,"  iter  compendiarium  in  oppido  :  eo  quod  sit 
angustus  portus,  id  est,  aditus  in  portum. 

Angor''  est  animi  vel  corporis  cruciatus,  proprie  a  Graeco 
(Tuvayyri,  id  est,  strangulatione,  dictus  :  unde  et  faucium 
dolor  angina  vocatur.  Plautus  :  vellem  me  in  anginam 
verti,  quo  huic  aniculae  fauces  proeoccuparem. 

Anguhis,y  a  Grasco  aymXov :  sive  ab  eo,  quod  est  lyyuj,  id 


NOT.E 


AngeroncB'^  Ab  angina,  si  seqiiimnr 
Festiim.  Sed  potius  ab  an;;endo  ore, 
est  enim  Dea  siientii.  SoUn.  cap.  1. 
'  Inter  antiqnissimas  sane  religiones 
sacelium  colitur  Angeronce,  cui  sacri- 
ficatur  ante  diem  duodecimum  Ka- 
lendarum  Januariarum :  quae  Dea 
preesul  silentii  istius  prfenexo  obsig- 
natoque  ore  simulacrnni  habel.'  Dac. 

'  Anginam']  Quisquis  dixit  an^inani 
vinariam  pati  enm,  qiii  vino  suffoca- 
retur,  secutus  est  eum,  qui  Demos- 
thenem  disit  a.pyvpdyxv  ex^"'.  '" 
Glossario :  '  Anguina,  &yKvpa,  avydy- 
XV,  Kvvayxos.'  Quod  interpretatur 
'  Anguinam, ay/cupai',' confirn)atur  tes- 
timonio  Cinnas :  '  Atque  anguina  re- 
git  stabiiem  fortissima  cursuni.'  Jos. 
Scal. 

Anginam  vinariam]  Sic  lepide  De- 
madcs  dixit  Demosthenem  habere 
*  anginam  argfnteam,  apyvpdyxrii',' 
quod  argenlo  corriiptus  nihii  dixerit 
contra  Milesios,  sedseangina  premi 
siinularit.  Dac. 

"  Angiportus]  Angustns  portus,  id 
est,  aditus  in  portum,obscurius  dic- 
tnm  est;  nisi  addas,  hoc  est,  in  do- 
mum.  Varro  libro  quarto,  ab  angen- 
do  et  portu  ;  et  quinto,  qiiia  in  eo 
nihii  potest  agi.  Festus  ;  '  portum 
pro  domo  in  duodecim  positum  om- 
nes  consentiiint'  et  Ulpianus  :  '  Por- 
tiis  est  conclusus  locus  quo  iinpor- 
tantur,  et  inde  exportantur  merces  : 
nnde  angiportmn  dictum  est.'    Dona- 


tus  in  Adelpli.  '  Angiportum  est  an- 
gnsta  et  curta  via,  quasi  angiiipor- 
tus  :'  alii,  quod  inter  portns  sit  locus 
angustus,  lioc  est,  inter  domos.  Ant. 
Atig. 

Angiportt(s]V\a  angnsta,  ab  angen- 
do  et  portii,  Varro  lib.  iv.  Donatu», 
ab  angiie  et  portu,  angiportum  qiiasi 
angiiiportum,  id  est,  viam  flexuosam 
in  modum  anguis.  Portus  eniin  An- 
tiquis  viam  significabat.  Dac. 

"  Angor]  Plaut.  in  Mostell.  paucis 
immutatis.  '  In  anginam  ego  nunc  me 
velim  verti,  nt  veneficae  illi  Fauces 
preliendani.'  Ant.Aug. 

Angor]  Scribe,  a  Graeco  ayfc^ii^rj. 
Miror  a  doctissimis  viris  margini  ap- 
positum  ayxrii'ef^^e»'.  Hoc  quid  sit, 
ne  ipsi  quidem  sciiint.  Sed  quisqiiis 
hoc  ausus  est,  non  diibium,  qiiin  ita 
legerit  in  lexico  siio,  rum  legendum 
potius  essct,  ayxeti',  tWeiv.  Nam  &y- 
X^,  est  5fAAw.  Vide,  quam  seepe  boni 
et  docti  viri  suos  sibi  oculos  ipsi  fasci- 
nant.  Jos.  Scal.  Lociis  Plaiiti  qiiem 
infra  Festus,  est  e  Mostell.  i.  3.  '  In 
anginam  ego  nunc  velim  verti,  ut  ve- 
nefic2e  iili  Fauces  prehendam,  atqne 
enicem  scelestam  simulatricem.'  Dac. 

>■  Aiigulus]  Hic  quEpdam  trajecta 
putavit  doctissimus  Vossius,  qui  legit, 
Ajigulus,  a  Grceco  ayKv\oi>,  quodadtin- 
catur,  sive  ab  eo  quod  est  iyyvs.  Sen- 
sus  est,  angulum  factum  esse  vel  ab 
ayKv\os,  incurvus,  quia  omnis  anguliis 
aduncatur,  hoc  est,  incurvatiii,  vel 


78 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


est,  prope;  quod  aduncatur,^  quod  ck  diverso  coacta  fa- 

ciunt  anguli  formara. 
Annaria^  lex  dicebatur  ab  Antiquis  ea,  qua  finiuntur  anni 

magistratus  capiendi. 
Annus^  ex  Graeco  venit,  quem  illi  evvov  dicunt,  et  quod  nos 

trienniura,^  illi  dicunt  Tplswov. 
Anquirere  ^  est,  circuraquaerere. 
Antarium "  bellum,  quod  ante  urbem  geritur. 
Ante  "^  Terentius  pro  antea^  ponit. 
Antefixa,^  quas  ex  opere  figulino  tectis  adfiguntur  sub  stil- 

licidio. 


7  Alii  adducatur — 8  Alii  trimum.—9  Ursinus  opinatiir  legendiim  Antidea. 


NOT^E 


ab  iyyvs,  prope,  quialatera  appropin- 
qiiantia  et  concurrentia  efficiunt  an- 
gulum.  Sed  et  recte  legas,  ut  in  ve- 
teri  Aldina,  angu/us,  a  GrcecoayKvKov, 
vel  ab  eo  quod  est  iyyvs,  prope,  quod  ad- 
ducatur.  Ideni. 

^  Annaria  lex]  Quae  et  mllia,  quia 
eam  tulit  L.  Villius,  Tribunusplebis, 
L.  Manlio,  Q.  Fulvio  Coss.  quot  an- 
nos  nati  quemque  Magistratum  pe- 
terent  caperentque.  Ovid.  in  Fastis  : 
'  finitaque  certis  Legibns  est  aetas, 
unde  petatur  lionos.'  Idem. 

*  Annus]  'Evos,  vEolice  evvos,  e  mu- 
tato  in  a,  annus.  Idem. 

^  Anquirere']  Ah  an,  circum,  et  qua- 
ro,  Cicero  Tuscul.  v.  *  Studiose  ab 
liis  siderum  niagnitudines  et  intcrval- 
la  anqnirebantur.'  Anquirere  etiam 
verbum  est  forense.  Liv.  lib.  xxxvi. 
'  Cum  Tribunus  bis  pecuniae  anqui- 
.sisset,  tertio  capitis  se  anquirere  di- 
ceret.'  Ubi  '  pecuniae  et  capitis  an- 
quirere,'  est  ad  populum  ferre  de 
multa  et  capite  alicujus.  Jdem. 

•=  Antarium]  Antarium  bellum  eo- 
dem  modo  dictum  quo  a  Vitruvio 
'Antarii  funes.'  Veteres  Glossse  :  'An- 
tarium  bellum,  6  irph  twv  irvXwv  irdAe- 
/xoj.'    In   veteri  Glossario  :   '  Anta- 


rium,  avrapnhs,'  hoc  est,  antepag- 
mentum :  ab  eadem  mente  dictum. 
Jos.  Scal. 

Antarium  bellum']  Quod  ante  por- 
tas  geritur,  Glossar.  '  antarium  bel- 
lum,  6  irph  Twv  trvXuv  ir6\ffj.os,'  i. '  ante 
portas  bellum  :'  sed  magis  plaret  an- 
tarium  bellum  dici,  quod  Tyrannus 
seu  apostata  adversus  regem  suuni 
gerit,  ab  avraipin,  'rebello.'  Nam  ct 
Graeci  antarium  avraptxhv  vocant. 
GIoss. '  antarium,  avTapfj.6s.'  Fallun- 
tur  enini  viri  doctissinii,  Vulcanius  et 
Scaliger,  qui  ibi  antarinm  etavrapixhv 
de  antipagmento  accipiunt :  inde  01-- 
TopTTjs,  Latine  anturta,  pro  quo  et  in- 
tarta,  rebellis,  tyrannus,  apostata. 
Hesycli.  avrdpTris,  Tvpavvos  avTi$ut- 
vuv  PaffiKil,  '  Antarta,  tyrannus  re- 
bellans  adversum  regem.'  Dac. 

'^  Ante]  Quasi  vero  anlc  pro  antea 
solus  Terentius  usurparit.  Idem. 

<■  Antejixa]  Horum  mentio  est  apud 
Livium  lib.  xxxiv.  '  Antefixa  ficti- 
lia  Deorum  Romanorum  ridentes.' 
Et  lib.  xxxvi.  '  In  ajde  Concordiie 
Victoria,  quae  in  culmine  erat,  ful- 
mine  icta  decussaque,  ad  Victorias, 
quae  in  antefixis  erant,  liaesit,  atque 
inde   procidit.'    Quid    sint  disertim 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LI B.    1. 


79 


Antes '  sunt  extremi  ordines  vinearum  :  unde  etiam  nomen 

trahunt  anta?,  quee  snnt  latera  ostiornm.s 
Anteurbana  praedia,''  urbi  propinqua. 
Antiae'  muJiebres  capilli  deraissi  in  frontem  appellati  ex 

Grseco  videntur:  quod  enim  nos  contra,  illi  «vtj'°  dicunt. 
Anticum  ^  Veteres  etiam  pro  janua  posuere. 
Antigerio^  Antiqui  pro  valde  dixerunt. 
Antios,"  ™  id  est,  excruciatos. 


am  quaedara  edd.  a:'Tioj'.— 11  Scaliger  et  Uisin.  legendiim  pntant 

NOTiE 

In  Are-  m«'  Sio:  tuv  Kporacpoiu  Kpep.itiiva.i  yvvai- 
Ketai.'  Lege  antia,  i.  '  Comae  mulie- 
bres  per  media  tempora  descenden- 
tes.'  Aliae  GIoss.  *  antiee,  Tpix«  ai 
jU€To|ii  iwv  KepaTwv  ruv  Powv,'  i.  '  Cri- 
nes  intra  cornual)Oum.'  Tert.de  pal- 
lio  :  '  genuinos  inter  antias  adumbra- 
tos.'  Jos.Scaliger.  Aliae  glossae:  '  an- 
tiae,  •TrpoKo/xio;/.'  antice  alio  nomine  Ca- 
pronw  dictae  :  vide  '  Capronae.'  Dac. 

^  Anticum']  Vide  '  Posticum.' ^wt. 
Au^. 

Anticuin]  Subintelligilnr  ostiiim. 
Vide  '  Posticum.'  Dac 

'  Ajitigerio]  Glossae  veteres  Lati- 
nae:  '  Antigerio,  valde.'  'Antigerium, 
quemadmodum,  imprimis.'  Jos.Scal. 

Anligerio]  Piacidus  in  glossis :  'An- 
tigerio,  vel  quemadmoduiiT,  vel  in  pri- 
mis.'  Fiil.  Ursin. 

Antigei-io]  Quintiiian.  lib.  viii.cap. 
3.  '  Quid  necesse  est  dicere  oppido, 
quo  sunt  usi  pauio  tempore  nostro 
Superiores  ?  vereor  iit  jam  non  ferat 
quisquam.  Certe  anligerio,  cujus  ea- 
dem  significatio  est,  nemo  nisi  ambi- 
tiosus  utetur.'  Isidorus  in  Glossis : 
'  Antigeriuin,  qnemadmodum,  in  pri- 
mis.'  Item,  '  antigerio,  valde.'  Glos- 
sariuni :  '  antigerio,7rp(5A7j/x/xa,  ci/ctj  av- 
Tioipdffts.'  Lego  TTp^KripiM  vIktjs,  avri- 
Trpaais.  Dac. 

"'  Aniios]  Sine  ullo  dubio  legenduni 


10  Pi 

Anctos. 


explicat  Vitruvius  lib. 
ostylis  autem  nec  marmoreis  Episty- 
liis  uti  datur:  sed  imponendae  de 
materia  trabes  perpetuae  :  et  ipsa- 
rnm  yEdiuin  species  sunt  baricae,  hu- 
miles,  laxae.  Ornantque  signis  ficti- 
libus  ant  aereis  inauratis  earum  fasti- 
gia,  Tuscanico  more  :  uti  est  ad  Cir- 
cum  niaximum,  Cereris,  Herculis 
Pompeiani,  item  Capitolii.'  Ita  lo- 
cum  illum  Vitnivii  legimus.  Idem. 

^  Antes]  Glossarium  :  '  Antes,  o-ti- 
XOt  a.fj.ni\wv.  Antium,  rd^eoov,  opxd- 
rwv.'  Jos.  Scal. 

Antes]  Ordines  anteriores.Virg.il. 
Georg.  '  Jam  canit  effoetos  extremus 
vinitor  antes :'  nbi  interpres :  '  An- 
tes  sunt  extremi  ordines  in  ingressu, 
qui  et  finis  est  laboris  cum  ad  eum 
perventum  cst.'  Gloss. '  antes,  olrccv 
ajj.iT4\(i)v  (Trlxoi,'  '  vinearum  ordines.' 
Item  '  aniium,  rd^ewv,  opxdrcov.'  Dac. 

s  Antce,  quce  siint  latera  ostiorum] 
Pilae  sive  columnae  lapideae  in  lateri- 
biis  ostioruin,  qiiadras  columnas  ex- 
ponit  Nonius.  Glossae:  'antae,7rapaa-To- 
Sts  et  iropao-TaSes.'  Hesychio  sunt  Trpbs 
Toij  roixots  r€rpafifj.ivot  Kioves,  '  colum- 
nae  mnris  applicatae.'  Eaedem  Glossae 
antes  pro  anta  '  anXes  Trapao-rdrat.'  Id. 

•>  Antetirbana pradia]  Imitatio  Grae- 
corum,  irpodareta  x^^P'*.  Jos.  Scal. 

'  Antice]  Glossarium  :  'Antide,  «(i- 


80 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Antipagmenta,"  velvarum  ornamenta :  quae  antis  adpangun- 

tur,  id  est,  adfiguntur. 
Antiquare"  est  in  morem  pristinum  reducere. 
AntraSjP  convalles,  vel  arborum  intervalla. 
Antroare,'!  gratias  referre:  truant,  movent :    truam  quoque 

vocant,  quo  permovent  coquentes  exta. 
Anus  '  dicta  est  ab  annorum  multitudine  :  quoniam  Antiqui 

non  geminabant  coasouantes :  vel  quod  jam  sit  sine  sensu, 

qui  Graece  dicitur  joOj. 

NOT.E 


Anctos.  Adstipulatiir  et  optimum 
illud  Glossaiium  :  '  Anctos,  avayKa(T- 
devras.  Ancti,  ayxdfievoi.'  Jos.  Scal. 

"  Antipagmenlu]  Gloss.  'antipag- 
nienta,  7rpo7n';7yuoTa.'  Sculpturae  Deo- 
rum,  liominum,  animantiuin,  alianim- 
ve  rerum,  quae  postibus  aut  colum- 
iiis  postes  snstineutibus  pangi  solent. 
Dac. 

°  Atrtiquare']  Verbnm  solenne  quo 
populus  Rom.  utebatur  cnm  signifi- 
cabatselegem  nonaccipere,'antiqno' 
cst  deleo,  aboleo,  in  antiqnnm  morem 
reduco,  id  est,  ut  antiquum  jus  vale- 
at,  nec  noviim  statuatur.  Gloss.  '  an- 
tiqiiaie,  apxatuxTai ;'  et  '  antiquo,  dp- 
Xai^oi}.'   Idem. 

P  Antras']  Placidns  in  Glossis  :  'An- 
cras,  convalles,  vel  arvornra  interval- 
la:'  Sy/cea  iroi7]iVTa,  Homerus.  Fid. 
Ursin. 

Antras"]  Glossarium:  'ancras,  an- 
crae,  &yy(a,  avKuvfs.'  Videtur  Glos- 
sarii  lectio  verior  :  confirmalur  enim 
glossislsidori:  'Angrje,  intervalla  ar- 
borum,  vel  convalles.'  Nam  cognatae 
sunt  C.  et  G.  Fortasse  scribenduni 
ancece,  ant,  nt  Isidorus,  augea:  nani 
a  Graeco  &yyfa:  quin  etiam  in  aliis 
glossis  Graeco-Latinis  :  '  averca,  av- 
\<i>v,  6  arevhs  rS-rros,  Ka\  eVi/uTJKTjs  :'  ex- 
tant,  enim  vestigia  vocis  ancra:  ita 
enim  legenduni.  Itein  '  ancria,  0a- 
pay^,'  'vallis.'  Jos.Scal. 


1  Antroare  [Antruare]  Vide,  an  idem 
sit  quod  paulo  snperius  '  andrnare  :' 
et  quod  hic  'trua'  dicatur,  illic 
'  drua  '  appelletur.  Ant.  Aug. 

Antruare]  Glossarium:  '  Antrnare, 
(Tinj\ev(Tai.'  Ita  corrigimns  :  airyiXaiov 
enim  antrum.  Longe  alia  significa- 
tione  posuit,  ac  Festus  ipse.  Jos. 
Scal. 

Anlruare]  Glossarium  :  '  antniare, 
(rnt\(V(Tt.'  Rescribit  Vulcanius  (nri- 
\ev(Tai.  Scaliger  o-TrTjAeCtrai.  Uterque 
sano  nullo  sensu  :  nam  airt\fva-ai  est 
contaminare,  inficere,  quod  verbo  «n- 
truare  nunqiiam  convenire  possit,  at 
o-7r7)A6D(ra(  ab  (TTrrjAawi',  «n(n(/«,inaudita 
vox,  et  qiiac  nunquam  reterri  ad  rh 
antruare,  neqiie  enim  antruare  ab  an- 
tro.  Lege  igitiir  antruare,a-ir(vaat,  i. 
'citato  gradii  ferri.'  Nuuc  qnod  ait 
Festus,  antroare,  gratias  r^erre,  id 
mihi  dubium  est,  aioque  redamtruare 
potiiis  pro  gratias  referre  positiira 
fuisse,  nain  antruare  est  niotus  edere, 
redanitruare,  eosdem  motus  iiivicem 
referre,  nnde  non  invenusta  nuta- 
pbora  pro  gratias  referre  dici  potuit 
redamtruare.  Nihil  aliiid  video.  Dac. 

■■  Anus]  A  Gra?co  &vovs,  amens :  ne- 
que  enim  ab  annis  esse  potest,  cnni 
inius  vetula  priorem  syllabam  corripi- 
at,  anus  vero  pro  annus  eandem  pro- 
ducat.  Idcm. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    I. 


81 


Anxur'**  vocabatur,  quae  nunc  Terracina  dicitur  Volscae 
gentis :  sicut  ait  Ennius  :  Vulsculus '  perdidit  Anxur. 

Afe  "  apud  antiquos  dicebatur,  prohibe,  compesce. 

Apellinem  ^"  antiqui  dicebant  pro  Apollinem. 

Aperta  ^  idem  Apollo  vocabatur ;  quia  patente  cortina "  re- 
sponsa  ab  eo  dentur.'' 

Apex,'*  qui  est  sacerdotum  insigne,  dictus  est  ab  eo,  quod 
comprehendere  antiqui  vinculo,  apere  dicebant.  Unde 
aptus''  is,  qui  convenienter  alicuijunctus  est. 


12  Vet.  ed.  Axvr ;  quod  probat  Scaliger.— 13  Alii  libri  darenlur. 


NOT^ 


'  Anxur]  Placet  vetus  editio,  Axur. 
Nam  certissimura  est  ex  Servio,  Ve- 
teres  ita  dixisse,  ob  Jovem  imber- 
beni,  sive  &^vpov,  qui  ibi  colebatur. 
Et  in  nummo  argenteo  Pansae,  ab 
uno  latere,  jovis.  axur.  virivs.  c.  f. 
c.  N.  ab  altero,  pansa.  Jos.  Scal. 

Anxui-]  Vel  Axur,  ut  legitur  in 
Pansae  numismate,  Volscorum  oppi- 
dum,  a  Latinis  Terracina;  quinqua- 
gesimo  milliario  ab  urbe  distans.  Liv. 
lib.  IV.  '  Anxur  fnit  quae  Terracinae 
sunt.'  Idem  Plinius.  Terracina  au- 
tem  Graecis  Tpaxifij  a  loci  asperitate. 
Strab.lib.  V.  ^xur  autem  dixereVe- 
teres  objovem  imberbem  sive  &^vpov, 
qui  ibi  colebatur,  ut  scribit  Servius. 
Dac. 

'  Ennius:  Vulsculus]  Lib.  iv.  annal. 
Sed  ibi  Volscus  non  Volsculus.  *  Voi- 
scus  perdidit  Anxur.'  Idem. 

"  Ape]  Giossarium, '  Ape,  KuKvaov.' 
'  Apet,  dirotrojSe?.'  Jos.  Scal. 

Ape"]  Ab  antiquo  apeo,  prohibeo, 
rompesco.  Dac. 

"  ApeUinem]  Ut '  hemo  '  pro  '  homo;' 
'  agelum,' '  agoium.'  Idem. 

V  Aperta]  Immo  Aperta  lingua  Ta- 
rentina,  quse  magna  ex  parte  iEolen- 
sis  fuit,  aireptiTa  id  est^rjireipwTTjy^quod 
transmarinusDeus  sit  et  peregrinus; 
nam  regiis  temporibus  ignotus  ApoUo 
Komanis,  ut  ex  Pontificiis  libris  Ar- 
Delph.  et  Var.  Clas.  Pomp 


nobius  referf :  cujus  rei  fidem  facit 
nomen  Apollinis  Graecum.  Si  enim 
antiquitus  Romanis  notus  fuisset,  pe- 
regrino  eum  nomine  non  designas- 
sent :  at  Venus  peregrinum  quoque 
numen,  uonien  autem  Romanum,  sed 
ita,  ut  peregrinum  significet ;  Venus 
enim  a  veniendo  quasi  dicas  irpoai]- 
KvTov  &e6v.  Jos.  Scaliger.  'HTreipwTTjy,  fi 
inutato  in  e,  et  tj  in  a,  ut  /Eoles  solent, 
avepiiras,  a.irepwTa,  et  syncope,  qu<E 
etiani  illorum  est  propria,  &irepTa, 
aperta.  Sic  autem  dictus  quod  ex 
Graecia  venerit^quaeGraecis^Hireipos. 
Pacuvius  in  armorum  judicio,  'Aper- 
tai  fatur  dictio,  si  intelligas :  Tali 
dari  arma  qualis,  qui  gessit,  fuit, 
Jubet,  potiri  si  studeamus  Perga- 
mo.'  Dac. 

^  Cortina]  A  Graeco  x^P^o^>  gramen, 
und  eseptum  rotundum,  quia  x^P^Vt 
gramine,  in  orbem  signabatur,  x^P^^os 
dictum  est  Homero.  Et  inde  voca- 
bulum  nostrum  la  court.  Inde  eliam 
locus,  unde  dabantur  Apollinis  cracu- 
la,  cortina.  Idem. 

*  Apex]  Cacumen  pilei.  Eum  sic 
describit  Servius  :  *Apex  dicitur  in 
summoFlaminis  pileo  virgalanata;  id 
est,  in  cujus  extremitate  modica  lana 
est.'  Idem. 

^  Unde  aptus]  Virg.  '  ubi  maximus 
Atlas  Axem  humero  torquet  stellis 
Fest.  F 


82 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Apica^  dicitur  ovis,  quae  ventrcm  glabrum  habet. 

Apiculura  '^  filum,  quo  flamines  velatum  apicem  gerunt. 

Apluda"''^*  est  genus  minutissiraae  palese  iruraenti,  sive  pa- 
nici :  de  qua  Naevius  :  Non  liercle  apluda  est  hodie  quam 
tu  nequior :  sunt  qui  apludam  sorbitionis  liquidissimum 
putent  genus ;  quod  flatu  dejiciatur,  et  quasi  adplaudatur. 

Aplnstria  '^  f  navium  ornamenta  ;  quae  quia  erant  amplius, 
quam  essent  necessaria  usu,  etiam  araplustria  dicebantur. 


14  Alii  Applida. — 15  Quaedain  edd.  Aplustra,  et  mox  ampluslra. 


NOT.E 


fiilgentibus  aptutn,'  'Aptuni/  id  est, 
astrictum,  colligatum,  connexum. 
Idcm. 

<=  Apica'\  Ovis  quac  ventreni  lana 
nuduni  habet.  Varr.  lib.  ii.  de  R.  R. 
'Ovem  collum  et  venlrem  pilosum 
habere  oportet.  Quae  id  non  habe- 
rent  majores  nostri  apicas  appella- 
bant,  ac  rejiciebant.'  Apicus  a  Graeco 
&weiKos,  glaber,  ab  o  privativo  et  ttcj- 
Khs,  vellus,  lana.  Idem, 

•i  Apiculum~i  Veleres  Grammatici 
aiiint,  Flamines,  rjuasi^/nmiHesdictos, 
quod  cuni  ipsis  capite  nudo  in  pnbli- 
cum  prodire  fas  non  esset,  apicem 
pone  regerebant,  etjilo  velati  incede- 
bant.  Quid  sit  &aicm  Jilum  Livius  ex- 
plicat,  cum  dicit  '  velamentum  lana»' 
esse.  Ergo  hi  Grammatici  niihi  qni- 
dem  non  probant  etymon  suum  ;  non 
enim  flamen,  quasi  filamen  dictus 
est :  sed  tamen,  cum  haec  dicunt,  mo- 
rem  priscum  circa  caerimonias  flami- 
nis  nos  docent.  Quae  cum  ita  sint, 
non  dubito  legere,  Apiculum,  filum, 
quo  flnmines  velali  apicem  regerunt. 
Pone  enim  regerebant  apicem,  ne 
gravis  esset  summis  aestatis  calori- 
bus ;  amentis  enini,  quae  olfindices 
dicebantur,  sub  mentum  addnctis  re- 
ligabant,  ut,  cum  vellent,  regererent, 
et  pone  pendere  permitterent.  Nam 
dnarum  rerum  necessitate  semper  ob- 


strictus  erat  flamen,  nunquam  nndo 
capite  in  publicum  prodeundi,  ac 
nunquam  apicem  dimittendi.  Hoc 
enim  est  capnt  ex  lege   Flaminica : 

SINE.  APICE.  SVB.  DEIVO.  ESSE.  NEC 
FAS.     ESTO.    IN.    TECTO.    VTEI.     LVBET 

LICETO.  Ergo  cum  filo  propter  apstus 
diei  velati  erant,  apicem  tamen  ges- 
tabant;  sed  non  in  capite,  uti  dixi- 
mus.  Possumus  tamen  vulgatam  lec- 
tionem  tueri.  Nam  certum  est  eos 
velamenta  gesfare  solitos,  quae  Fla- 
mea  vocabantur.  Dionysius  :  otis 
(Flatnines)  airh  ttjj  <popT](Titiis  ■jtIXchv  re 
Koi  aTetxuaroiv,  ft  vvv  (ti  (popovfft,  (|»Ad/t€a 
KaXovvres,  oi/ro)  irpoffayopevovcri,  Milii 
prior  conjectnra  magis  placet.  Jos. 
Scaliger.  Sed  mhil  agit  vir  doctissi- 
nius;  nam  certuni  est  laneum  illnd 
filun>,quototn^  apex  sive  virga  apicis 
velabalur,  apiculum  a  Veteribus  dic- 
tuni  fuisse.  Dac. 

'^  Apluda']  Alii  applida.  Plin.  lib. 
xvui.  cap.  10.  '  Milii  et  panici  vt 
sesamae  purgamenta  applndam  vo- 
cant.'  Alii  frumenti  furfurem  in- 
terpretantur.  De  sorbitionis  genere 
mihi  adhuc  incompertum  est.  Idem. 
^  Apluslrial  A  Graeco  &(pKacrra. 
ApoIIonius.  Glossarium,  'Aplustra, 
^rephv  nXolov,  dis^Emoj.'  Jos.  Scal. 

Aplustriu]  Sumnia  pars  pnppis  at- 
que  etiam  ornamenta  quae  semper  iu 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


83 


Apollinares  ludos,s  hoc  est,  in  laudem  Apollinis,  populus 
laureatus  spectabat  stipe  data  pro  cujusque  copia. 

Apor,"^  ^  apud. 

Appellitavisse,  appellasse. 

Appia  via/  et  aqua  ab  Appio  Claudio  est  appellata. 

Apricura  ^  locum  aSole  apertum:  aGraeco  vocabulo  <pp«x»]5 
appellatur,  quasi  afgUr^c,  id  est  sine  horrore,  videlicet  fri- 
goris :  unde  etiam  putatur  Africa'  appellari. 

Aptus  ■"  cum  propria  significatione  intelligatur,  poni  tamen 
solet  pro  adepto:  sicut  apisci "  pro  adipisci. 

Apua,"  genus  minimi  pisciculi. 


16  Quidam  Apot. 


not;e 


sumnia  puppis  parte,non  in  prora,  ut 
plerique  Veterum  scripserunt,  coUo- 
cantnr.  Nam  quae  in  prora  erant, 
dicebantur  acrostolia.  Aplustria  au- 
tem  et  aplustra,  nam  utroque  niodo 
Antiquos  protuiisse  docet  Priscianus, 
Graece  &(p\a(rra,  ^ostea  amplustrumet 
amplustre  dictuni  est.  Dac. 

s  Apollinares  ludos'\  Qui  fiebant  iii. 
nonas  Quintil,  Eorum  origo  ex  Cn. 
Martii  carminibus  petita,  quae  legere 
poteris  apud  Liv.  lib.  xxv.  Sect.  12. 
Idetn. 

•■  ^j9o»']  Glossarium,  *  Ape,  irapa.' 
nt  in  alterutro  mendum  sit.  Jos. 
Scal. 

Apor']  Pro  apur,  ut  Antiqui  scribe- 
bant  pro  apud.  Ut  arvenium  pro  ad- 
ventum.     IMale  quidam  apnt.  Dac. 

•  Appia  riu]  Quae  ab  uibe  Brundu- 
sium  usque  lapidibus  strata  erat,  ab 
Appio  Claudio  exstructa.  Appia  sim- 
pliciter  dicta,  Horat.  '  Minus  est 
gravis  Appia  tardis.'  De  aqua  Ap- 
pia  ab  eodeni  Claudio  in  urbem  in- 
troducta  meminit  Cicero  jn  Coelio. 
Idem. 

^  Apricum]  Melius  quasi  apericum, 
Soli  apertum,  Idem. 


'  Unde  etiam  putatur  Africa]  Melius 
qui  ab  Afro  uno  ex  posteris  Abralia; 
de  Cethura.  Alii  aliter.  Sed  solus 
veram  originem  ostendit  Doctiss. 
Bocbartus  in  suo  Canaan  lib.  i.  c.  25. 
ubi  docet  AfVicani  sic  dictam  a  Poe- 
nis  ab  Arabico  pheric  sive  feric  spica, 
quasi  terram  spicae,  id  est,  phrasi 
niere  Puuica^^  evaTaxvs,  terra  spica- 
rum  ferax,  qualem  fuisse  Africani 
omnes  tradunt,  unde  et  in  uotitia 
Imperii  symbolum  est  Africa;  mulier 
binas  utraque  manu  spicas  ostentans, 
et  sub  pedibus  diias  liabens  naves 
fruiuento  onustas,  cum  liis  literis  su- 
perne  inscriptis :  procos.  afriCj*;. 
Idem. 

™  Aptus']  Adeptus  ab  antiquo  apis- 
cor.  Unde  adipiscor.  Terent.  Heau- 
ton.  IV.  3.  '  Deorum  vitam  apti  su- 
rous.'  Idem. 

n  Sicut  apisci]  Plaut.  in  Prolog. 
Rudent.  '  Qui  hic  liteni  apisci  postu- 
lant  perjnrio.'  Idem. 

o  Apua]  'k(ph)v  Graece  dicunt,  sed 
Latini  tenui  pro  aspirata  utuntur,  ut 
in  aliis.     Vide  '  Albnm.'  Ant.  Aug. 

Apua]  Graecis  d(/)urj.  Plin.  1.  xxxi. 
c.  8.  '  Apuam  nostri,  Amphyn  Gra'ci 


84 


SKXTI    POMPEII    FESTI 


ApudP  mutuam  loci  et  personae  conjunctioaera  significat: 
ut  cura  diciraus :  Coeno  apud  amicum.  Apud  et  Penes  "• 
in  hoc  differunt :  quod  alterum  personam  cum  loco  sig- 
nificat:  alterum  personam,  et  dominium,  ac  potestatem, 
quod  trahitur  a  penitus. 

Aqua "  dicitur,  a  qua  juvamur.'^  Aqua  et  ignis '  interdici 
solet  damnatis  :  quam  accipiunt  nuptae  :  videlicet,  quia 
ha3  du£e  res  humanam  vitara  maxime  continent.  Itaque 
funus  prosecuti  redeuntes  ignem  supergrediebantur  aqua 
aspersi  :  quod  purgationis  genus  vocabant  suffitionem. 

Aquaeliciura*  dicitur,  cum  aqua  pluvialis  remediis  quibus- 
dam  elicitur:  ut  quondam,  si  creditur,  manali  lapide  in 
urbera  ducto. 


17  Alii  vivarnus:  et  mox  quidatn  conjicinut  ^k^  accipiunt. 


NOT.« 


vocant,  quoniam  is  pisciculus  e  plu- 
via  nascitur.'  Meminit  Aristoph.  in 
Equit.  OviT<i>iTor'  a<pvas  elSov  a^twTepas, 
'  Numquani  apuas  vidi  pretiosiores.' 
Ubi  Scliol.  *  Apua  pisciculus  niinutis- 
simus,  qui  ex  limo  concrescit  et  vivit, 
naturze  miraculo,  nullius  cibi  indi- 
gens,  scd  alter  alterum  iingendo  pas- 
citur.'  Dac 

P  Apud]  Vide  '  ad.'  Idein. 

'  Apud  et  penes]  In  eo  differunt, 
quod  apud  custodiam  tantum,  penes 
vero  doininiuin  compreliendat,  et  pe- 
nes  se  rem  hahet  qui  eam  omnino 
possidet,  ut  Dominus.  Apud  se  ha- 
bet  qui  eam  ut  depositarius  tenet. 
Ulpian.  •  Penes  te  araplius  est  quam 
apud  te.  Nam  apud  te  est  quod 
qualiter  at  e  tenetur,  penes  te  est, 
quod  quodam  modo  possidetur.'  Ve- 
rum  apud  Jurisconsultos  et  alios 
auctores  plerumque  confunduntur. 
Idem. 

"^  Aqua]  Varro  minus  dure:  Aqua 
quod  2equa  summa:  quanquam  neu- 
trum  implet  aures  nieas.     De  aqua. 


et  igni,  quae  accipiunt  nuptae,  idcm 
Varro  videndus  libro  iv.  et  Plu- 
tarch.  in  Problem.  et  iufra  '  Facem.' 
Ant.  Aug. 

Aqua]  Videtur  hic  locus  ita  legen- 
dus  :  Aqua  et  igni  tam  interdici  solet 
damnatis,  quam  accipiuntur  nupla. 
Scaevola  in  L.  Seia.  D.  de  donat.  in- 
ter  vivos :  '  Quidam  virgini  die  nnp- 
tiarum,  priusqiinm  ad  eum  transiret, 
et  priiis  quam  aqua  et  igni  accipere- 
tur,  id  est,  nuptia;  celebrarentur,  ob- 
tuiit  decem  aureos  dono.'  Ful.  Ursin. 

Aqua  dicitur']  Optiine  Caninius  ab 
o  x<^a,  a  fusione.  Nam  saepe  Latini 
articulum  nominibiis  jungunt.  Dac. 

'  Aqua  et  ignisj  Fiilvio  Ursino  unice 
adsentior,  qui  legit,  Aqua  et  igni  tam 
interdici  solet  damnatis  quam  accipiun' 
tur  novcE  nuptce.  De  ntroque  more 
Ovid.  V.  Fast.  '  Quod  in  his  vitaj 
causa  est,  haec  perdidit  exul,  His 
nova  fit  conjux  :  heec  dno  inagna  pu> 
tant.'     Vide  '  facem.'  Idem. 

«  Aqucrlicium]  TertuUian.' Aquiiicia 
Jovi  immolatis:  nudipedalia  popul» 


DE    VERBORUM    SIGNI FICATION  E    LIB.    I. 


85 


Aquagium  "^  quasi  aquae  agium,  id  est,  aquae  ductus  appel- 
latur, 

Aquarioli  ^  dicebantur  mulierum  impudicarum  sordidi  ad- 
seclae. 

Aquilus  y  color  est  fuscus,  et  subniger  :  a  quo  aquila  dicta 
esse  videtur :  quamvis  eam  ab  acute  volando  dictam  vo- 
lunt.  Aquilus  autem  color  ab  aqua  est  nominatus  : 
nam  cum  antiqui  duos  omnino  naturales  nossent,  id  est. 


NOTtE 


denuDciatis.'  Fortasse  Varro  Tus- 
cum  aquiligem,  vel  Aquilicem  dixit, 
quod  sacrificioruni,  et  rei  divinae  pro- 
curatione,  quaruni  rerum  periti  Tus- 
ci  erant,  aquas  eliciebat.  Verba  Var- 
ronis  sunt  liaec  ex  Satyra  Quinqua- 
Iribus:  '  An  lioc  praestat  HeropLilus 
Diogeni,  quod  ille  e  ventre  aquara 
mittit?  an  hoc  te  jactas?  at  hoc 
pacto  utilior  teTuscns  aquilex.'  Ta- 
men  nihil  inipedit,  et  pro  libratore 
aquarura  sumere.  Glossarium  :  *  A- 
quiiices,  oi  ra  vSpaywyia  4pya^6fjLevoi,  ot 
avoxiTapioi,  TTorafurai,  vdpo<TK6iroi.'  Ita 
enim  legendus  est  locus  iile  apud 
auctorem  Glossarii.  Jos.  Scal. 

Aqufflicium]  Cum  propter  nimiani 
siccitatem  nianalem  lapidem  in  ur- 
bem  prolrahebant,  ut  aquas  elicerent. 
Vide  '  Manalis  lapis.'  Sacrificia  tum 
peracta  inuuit  Tertullian.  '  Aquiiicia 
Jovi  immolatis,  nudipedalia  populo 
denuntiatis.'  Aquilex  qui  hujusce  rei 
procuratione  aquas  eliciebat, '  Tuscus 
aquilex'  dictus  quod  harum  rerum 
periti  Tusci  erant.  Varro  in  Satyra 
Quinquatribus:  '  An  hoc  pra;statHe- 
rophilus  Diogeni,  quod  ille  e  ventre 
aquam  mittit?  an  hoc  te  jactas?  at 
hoc  pacto  utilior  te  Tuscus  aquilex.' 
Quamvisibi,utoptimeScaliger,aqui- 
lex  simpliciter  sumi  possit  pro  aqua- 
rum  libratore.  Glossarium:  'aquilices, 
ol  Ttt  iiSpaydyia  4pya^6fx.ivoi,  ol  oj/oxera- 
pioi,TroTaix'irat,  vSpoa-K^irot,  Prout  ipse 
Jiunc  locum  digessit  qui  corruptissi- 


nie  legitur.  Infra  ista,  si  credilur, 
sunt  barbari  mutilatoris,  qui  dubita- 
vit  olim  Romae  manales  verrere  soli- 
tos  fuisse.  Dac. 

"  Aquagium]  Idem  quod  Aquarium. 
Glossarium:  '  Aquarium,  vSpaywyiov.' 
Jos.  Scal. 

Aquagium]  Idem  quod  Aquarium. 
Glossarium :  '  Aquarium,  vSpaydyiov, 
aquaeductus.'  Dac. 

"  Aquarioli]  Sic  proprie  diceban- 
tur  qui  aquam  meretricibus  rainistra- 
bant,  qua  se  post  Venerem  ablue- 
rent.  Glossarium,  '  aquarioli,  fia\- 
\dSes,'  nam  fiaWas  a  $d\\wv  vSwp  ab 
aqua  jaciunda.  Inde  postea  leno- 
nes  et  stupri  conciliatores  aquarioli 
dicti.  Idem, 

y  Aquilus']  Glossarium,  '  Aquilum, 
fif\av,  ws  AovKiWios.'  Varro,  Koafjioro- 
pvvri,  irept  <p6npas  KOfffxov  :  '  Atque  JE' 
geus  fluctu  quam  lavit  ante  Aquilo, 
Saevus  ubi  posuit  Neptuni  filius  ur- 
bem.'  '  Aquilum  fluclum,'/«6'Aoi'  iiSwp, 
poetae.  Jos.  Scal. 

Aquilus  color]  Medius  inter  album 
et  nigrum.  Sed  male  Festus  ab  aqua 
dictuni  putat,  cum  sit  ah  aquila,  quod 
et  innuit  Plaut.  Rudent.  ii.  4.  '  Eja 
corpus  quoJHsmodi?  Subvoiturium 
illud  quidem,  subaquilum  volui  di- 
cere.'  Aquila  autem  ut  optinieCani- 
nius  a  Cyprio  agor.  Hesych.  ayhp, 
afrhs,  Kvirpioi :  agor,  aquila,  Cyprii. 
Agor,  r  mutato  in  l,  '  agol,'  '  agul,' 
'  aqul,'  *  aquila.'  Dac. 


86  SEXTI    POMPEII    FESTI 

album  et  nigrum ;  intervenerit  autem  is  quoque  qui  ita 

neutri  sirailis  est,  ut  tamen  ab  utroque  proprietatem  tra- 

hat ;  potissimum  ab  aqua  eum  denominarunt,  cujus  incer- 

tus  est  color. 
Aquilius  prsenomen  '^  '■  ab  aquilo  colore,  id  est,  nigro,  est 

dictum. 
Aquilo  *  ventus  a  veliementissimo  volatu  ad  instar  aquilae 

appellatur. 
Aquipenser  ^  genus  piscis. 
Arabice  olet,  id  est,  ex  odoribus  Arabicis. 
Arbilla ""  arvina,  id  est,  piiiguedo  corporis. 
Arbiter**  dicitur  judex,  quod'9  totius  rei  habeat  arbitrium, 

et  facultatem. 
Arbitrarium,^  cum  adhuc  res  apud  arbitrium  geritur. 
Arbitrium  ^  dicitur  sententia,  quae  ab  arbitro  statuitur. 


18  Alii  AquiUius  nomen. — 19  Qtiidani  libri  qui. 

NOT^ 

^  Aquilius  jircenomen']  t\(\\\\\\\?i  fzm\-  possit,   cnni   aqiiipenser    sit    niariims 

lia  dnplex  ;  patricia  et  plebeia,  utra-  tantiim,  stiirio  vero  et  mariniis  et  flu- 

qiie  consiilaris.    Ideo  Aquilims  nottien  viatilis.   Sed  de  hoc  apud  Horatium  : 

raalini,  nam   prcenomen   Aqtiilius,  vel  aquipenspr  autein  ab  acumine  rostri 

^(jK!7ii«s,nunquam  extat,  quod  sciam.  dictus.     Pesnum  enim  Antiqui  dice- 

Aquillium  autem  scribendum  esse,  non  bant  acutum.    Inde  aquipesner  primo, 

Aquilium,  doceut  fasti  Capitolini,  et  postea  aquipenser  et  acipenser.  Idem. 

nummi.  Ant.  Aug.  ArbiUa]  Arvina  seii  arbina  non  est 

Aquilius]  SimpWci  l  pvoAquiUius,  \it  quavis  pinguedo,  sed  sevum  tantum. 

constanter  Fasti  Capitoiini  et  num-  Glossarium  :    '  arvina,  AiTroy  Sreu  o-ap- 

mi.    Aquillia  famiiia  duplex,  patricia  k6s.'  Hasc  enim  est  defiyitio  sevi:  est 

et  plebeia.    Utraque  consularis,ideo-  autem  Sicnium  verbum:   Hesych.  «p- 

que  iegunt  viri  doctissimi,  Aqnillius  /Sifij,  Kpeas,  ^tKeXoi.     Lcgendum    for- 

nomen,  ^c.  cum  nusquam  legatur  pra;-  tasse  (xriap,  non  Kpias.  Jos.  Scal, 

nomen  aquilius.  Dac.  ^  Arbiter']  Judex  a  praetore  datus, 

*  Aquilo]  Optime  Caninius  a  Gr.ECO  vel  ex  conventione  litigaiorum  elec- 

aKip&s.    Hi;syd\.  aKtphs,fio^^as.  OLKtphs,  tus.  Arbiter  nute^n  et  jiiilex  eo  dilfe- 

p  in  l,  okiAJ)s,  aquiio.  Idem.  runt,  quod  ille  certos  liabeat  ternii- 

*>  Aquipcnser]  ScrWniwr  et  acipenser.  nos   quos   non    excedat,  hic   nullos. 

Horat.   Satir.  2.    lib.  ii.    '  haud  ita  Dac. 

pridem,  Galloni    praeconis  erat  aci-  *    Arbitrarium]      Plaut.     Amphit. 

pensere  mensa  Infamis.'     Viilgo  vo-  '  Hoc  quidcm  profecto   certum  est, 

catvir  sturio,  estourgeon.     Qiiamvis  au  non  arbitrarium.'  Idem. 

aquipenser  sit  sturio  dubitari  certe  ^  Arbitrium]  De  ditfereutiis  arti/nj 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I.  87 

Arbosem  pro  arbore  antiqui  dicebant,s  et  robosem  pro  ro- 
bore. 

Arbutus  '^  genus  arboris  frondibus  raris.  Virgilius  :  Et  quae 
vos  rara  viridis  tegit  arbutus  umbra. 

Arca  diminutivum  facit  arculam,  et  arcellam  :  ut  a  porco 
porculura,  et  porcellum  :  a  mamma  mammulam,  et  mam- 
millam. 

Arcani  sermonis'  significatio  trahitur  sive  ab  arce,  quse 
tutissima  pars  est  urbis,  sive  a  genere  sacrificii,  quod  in 
arce  fit  ab  auguribus,  adeo  remotum  a  notitia  vulgari,  ut 
ne  literis  quidem  mandetur :  sed  per  memoriam  succes- 
sorum  celebretur  :  sive  ab  arca,  in  qua  quee  clausa  sunt, 
tuta  manent:  cujus  ipsius  origo  ab  arcendo  pendet. 

Arcere  ^  est  continere  :  unde  et  arcus  in  sedificiis  dictus 
est :  quia  se  ipsum  continet.  Alii  dicunt  arcum  dictum 
esse  ab  opere  arrigendo  in  altitudinem.  Arcere  prohibere 
est :  similiter,  abarcet,  prohibet :  porcet  quoque  dictum  ab 
antiquis,  quasi  porro  arcet,  et  pro  eo,  quod  est  continet, 

etjttdtcii  sic  Cicero  pro  Roscio  Co-  phia  :  '  Fesias  antiqiii   pro  ferias:  et 

niredo.    '  Aiiud  est  judicium,    aliud  hasena,  pro  harena.'  Ftd.  Ursin. 

arbiti  ium.  Judicium  est  pecuniap  cer-  Arbosem]  Ut '  advosis  '  pro  '  advo- 

tap,  arbitrium  incertae.    Ad  judicium  ris,'    '  hasena'   pro    '  arena,'    '  asa' 

hoc  niodo  venimus,    ut  totam  litcm  pro   '  ara,'    et  similia.     Lege  infra, 

aut  obtineamus,  aut  amittanius  ;  ad  robose  pro  robore.  Dac. 

arbitrium  hoc  animo  adimus,  ut  ne-  ^  Arbutus^l  Virg.  Ecloga  vii.  Ant. 

que  nihil,    neque    tantum    quantum  Avg. 

postulavinuis  consequaraur.'  Aliquan-  '  Arcani  sermonis]  Ab  •  arca,'  '  arca- 

do  tamenarbitrium  pro  judicio  poni-  nus,'  ut    ab  '  oppido,'  '  oppidanus.' 

tur,  ut  arbiter  pro  judice.    Praiterea  Arca  autem  ab  arceo  Varr.  lib.  iv.  de 

etiam  arbitrium  usurpatur  in  funeri-  L.  L.    '  Arca  quod  arcentur  fures  ab 

bus  pro  praemio   eorura   qui  funera  ea  clausa.'     Sive    potius   ab   arcere, 

curabant.  Cicer.  post  reditum  in  Se-  quia  id  Veteribus  erat  conlinere.  Un- 

nat.  decima  septima  :  '  Nondum  pa-  de  et  arcus  qui  sine  fulcris  se  ipsura 

lam  factum  erat  concidisse  renipub.  continet.    Eadem   et  arcela.   Giossa- 

cum  fibi   arbitria  funeris  solveban-  rinm,  '  arca,   arcela,  Ki^airbs,  cwphs, 

tur.'  Idem.  KdfjLirrpa,  \dpva^.'  Idem. 

e  Arbusem  pro  arbore  antiqui  dice-  "  Arcere]  'Apiceu».  Contineo,  oapio, 

bant]    Plaeidus    in  Glossis  :  '  Hase-  item  prohibeo,  propulso.   Et  inde  ar- 

nara  anliqui  dicebant,  ut  asas,  quas  cere ;  neque  enim  audiendus  Festus 

nos  aras,  et  Lases  quos  Lares  dici-  qui  ab  &PX<^)  impero.  Idem, 
mus.'    Velius   Longus   de   orthogra- 


S8  SKXTI    FOMPEII    FESTI 

ponitur:  unde  et  coercere,continere,  dicimus :  trahitur  au- 

tera  hoc  verbum  a  Grgecorum  magistratu,  quem  illi  oip- 

;)^ovTa  vocant ;  in  cujus  potestate  est  cogere,  vel  prohi- 

bere. 
Arcubiae,  qui  excubabant  in  arce. 
Arcula  ^° '  dicebatur  avis,  quae  in  auspiciis  vetabat  aliquid 

fieri. 
Arculata  ^"  dicebantur  circuli,  qui  ex  farina  in  sacrificiis 

fiebant. 
Arculum  °  appellant  circulum,  quem  capiti  imponebant  ad 

sustinenda  commodins  vasa,  quae  ad  sacra  publica  capite 

portabantur. 
Arcuhis  "  putabatur  etiara  Deus,  qui  tutelam  gereret  area- 

rum.' 
Arcuma  *  p  genus  plaustri  est  modici,  quo  homo  gestari  ^ 

possit. 


20  Fulv.  Ursin.  Jos.  Scaliger  et  Dacerius  legendum  putant  Archa.—l  Pro 
arearum  nenio,  inquit  Dac.  non  videt  legendum  arcarum.—2  Quidam  libri 
Arcima  vel  Arcmna. — 3  Alii  quod  homo  gestare. 

NOT;E 

^  Arcula]    Lego,   Arciva.    Veteres  "  .IrcuZum]  Vide  '  Cesticillus.' ^n/. 

Glossae,  '  Arcivus,  dpKTiKhs,  kuXvti-  Aug. 

k6s.'    Et  sane  cum  dictuni  sit  lioc  ab  Arculum]  Vide    '  arculata  :'   ideni 

•  arcendo,'    Arcivum   dicenduni   esse  '  cesticillus '  dicebatur.  Dac. 

quis  non  videt  ?  Jos.  Scal.  °  Arculus]  De  arculo  Deo  nihil  us- 

Arcula    dicebatur  avis]    Legendum  quam  legi.  Idem. 

arciva,  ut  in  veleri  libro.  Est  enini  ab  p  Arcuma]  Videtur  esse  genus  mo- 

arcendo.    Veteres  Glossse,  '  arcivus,  dici  plaustri,  quo  homo  tantum  ges- 

(lpKTiK6s  :'  i.  impeditivns,  ineber.    In  tari  poterat,  et  a  servis,  non  a  mannis 

auspiciis  aves  arcivae  dicebaniur  eti-  trahebatur.    Unde  vocabatur  Chira- 

am  *  cliviae,'  quia  difficilia  dicebant  maxium.    Petron.    '  Hinc    involutus 

'  clivia.'  Et  *  remores  '  a  remorando,  coccina   gausapa  lecticae    impositus 

et '  inebrEe' sive  '  enebrae.'  Dac.  est,  praecedentibus  phaleratis  curso- 

Arcula]   L.  m.  habet  ^rcira ;  et  ita  ribus  iv.  el  chiramaxio,  in  quo  deli- 

opinor  legendum.  Ful.  Ursin.  ciae  ejus  ferebautur,'  &c.  Jos.  Scal. 

•n  Arculala']  Ab  arcu/o,  id  est  circu-  Pro  arcuma  scriptum  fuerat  ad  oram 

lo,  qui  fiebat  ex  virga,  in  modum  co-  libri  arcima,  cui  favere  videntur  Glos- 

ronae    curvata,  et    a   regina    in   ca-  sap  veteres :  '  arcirma,'  (vel  '  arcir- 

pite   gestabatur.    Vide  '  inarculum.'  na,')  a/xa|i'j.'  Dac. 
Dac, 


DE    VERBORLIM    SIGN IKICATION  K    LIB.    I. 


89 


Area''  proprie  dicitur  locus  vacuus,  quasi  exaruerit,  et  non 

possit  quicquam  generare. 
Arferia'  aqua,  quae  inferis  libabatur  :  dicta  a  ferendo  :  sive 

vas  vini,  quod  sacris  adhibebatur. 
Argea  +  ^  loca    Romae    appellantur :    quod  in  his  sepulti 

essent  quidam  Argivorum  innstres  viri. 
Argennon*  argentum  percandidum.^ 
Argeos "  vocabant  scirpeas  effigias/  quae  per  virgines  Ves 

tales  annis  singulis  jaciebantur  in  Tiberim. 


4  Legendtim  monet  Scaliger  Argei. — 5  Idem  hic  legendura  monet  Argen- 
num,  argenteum,  percandidum. — *  Idem  legit  effigies. 


NOTiE 


1  Area]  Ab  areo,  quod  sit  arida; 
melius  forsan  a  Grjeco  aAwo,  \  enim 
saepe  mutatur  in  p.  Idem. 

'  Arferia]  Arferia  aqua,  nt  '  infe- 
rium  vinum  :'  ab  '  adfereudo,'  et '  in- 
ferendo.'  '  Arferium  '  pro  '  adferi- 
um:'  sic  '  arvenire,' '  arcire,'  '  arce- 
dere,'  et  similia  :  eodem  modo  '  Ad- 
feria  aqua  : '  veteres  Giossae  :  '  Ad- 
ferial,  u5<op  rb  iirl  toIs  veKpols  <Trev56- 
nevov.'   Jos.  Scal, 

Arferia  aqua]  Ab  '  adferendo,'  ut 
'  inferium  vinum'  ab  '  inferendo.' 
Arferia  autem,quia  veteres  proad  di- 
cebant  ar,  '  arvenire,'  '  arcire,'  '  ar- 
cedere,'  'ardicere,'  et  simiiia.  Porro 
non  aqua  tantum,  sed  quaecumque 
mortuis  libabantur  ar/eria  dicta.  sunt, 
ut  lac,  mel,vinuni.  Quae  omnes  voca- 
bantur  inferia,  Graecis  xoat.  T)ac. 

^  Argea]  Lege  Argei,  ex  Varrone, 
Ovidio,  Piutarcho,  et  aliis.  Glossa- 
rium  :  '  Argiarra,  a(piSpviJ.aTa.'  Lege 
Argei,ara.    In  lege  Flaminia :  cvm 

EAT.  AD.  ARGEOS.  NEQVE.  CAPVT.  CO- 
MITO.  NEQVE.  CAPILLVM.  DEPiiCTlTO. 

Jos.  Scal. 

^rg-ea]Scal.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  Argeorum  sacraria  in  septem  et  vi- 
ginti  partes  urbis  sunt  disposita.  Ar- 
geos  dictos  putant  a  principibus  qui 


duce  Hercule  Argivo  venerunt,  et  in 
Saturnia  subsederunt.  E  quis  prima 
est  scripta  regio  Suburana,  secunda 
Esquilina,  tertia  Collina,  quarta  Pa- 
latina.'  Nam  distributa  primum  fuit 
urbs  in  quatuor  illas  urbauas  tribus 
per  quas  diffusi  erant  Argei  per  vi- 
ginti  septem  sacraria.  Undeinsacris 
Argeorum  scriptum  est,  '  primae  re- 
gionis  quartum  sacrarium.'  Livius 
lib.  X.  '  Multa  alia  sacriiicia  locaque 
sacris  faciendis,  quae  Argeos  Ponti- 
fices  vocant,  Numa  dedicavit.'  Vide 
Ovid.  in  Fast.  '  Itur  ad  Argeos  :  qui 
sint  sua  paginadicet.'  Perperam  hos 
Argeos  confundit  Beroaldus  cum  Ar- 
geis,  hominum  simulacris,  de  quibus 
infra.  Dac. 

*  Argennum]  'kpyevv6v.  Jos.  Scal. 

Argennon]  Legebat  Scaliger,  «r- 
gennum,  argenteum,  percandidum  ;  ego 
vero,  argentum  percandidum :  nam 
certum  est  argentum  proprie  nihil 
aliud  esse  quani  album.  Graece  ap- 
•yivv6v.  Hesych.  apyevyrjiii,  Xafiirpals, 
KevKois.  Ubi  Homeri  locum  respicit 
ex  Iliad.  T.  apyevvfai  KaKv\pa/xfvrj  6d6- 
vricn.  'Candidis  cooperta  liuteis.'  'ar- 
gennum,'  '  argendum,'  '  argentum.' 
Dac. 

"  Argeos]  Varr.  lib.  vi.  de  L.  L. 


1)0 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Argns,  oculeus.    Argus  noraen  est  hominis,  qui  fuisse  fin- 

gitur  oculis  plenus. 
Argutum  iri,  in  discrimen  vocari. 
Aridum  '^  proprie  est,  quod  naturalem  humorem  amisit :  di- 

citur  autem  per  contrariam  significationem,  quod  irrigari 

desierit :  nam  Grsece  irrigare  est  aphiv. 
Arilator,y  qui   etiam  cocio^  appellatur,  dictus  videtur  a 

voce  Graeca,  quee  est  alps,  id  est,  tolle  :  quia  sequitur 

merces,  ex  quibus  quid  cadens  lucelli  possit  tollere :  lu- 

cellum  diminutivum  est  a  lucro. 
Ariminum  ^  a  nomine  fluminis  propinqui  est  dictum. 
Aristophorum  =*  vas,  in  quo  prandium  fertur,  ut  discus. 
Arma  ^  proprie  dicuntur  ab  arrais,  id  est,  huraeris,  depen- 


6  Al.  coctio:  et  mox  Spe. 


NOTiE 


'  Argci  fiiint  e  sciipeis  virgnltis.  Si- 
innlacra  snnt  Iioniinnm  triginta :  ea 
qnotannis  a  ponte  Snblicio  a  Sacer- 
dotibns  pnblice  jaci  solent  in  Tibe- 
rim.'  Ovid.  lib.  v.  Fast.  '  Tnm  qno- 
que  priscorum  vulgo  simnlacra  viro- 
rnm  Mitti  roboreo  scirpea  ponte  so- 
lent.'  TMm;  Idibns  Maii.  Adi  locnm. 
Vide  et  in  '  sexagenarios.'  Idem. 

"  Ariduiri]  Uidicnle  Panlns  cnm 
sua  hac  antiphrasi :  '  aridus  '  est  ab 
*  areo,'  ut '  timidns'  a  timeo.'  Idem. 

y  Arilator]  Melins  scriberetur  Ar- 
rilator.  Non  eniin  ab  ara,  sed  ab  arra 
dictus.  Est  enim,  qni  emturiens  da- 
ta  arra  postulat  sibi  credi.  Unde  a 
'  cnnctando '  cunctio,  seu  cuctio  d\c- 
tus.  Nam  veteres  cuctum,  quod 
postea  cunctum.  Hoc  genus  homi- 
num  Bargiiigneurs  vorant  Galli  ab 
antiqna  appellatione,  qnae  ad  poste- 
riora  etiam  Latinitatis  tempora  dn- 
ravit,nempe  Bargenna.  De  quo  alias. 
Glossarii  anctor  seqnitur  vnlgarem 
Bcripturam  :  '  Arilator,  f\f/fTi)s,  ^a'/xo- 
/p6pos,  irpaynaTivrfis.'     Idein  :  '  Arila- 


tor,  fieTap6\o5,  apx-'  hoc  est,  apxai- 
Kus.  Glossa  Isidori :  '  Arilator,  Co- 
cio,  jUfTOjSoAeiJS.'  Apnd  Gellinm  le- 
gitur  Arulator,  de  quo  in  voce  '  Co- 
cio.'  Jos.  Scal, 

Arilator]  Arilator  pro  arrilator:  Ve- 
teres  enim  non  geminabant  literas : 
et  arulator  pro  arilator,  ut '  maximus' 
et '  niaxnmns,'  &C.  Dac, 

^  Ariminum]  Urbs  vttus  intra  viam 
Flaminiam,  et  iEmiliam,  Umbroruni 
Colonia:  portnm  habet  Ariminum  et 
fluvinni  cognoiiiinem.  Strab.  lib.  v. 
Plin.  '  Ariminnm  Colonia  cnm  amni- 
bus  Arimino  et  Aprusa.'  Idem. 

*  Aristophorum]  ''hpuxTov  enim  Grae- 
cis  prandinm.  Idem. 

b  Arma]  Idem  Servius :  '  Proprie 
arma  snnt  qnac  armos  tegunt,  hoc  est, 
scntnm,  qiiod  Graecis  tJA.oi'  '6n\ov  dici- 
tur,  cnm  cetera  sna  nomina  habeant.' 
Et  Isidor.  lib.  iiit.  cap.  5.  '  arma  pro- 
prie  dicta  sniit  eo  qiiod  armos  te- 
gnnt.'  i.  Hnmeros.  Et  ita  proprie  de 
scnto  Virgil.  *  At  Lansnm  socii  exa- 
nimeni  super  arma  ferebant.'  Mem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


01 


denti^:  ut  scutum,   gladius,  pugio,  sica,  et  ea  quibus 

prope  prseliatur  :  sicut  tela,  quibus  procul.'^ 
Armata^^dicebatur  virgo  sacrificans,  cui  lacinia  togae  in 

humerum  erat  rejecta.     Legibus  etiam  Laurentium  san- 

citum  est,  ne  pomum  ex  alieno  legatur  in  armum,  id  est, 

quod  humeri  onus  sit. 
Armentum  ^  idgenus  pecoris  appellatur,  quod  est  idoneum 

ad  opus  armorum.    Invenies  tamen  foeminine  armentas*^ 

apud  Ennium  positum. 
Armillas  "  ex  auro,  quas  viri  militares  ab  Imperatoribus . 

donati  gerunt,  dictas  esse  existimant,  quod  antiqui  hu- 

meros  cum  brachiis  armos  vocabant :  unde  arma  ab  his 

dependentia  sunt  vocata. 


NOTiE 


•=  Sicut  tela,  qxiihm  iwocur\  Nam  tela 
dicuntur  quaecuinqne  in  hostes  mitti- 
mus.  Virg.  ^neid.  ix.  '  Telorum 
efFundere  contra  Omne  genus  Teu- 
cri.'  Unde  et  missilia  dicta  snnt. 
Idem:  '  pellere  vallo  Missilibus  cer- 
tant.'  Vide  '  tela.'  Quandoque  ta- 
men  utriusque  vocabuli  appfUatione 
latissinie  utuntur  non  modo  juriscon- 
sulti,  sed  ipsi  quoque  oratores  et  his- 
torici :  nam  arma  vocant  omnia  qui- 
bus  quis  instructus  est  ad  propulsan' 
dam  aut  inferendam  vim,  ut  gladios, 
hastas,  fustes,  saxa.  Cnjuscumque 
etiam  artis  instrumenta  arma  dicun- 
tur,  ut  Graecis  '6ir\a.  Telum  autem 
omne  id  quo  quis  se  tegit  ac  tuetur. 
Idem. 

**  Artnata']  Intellige  Maximam,  vir- 
giuem  Vestalem.  In  veteribus  num- 
mis  visitur  saepe  hoc  habitu  sacri- 
ficans  Maxinia  virgo,  lacinia  togae 
pone  rcjecta,  et  disco  libatorio  dex- 
tra  vinum  invergens.  Eleganter  vero 
'  pomuminarmum  legere,'  quod  Grae- 
ci  dicerent  avSpaxOes,  (k  rori  aWorplov 
Xiipiov  Kapnhv  avSpaxOrj  fi^  firKpopTurd- 
7(1).  Jos.  Scal. 

Armata']    De  Laurentiuni   legibus 


nihil  aliud  nmquam  legi.  Dac. 

e  Armentum]  Ab  '  armando,'  '  ar- 
mamentum,' '  armentum.'  Virgil.de 
equis :  'Bello  armantur  equi.bellum 
ha?c  armenta  minantur.'  Sed  verius 
ab  aramento.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  armenta,  quod  boves  ideo  maxime 
parabantur,  ut  inde  eligerent  ad 
arandum:  inde  aramenta  dicta  post- 
ea  tertia  litera  extrita.'  Nec  ob- 
stare  debet  quod  Virg.  equos  ar- 
menta  dixerit,  nam  et  idem  alibi 
de  cervis  dicit :  '  Tres  littore  cervos 
Prospicit  errantes,  hos  tota  armenta 
sequiintur.'  Idem. 

f  Armentas]  Hunc  Eimii  versuin 
refert  Nonius :  '  ipsius  ad  armentas 
easdem.'  Ubi  facile  quivis  legen- 
dum  viderit :  Ad  armenta  ipsiu'  eas- 
dem.  Idem. 

8  Armillas]  Ab  armis.  Armi  au- 
teni  hiimerornm  cum  brachiis  coni- 
missnra.  Graecis  apfj.os,  corapages. 
Armillas  autem  ex  auro  militarium 
viroriim  oniamentaftiisse,  et  in  sinis- 
tris  gestari  solita,  vel  ex  Sabinis  iilis 
notum  est  qui  Tarpeiam  virginem 
clypeis  obruerunt.cum  illa  eis  portas 
prodidisset.     Vide  Flor.  lib.  i.  cap. 


D2 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Armillum ''  vas  vinarium  in  sacris,  dictuni,  quod  arrao,  id 

est,  liumero,  deportetur. 
Armilustrium '  festum  erat  apud  Romanos,  quo  res  divinas 

armati  faciebant,  ac  dum  sacrificarent  tubis  canebant 
ArnaB  caput,''  agni  7  caput. 
Arquites  *  arcu  praeliantes,  qui  nunc  dicuntur  sagittarii. 


7  Quidani  liic  pro  agni  legunt  agncs :  male,  jndicibus  Scaligero  et  Dac. 


NOT^E 


1.  Idem. 

*■  Armillum']  Proverbiiim  fuit  vetus : 
*  Anus  ad  armillum  redit.'  Lucilius 
libro  XXVIII.  '  Hinc  ad  me,  hinc  licet 
anus  rnrsum  ad  armillum.'  Quod 
proverbinm  bis  apud  Apuleium  re- 
peries,  libro  vi.  '  et  aegra  facie  ma- 
tris  suae  repentinam  sobrietatem  per- 
timescens  ad  armile  redit.'  Item  lib. 
IX.  '  ad  armillum  redit,  et  ad  fami- 
liares  foeminarum  artes  accenditur.' 
Non  tamen  ab  Erasmo  animadver- 
sum  :  significat,  redire  ad  ingenium  : 
nofa  est  anuum  in  vinum  propensio. 
Jos.  Scal. 

ArmiUuni]  Varro  lib.  i.  de  vita  po- 
puli  Rom.  '  Etiam  nunc  pocula  quae 
vocant  capulas  ac  capides,  quod  est 
poculi  genus,  item  armillum  quod  est 
urceoli  genus  vinarii.'  Glossae  Isi- 
dori :  '  Armilium,  crater,  vas  vina- 
rium.'  Hinc  proverbium,  *  anus  ad 
armillum,'  ab  Erasmo  pr^etermissum. 
Lucil.  lib.  xxviii.  '  Hinc  ad  me,hinc 
licetanusrursumadarmillum.'  Apul. 
lib.  VI.  Metam.  '  Interea  Cupido  ni- 
mio  amore  peresus,et  aegra  facie  ma- 
tris  suae  repentinam  sobrietatem  per- 
timescens,  ad  armile,  (vel,  ut  alii,  ad 
armillum,)  redit.'  Etlib.  ix.  'tamen 
altius  commota  atque  exasperata  ad 
armillum  revertit.'  Significat  autem, 
ad  iugenium  redit.  Nam  nota  est 
anuum  in  vinuni  propensio.  Dac. 

'  Armilustrium]  Quo  res  divinas 
arniati  faciebant.    Saltem  debuit  di- 


cere  '  rem  divinam.'  In  veteriGlos- 
sario :  '  Armilustrium,  6irKoKa6apixhs, 
onXoKaBapffia.'  Ego  existinio  centu- 
riatis  comitiis  exercitum  armatum 
lustrari  solitum.  Quod  puto  esse  ex 
vetustissimo  instituto  Atheniensiuro, 
apud  quos  ol  ■mpiaTiapxoi  comitium 
histrabant:  et  ubicunique  populus 
conveniret,  id  facere  solebant :  unde 
id  Kaddpffiov  vocabant.  Sed  Longo- 
bardus  iste,  hic  nnbis  rei  vetustissi- 
niae  cognitionem  barbara  mutilatinne 
sua  totam  nobis  intercepit.  Neque 
credibile  est  tubis  iu  eo  sacro  canere 
solitos,  sed  classico.  Aliter  enim 
classes  aut  exercitus  convocari  non 
poterant,  quod  '  vocare  inlicium'  di- 
cebatur.  Jos.  Scal. 

Armilustrium]  Armilustrium  fiebat 
XIV.  Kalend.  Nov.  in  Circo  maximo. 
Dac. 

■<  ArncE  caput]  Glossarium  :  '  Arna, 
fj.7jTrip,  KaTa  Bd^fiaiva.'  Supplendum, 
ois  /i^Tijp.  Male  quidam  agna  hic  le- 
gunt.  Jos.  Scal. 

Arnce  caput]  Glossarium :  '  Arna, 
nflTTjp,  tcaTa  Hd^^ccva.'  Supple  cum 
Scaligero  ois  fx^ljTrjp.  ^Arna,  ovis  mater, 
secundum  Varronem.'  Ex  hoc  loco 
apparet  mutilum  esse  hunc  Festi  lo- 
cum,  adeoque  legendum,  arntc  cap«<, 
agni  matris  caput.  Male  qui  pro  agni 
leguut  agncc.  Dac. 

'  Arquites]  Qui  arcu  pugnant.  GIos- 
sarium:  '  arquites,To{<{Tai.'  li  vete» 
ribus  arcutes  dicti.    Gloss.  '  arcuti», 


D£    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


93 


Arse  verse,  averte  ignem  significat:  Tuscorum  enim  lin- 
gua  arse,  averte  :  verse,  ignem  constat  appellari ;  unde 
Afranius  ait:  Inscribat  aliquis  in  ostio,  arse  verse." 

Arsineum,"  ornamentum  capitis  muliebris. 

Artifices°  dicti,  quod  scientiam  suam  per  artus  exercent; 


NOTtE 


o  To^oTTis,'  '  aicutes,  ot  to^Stoi.'  Et 
•arcites.'  Glossee  Isidori,  '  arcites, 
sagittavii.'  Sic  ab  '  ainiis,'  '  arnii- 
tes,'  dnKiTai,  qui '  armutes/  ut  a  '  flex- 
us,'  '  flexitis,'  et  'flexutes,'  equjtes. 
Idem. 

■"  Arse  verse']  Ita  versus  Afiaiiii 
le^endus  est :  Inscribat  aliquis  Arse 
Vorse  in  ostio.  In  qiio  versiculo  os- 
tenditur  superstitio  Veterum,  qui  ad 
deprecandum  incendium  inscribe- 
bant  in  ostio  nescio  quid,  quod  ad 
eam  rem  faceret.  Plinius  lib.  xxxii. 
*  Etiam  parietes  incendiorum  de- 
precationibus  conscribuntur.*  Jos. 
Scal. 

Arse  verse]  His  vocabulis  uteban- 
tur  ad  avertendum  incendium.  Plin. 
lib.  xxviii.  '  Etiam  parietes  incen- 
diorum  deprecationibus  conscribun- 
tur.'  Neque  arse,  averte,  verse,  ig- 
iiem,  cuniFesto  interpretor:  sed  cnn- 
tra  arse  videtur  pro  arsisse,  et  verse 
pro  verte,  id  est,  averte.  Nisi  malis 
liaec  omnia  esse  ad  arbitrium  ficta,  ut 
iiodie  fieri  videmus  ab  his  qui  artes 
magicas  tractant.  Dac. 

Inscribat  aliquis]  Hunc  versum 
Afranii  sic  legit  Scaliger :  Inscribaf 
aliquis  Arse  Vorse  in  ostio.  Opinor 
autem  esse  eum  ex  Afranii  fabula 
'  incendio.'  Idem. 

'^Arsineum]  Cato  Origine  vii.'  Mu- 
lieres  opertas  auro  purpuraque,  arsi- 
nia,  rete,  diadema,  coronas  aureas, 
russeas  fascias,  galbeos,  lineas,  pel- 
les,  redimicula.'  Glossarium  :  •  Ar- 
sinum,  SidKpiixa.'  Jos.  Scal. 

Arsineuni]  Non  satis  constat  quale 
oinamentum  fuerit.     In  vett.  Gloss. 


exponitur,  '  SiaKpifia,  discerniculum.' 
Unde  suspicari  licet  ornatum  fuisse 
quo  capilli  in  duos  ordines  discrimi- 
nabantur,  qnod  fiebat  vitta,  pectine, 
et  acu,  quae  inde  discriminalis  dicta 
est.  Arsinei  meminit  Cato  in  Origin. 
VII.  '  Mulieres  opertas  auro,  purpu- 
raque:  arsinia,  rete,  diadema,  coro- 
nas  aureas,  russeas  fascias,  galbeos, 
lineas,  pelles,  redimicula.'  In  Mss. 
Festi  scriptum  erat  arnesium,  quod 
nihili  est.     Vide  '  Ruscum.'  Dac. 

°  Ariijices]  Hic  Histriones  intelli- 
git  Festus,  quos  KaT  i^oxvt' artifices 
dictos  fuisse  creditum  est.  Ab  arte 
autem  artifex,  uon  vero,  ut  Festus, 
sive  Paulus,  quod  opera  artent,  vel 
qnod  scientiam  per  artus  exerceant. 
Neque  artifices  potius  histrionesdicti 
sunt  quam  tibicines,  medici,  picto- 
res,  sutores,  et  alii.  Quin  etiam  arli- 
fices  ab  histrionibus  dislinguit  Plaut. 
in  prolog.  Amphit.  'Sive  qui  ambis- 
sint  palmam  histrionibus  ;  Seu  quoi- 
quam  artifici.'  Ubi  niale  Lambinus, 
qni  putat  Plautum  idemdicere:  ibi 
enini  artifex  dicitur  unus  eorum  qui 
modos  fecere;  posset  etiam  et  unus 
e  machinariis  intelligi,  sed  prior  ex- 
plicatio  magis  placet.  De  medicis  et 
sutoribus  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. '  Ar- 
lificibus  maxima  causa  ab  arte,  id  est, 
ab  arte  medicina  ut  sit  medicus,  a 
sutrina  sutor.'  De  pictoribus  idem 
lib.  viiT.  '  Pictores  Apelles,  Protoge- 
nes,  sic  alii  artifices  non  reprehen- 
dendi.'  De  tibicinibus  Ovid.  lib.  vi. 
Fast.  '  Adde  quod  ^dilis,  pompam 
qui  funeris  irent,  Artifices  solos  jus- 
serit  esse  deceni.'  Idem. 


94 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


sive  quod  apte  opera  inter  se  artent,  qua  ex  causa  etiam 

artes  p  appellatae  sunt. 
Artitus,"!  bonis  instructus  artibus. 
Artus'  ex  Greeco  appellantur,  quos  illi  ag^p»  ^  dicunt :  sive 

artus  dicti,  quod  membra  membris  artentur. 
Arvum^  dicimus  agrum  necdnm  satura. 
Arytenam,*  sive  artenam,  vas  ab  hauriendo  sic  appcUa- 

bant. 
AsPARAGUS  "  herba  dicta,  quod  in  aspero  virgulto  nasca- 

tur. 
Assa "  dicebatur  cantus  tibiarum. 


8  Quidam  libri  apvetreai. 


NOTyE 


P  Qua  ex  causa  etiam  artes^  Potius 
arh  rris  aper^s  per  syncopen ;  vel  a 
Siculo  apeTis  pio  op6Ti).  Llem. 

'iArtitus']  Ab  arte  artitus,  bonis  in- 
structus  artibus  :  '  centum  puer  ar- 
tium '  diceret  Horat.  Glossarium, 
'  artitus,  TrdvTiXfos,  SaiSaAos.'  Artitus 
item  validus.  Nam  aper^  robur,  ut  La- 
tinum  '  viitus.'  Plaut.  Asin.  iii.  2. 
'  Ubi  sappe  causam  dixeris  pendens 
adversus  octo  Artitos,  audaces  viros, 
valentes  virgatores.'  Ubi  male  qui- 
dam  astutos.  Idem. 

'  Artus]  Proprie  nodi  et  membro- 
ruin  commissuriv,  a  Graeco  Hpepov,  a- 
misso  p,  nt  a  XeKrpov  lectus.  Antiqiii 
pro  artus  dicebant  artu,  unde  in  plu- 
rali  artua  Plant.  Idem. 

'  Artum]  Ab  aro,  Varr.  lib.  i.  de 
R.  R.  cap.  29.  '  Seges  quod  aratum 
satum  est,  arvnm  quod  aratum,  non- 
dum  satum.'  Idem. 

'  Arytenam]  Apud  Luciliuni  Aru^ 
tentB,  cum  ait,  '  Arutenas,  et  aqua- 
les,'  ut  citat  Cliarisius.  Glossarium  : 
*  Atena,  ildos  TroTr^piov  oaTpaKov,  ^  ol 
Trpvrdveis  iv  rals  Bvalais  xpaJvroi.'  Le- 
gendum  Artena.  Nam  et  Artenam 
solere  dici  hic  qnoque  monet  Festiis. 


Eam  'matulatam'  vocat  idem  Glos- 
sarium.  Jos.  Scal. 

Arytenam]  Lucil.  '  arutenas  et  a- 
quales,'  citante  Cliarisio.  Glossa- 
rinni :  '  artena,  elSos  TroTTipiov darpdKov, 
^  oi  irpvrdvets  iv  Ta?s  Ovaiais  xpuvrai :' 
i.  '  Artena  geiiiis  vasis  fictilis  quo  !.. 
viri  Athen.  in  sacrificiis  utuntur.'  A- 
rytenaswe  potiusari/ftrna,Gracisdpu- 
ralva,  ab  apuoi  haiirio.  Aristopii.  in 
eqiiit.  Sc.  1.  Act.  III.  ToD  Srjjuou  koto- 
Xeif  dpuToiw;  irKovdvyifiav :  '  In  popu- 
lum  infundere  aryla;na  opes  et  sani- 
tatem.'  Ubi  Schol.  notat  arytanam 
fiiisse  vas  ajreuni,  quo  oleiim  iii  lycli- 
nos  infiindebant.  Qiiidam  vas  bal- 
nearium  esse  dicunt.  Vide  Polliicem. 
Arutanam  '  matulataui '  vocat  GIos- 
sarium.  Dac. 

"  Asparagus]  Melius  Varr.  lib.  iv. 
de  L.  L.  '  Asparagi  quod  ex  asperis 
virgultis,  et  ipsi  scapi  asperi  sunt, 
non  leves  :'  nisi  Grsecum,  illic  enim 
quoque  dicitur  do-Trapa^os : '  sed  et 
oiTTrdpayoi/iiitcrpretaturHesych.  ^ktcSj' 
aKavOoiv  <pv6fievov  rpax",  qiiod  ex  aspe- 
ris  virgultis  asperum  nascitiir.  Idem. 

"  Assa]  Nonius  assamvocem  inter- 
pretatiis  ineram  ct  solam  vocem  sine 


DE   VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 


95 


Asseresy  dicti,  quod  assideant  parieti,  trabibiisque. 
Assiratum9^  apud  antiquos  dicebatur  genus  quoddam  po- 

tionis   ex  vino  et    sanguine  temperatum:   quod  Latini 

prisci  sanguinem  assir  vocarent. 
Ast  significat  at;  sed,  vel,  autem. 
Astu*  apud  poetas  astutiam   significat:    cujus   origo  ex 

Grgeco  ab  oppido  uo-tu  ^  deducitur :  in  quo  qui  conver- 

sati  adsidue  sint,  cauti  atque  acuti  esse  videantur. 
Astutus,  arte  tutus.'' 


9  Alii  Assarntum. 


NOT;E 


organiro  instnimento  ex  Varrone  : 
et  Pedianiis  in  Divinalione:  '  Cani 
remigibus  celeiiraa  per  sym|jlioniacos 
solebat,  et  per  assam  voceni,  id  est, 
ore  prolatam,  et  ut  in  Argo  navi  per 
citliaram.'  Haec  igitur  Pauli  verba, 
non  Festi  esse  credendum  est.  Ant. 
Aug. 

Assa]  Servius  in  ii.  Georg.  '  Assae 
tibia;  dicuntur  quibus  canitur  sine 
chori  voce.'  Noii  solum  autem  tibiae 
assae.  dicunlur,  quae  sine  voce,  sed 
etiam  '  assa  vox '  quae  sine  tibiis. 
Nonius, '  assa  voce.sola  voce,  linguae 
tantummodo  aut  vocis  humaniT',  non 
admistisa]iismusicis,esre  volueruiit.' 
Nam  assum,  nibil  est  quam  tostum, 
aridum,  siccum.  Unde  et  pro  solo 
nsurparunt,  ut  et  sicciim  et  aridum. 
Sic  Plautus  in  Rudente  dixit '  arido 
argento  est  opus  :'  id  est,  solo  ar- 
gento;  argerit  sec.  Sic  et  nos  liodie 
panein  solum  et  slccum  dicimus  du 
pain  sec.  Dac. 

y  Asseres']  Non  est  verum  etymon 
assfresabassidfndo, quanquaniet  prop- 
terea  a  Grajcis  viderentur  o-TpoiTTJpej 
dicti.  Sed  axis,  axeris,  iit  suis  sue- 
ris  :  Jovis,  Joveris :  bovis,  boveris: 
nucis,  nuceris.  Ab  axeris,  asseris ; 
nam  x  frequenter  abit  in  ss,  unde  Ve- 
leres  indifferenter  cossare  et  coaxare 


dicnnt.  Jos.  Scal. 

^  Assiratum]  Monet  dlctnm  ab  eo 
quod  Assir  sanguinem  vocabant.  Glos- 
sarium  :  '  Assir,  aifj.a.'  Idem. 

Assiratum]  Ab«ssiV,sanguis.  Gioss. 
'  assir,  afjuo.'  Utitur  Cato  de  Re  Rus- 
tica  cap.  33.  '  Daps  Jovi  assir  a  pecu 
in  urna  vini  caste  profanato  sine  con- 
tagione.'  De  potioue  autein  e  vino 
et  sanguine  Sallust.  Catilin.  '  huniani 
corporis  sanguiuem  viiio  permistum 
in  pateris  circumtulisse.'  Dac. 

a  Astu]  Astute.  Plaut.  in  Prolog. 
Pcenu).  '  Ita  docte  atqne  astu  fiiias 
quaerit  suas.'  Terent.  And.  '  Qu«  si 
non  astn  providentur.'  Idem. 

^  Ab  oppido  &(TTv]  Astu  per  excel- 
lentiam  de  veteri  urbe  Atlienarum. 
Terent.  Eunucii,  '  an  in  astu  venit  ?' 
Sed  male  quidam  sibi  persuasere  de 
solis  Athenis  astu  sic  abpolute  dirtnm. 
Nam  de  alia  qnavis  urbe  exempla 
suppetunt.  De  Mileto  Herodot.  pag. 
S.  de  Lydorum  urbe  pag.  37.  de  Cy- 
renis  in  fine  lib.  xi.  Idem. 

<:  Astutus,  arte  tutus]  Non  recte : 
melms  ab  astu  dictus  :  ut  paulo  antc. 
Ant.  Aug. 

Astutus]  Arte  tutus.  Sedquodjam 
supra  de  astu  dictum  est,  satis  osten- 
dit  Festum  scripsisse,as<a<ws,  astutu- 
tus.  Dac. 


96  SEXTI    POMPEII    FESTI 

At  differentiam  rerum  significat :  ut  cum  dicimus,  Scipio 

est  bellator,  at  M.  Cato  orator. 
Atanuvium'°*^  est  poculi  fictilis  genus,  quo  in  sacrificiis 

Romani  utebantur  sacerdotes  Potitii." 
Atavus;*  quia  tata  est  avi,"  idest,  pater:  ut  pueri  usur- 

pare  solent. 
Atra  bilis  ^  ab  atro,  id  est,  animi  vitio  dicta:  est  enim  atrum 

nigrum,  id  est,  a  candore  remotum. 
Atratas,"  atri  coloris.'' 

Atriplexum ''  herba,  quae  nunc  atriplex  dicitur. 
Atrium '  proprie  est  genus  aedificii  ante  aedem  continens 

mediam  aream,  in  quam  collecta  ex  omni  tecto  pluvia 

descendit :  dictum  autem  atrium,  vel  quia  id  genus  aedi- 

ficii  Atriae  primum  ^  in  Etruria  sit  institutum,  vel  quia  a 

terra  oriatur,  quasi  aterreum.'-^ 


10  Alii  Atavium. — 11  Alii  potioni. — 12  Lecendiim  monet  Dac.  iil  in  ora  ed. 

Scaligeri  ascriptnm  :  Atavux,  quia  atta  est  abavi.—  lS  In  ed.  Scal.  est  Atratas 
atrati  coloris:  sed  legeudum  mouet  Atritas,  ater  color.  improbat  Dac. — 14 
Quidam  alterum. 

NOTJE 

^  Alanuviuml  Giossae  Isidori :  '  At-  niale  liuc  iriepserunt,  ut  alibi  sappe 

tanabo,   genus   vasis.'      Glossariiim  ;  factum  est.  Dac. 

*  Atanulus,  0710^  Uptws  ffKivos,  Kfiixii-  ?  Atratas]  Lego,  Atritas,  ater  co- 

\tov.'    Lege,  Atanuvius.  Jos.  Scai.  lor.  .los.  Scal. 

Atanuvium]  Attanulum  ex   Graeco  Atratas]  Ab  atrare,  atratus,  qiii  est 

&TTavov,  quod  Triyavov  significat,  inde  nigri  coloris  ;  '  atratas  quac  sunt  nigri 

aTTavnai   panes  et  pjacentse.     Inde  coloris.'      Nihil    itaque    mutandum. 

denominaiivum  attanuZum.     Unde  a<-  Scaligcr  legit  tamen,  a<rj<as,  a(er  co- 

tanuvium  factiim   efiquato  lambda  in  lor.  Dac. 

iota,  ut  ex  '  simpnlo,'  *  simpuvium,'  *"   Atriplexum]     Graece    aTpa(t>a^is. 

'ambuvia' ex 'ambula,'&c.  Salm.  in  Itali   nomen   retinent,   vocant  enim 

Solin.  Dac.  atriplice.     Galli  bonne-dnme.  Idem. 

«  Atacus]    Lege  nt  in  ora  ascrip-  '  Atrium]    Area  siibdialis  quae  erat 

tum,  ataius,  quia  atta  est  abavi.     Ata-  ante  aedes,  ab  Atria  urbe  Tuscoruiii, 

vus  quartus  pater,  id  cst,  pater  abavi.  ubi  exemplum  sumtum.  Varr.  lib.  iv. 

Atta  autem  est  lionorifica  appellatio  de  L.  L.  alterum  Festi  etymon  quod 

junioris  ad  seniorem.     Vide  '  attam.'  'a  terra  oriatur'  insulsum  plane  et 

fiiem.  ineptum.     Quidam  ab  aWpiov,  verius. 

^Atrabilis]  Anitni  vitio:  inendose.  Idem. 

Ant.  Aug.  ''  AtricE  primum]  Ex  Varrone  illud 

Atra  bilis]  Lege,  atra  bilit  ab  atro  utsupra.   Atria  autem  Tuscum  oppi- 

mimi  vilio  dicta.     Haa  voces,  id  est,  dum,  a  quo  nomen  mari  Adriatico  t 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB. 


97 


Atroces' appellantur  ex  Graeco,  quia  illi  atrocia'5  appel- 
lant,  quae  cruda  sunt :  sive  atrox  dicitur  ab  eo,  quod  ni- 
hil  timeat :  TgsVaj  enim  Grasci  dicunt  tiraere. 

Attae  "  appellantur,  qui,  proptervitium  crurum  aut  pedum, 
plantis  insistunt,  et  attingunt  magis  terrara,  quam  am- 
bulant :  quod  cognomen  Quintio  poetas  adhaesit. 

Attam"  pro  reverentia  seni  cuilibet  dicimus ;  quasi  eum 
avi  nomine  appellemus. 


15  '  In  L.  ni.  est  &Tpo)KTa,  pio  atrocia;  et  quidem  Latinis  lileris,  alrocla.' 
Fiilv.  Ursin.  Vid.Not.  inf. 


NOTiE 


niutato  in  d.  Piin.  '  Quee  septem  ma- 
ria  appellantur,  nobiii  porlu  oppidi 
Tuscoriim  Atria?,  a  quo  Atriaticum 
mare  antea  appeilabatur,  quod  nunc 
Adriaticum.'  Idem. 

'  Atroces]  Lege,  quia  illi  &TpuKTa, 
vel  Latinis  literis,  quia  iili  atroctn: 
facilis  error,  sed  non  parvi  momenti. 
Sane  dTpa)|,  est  purum  putum  Grze- 
cum,  dTpa)|,  aTpioyos,  quod  nondiim 
maturum  esui.  In  Glossario  ita  cor- 
rige:  Atrox,  Snvos,  CKaibs,  avr]ice(TTOs. 
Atrocem  vero  pro  crudo,  quod  hic 
dicitur,  Veteres  usurpasse  testis  Nae- 
vius,  qui  dixit,  '  Simul  exta  porri- 
cerent  atrocia  ministratores.'  Jos, 
Scal. 

Atroces']  Optime  emendavit  Scali- 
ger,  quia  illi  atrocta  appellant,  Sfc.  Et 
ita  in  libro  suo  exaratiim  testatur  Ur- 
sinus.  Sane  utrox  est  purum  putum 
Graecum  dTpi|,  aTpuyos,  quod  noii- 
dum  maturiim  esui.  In  Glossario, 
ut  correxit  Scalig.  Atrox,  Seivhs, 
OKaihs,  avi]KiaT0s.  Saeviis,  asper,  into- 
lerabilis.  Inde  atrox  Latinis  criidus. 
Naevius :  '  simul  exta  porricerent 
atrocia  ministratores.'  Per  roeta- 
phoram  atrox  ad  animum  Iransfertur, 
ut  apiid  Horat. '  praeter  atrocem  ani- 
mum  Catonis:'  i.  Integrum,  invic- 
Delph.  el  Var.  Clas.  Pomp. 


tum,  impavidum.  Quo  sensu  aliquan- 
do  etiam  '  crudus.'  Dac. 

"'  Attce]  Glossariiis,  '  Atta,  6  to7s 
woffli/  a.px6iJ.evos  TrepnraTuv.'  Ab  eo 
ait  Quiniium  poetam  Attam  cogno- 
minatum.  Ad  quod  puto  allusisse 
Horatium  :  '  Recte  necne  crocum 
floresque  perambulet  Attae  Fabula.' 
Propterea  eiiim  verbo  perambulare 
utitur.  Jos.  Scal. 

Attae]  Ab  attingendo,  inquit  Fes- 
tus.  Est  autem  attingere  leviter,  qua- 
si  summis  vel  pedum  vel  manuum 
digitis  tangere.  Terent.  Adelph.  ii. 
1.  '  Tetigine  tuiquicquam?  Si  atti- 
gisses,  ferres  iDfortunium.'  Glossa- 
rium,  *  atta,  6  to7s  irofflv  apx6fj.evos  ire- 
pnraTeiv,'  qui  pedibus  ambulare  inci- 
pit.  Glossae  Isidori,  '  atta,  qui  pri- 
mis  plantis  ambulat.'  Sed  melius  atta 
ab  oTTw  salio,  quod  qni  hoc  vitio  labo- 
rant,  non  ainbulant,  sed  saliunt.  Sic 
vocatus  fuit  poeta  celeberrimus  Ti- 
tus  Quintius  Alta,  de  quo  Horat. 
'  Recte  necne  crocum  floresque  per- 
ambulet  Attae  Fabula.'  Ubi  etiam 
ad  ejus  vilium  allusisse  recte  monet 
Scahger.  Dac. 

"  Attam]  Graecum  est  &TTa  TaTfp. 
Vide  supra'  atavus.'  Jos.  Scal. 

Fest.  G 


y»  SEXTI    POMPEII    FESTI 

Atticissat,"  Attice  loquitur.   Plautus  :  non  Atticissat,  sed'^ 

Sicilissat :  id  est,  Sicule  loquitur. 
Attinge  *7  p  pro  attingam  posuere. 
AucETA,''  saepe  aucta. 
Auctarium"^  dicebant  antiqui,  quod  supra  mensuram  vel 

pondus  justum    adjiciebatur :   ut   cumulus  vocatur  in 

modio. 
Auctor^  communis  generis  apud  antiquos. 
Auctum*  vocabatur  spatium  circi,   quod  supra  definitum 

modum  victoriae  adjungitur. 


16  Quidam,  teste  Scal.  coDJiciimt  rerum. — 17  '  Legendiim  Attivgem  :  quo- 
modo  liabet  L.  m.'  Fulv.  Ursin.    Scribendum  mouei  Scal.  Attingem,  attingam. 


NOTyE 


"  Atticissaf]  Plaut.  in  Mena^ch. 
Ant.  Aitg. 

Atticissat"]  Locus  Plauti  est  in 
Proi.  Menaecli.  Sed  ibi  non  Sicilissat, 
ut  hic,  sed  sicelissitat.  '  Atque  adeo 
hoc  argumentum  graecissat,  tamen 
Non  atticissat,  verum  sicelissitat.' 
Dac. 


f  Anctarium']  Plaut.  Mercat.  '  Anc- 
tuarium  Adjicito  vel  mille  nnnimum 
plusquam  poscet.'  Gloss.  '  auctuari- 
um,  4miJ.eTpov.'  Leg.  «!/dari«m.  Idem. 

«  Anclor']  Juno  apud  Virgilium, 
'  Auctor  ego  audendi.'  Neque  solum 
Auctor,  sed  et  alia  pleraque  omnia 
verbalia.    Ovidius  :   '  Sponsor  conjii- 


P  Attinge']  Locusmendosus  :  scribe,     gii  stat  Dea  picta  sui.'   Sed  quid  lon- 


Attingem,  attingam.  Nam  Attingeo, 
claudeo  :  et  Attingebo,  claudebo,  vi- 
vebo,  dicebant.  Vide  Nonium.  Jos. 
Scal. 

Attinge]  Correxit  Scaliger,  attiti' 
gem,  atlingam.  Et  ita  in  libro  Ursini. 
Idem  error  in  voce  recipie.  Qninti- 
lian.  lib.  i.  cap.  7.  '  Quid  ?  non  Cato 
Censorius  dicam  et  faciam,  dicem  et 


ginqua  conquirimus  ?  Ecce  obviasem- 
per  vox  Uxor  est  foeminini  geueris. 
Unxor  dicendum  erat,  pro  unctor. 
Ejusmodi  enim  erant  verbalia  apud 
Veteres  ;  uxor,  pro  unctor  ;  pacio, 
pro  pactio  :  ita  dicta  est,  quia  adipe 
lupino  postes  novi  mariti  ungeret. 
Sed  et  jEscliylus  rvxv"  (ran-rjpa  dixit 
in  Agamemnone  :  rvxri  5e  awT))p  vav- 


faciem,scrip8it  ?  eundemque  in  cete*     aToXova'  i(p(^(To.    Quod  sane  silentio 


ris  quce  similiter  cadunt  niodum  te- 
nuit?  quod  et  ex  veteribus  ejus  )i- 
bris  manifestum  est,  et  a  Messala  in 
libro  de  s  litera  positum.'  Dac. 

1  Auceta]  In  Mss.  erat  aucata,  un- 
de  doctissiniiis  Vossius  legit  auctata 
ab  auctare,  i.  Saepe  augere,  forsan 
aucita,  id  est,  aucta,  ut  a  '  caveo,' 
*  cautum,'  et '  cavitum,"  unde  *  cavi- 
tiones  '  Festo  ;  sic  ab  '  augeo,'  '  auc- 
tum  '  et  *  aucitum.'  Idem. 


praetereundum  non  erat.  Jos.  Scal. 

Anctor]  Juno  apud  Virg.  xii.  !£- 
neid.  '  Auctor  ego  audendi.'  Ovid. 
IV.  Fast.  '  Optima  tu  proprii  nomi- 
nis  auctor  eris.'  Et  aliapleraque  ver- 
balia.  Ovid.  '  Sponsor  conjugii  stat 
Dea  picta  sui.'  Graecorum  more.  lE- 
schyl.  tIxv  awT^p,  Fortuna  servator. 
In  Agamem.  Dac. 

'  Auctum]  Quando  Circus  ob  ali- 
quam  victoriam  ampliabatur,  spatiura 


DE    VERBORUM    SIGN I FICATION  E    LIB.    I.  99 

Audacia"  ab  avide,  id  est,  cupide  agendo,  dicta  est. 

Audacias  pluraliter  Cato  dixit. 

Audax  diminutivum  facit  audaculus. 

Audivitavi,'^  saspe  audivi. 

Aventinus  '^  mons  intra  urbem  dictus  est ;  quod  ibi  rex  AI- 

banorum  Aventinus  bello  fuerit  extinctus,  atque  sepul- 

tus. 
Avere^  nihil  aliud  est,  quam  cupere:  argiimento  est  avi- 

dura,  et  aviditatem;  '9  ex  quibus  praecipua  cupiditas  in- 

telligitur,  cum  significet  et  gaudere. 
Aves"^  ab  adventu  earum  dicuntur,  quod  inde  veniant,  unde 

quis  non  suspicetur. 
Augur^  ab  avibus,  gerendoque  dictus;  quia  per  eum  avium 

gestus  ediscitur :  ^°  sive  ab  avium  garritu  :  unde  et  au- 

gurium. 


18  Scal.  et  Dac.  legendum  monent,  ut  in  vett.  edd.  Auditavi. — 19  Alii 
avidilas. — 20  Alii  editur. 

NOTiE 

CircoadditumaMdjtmdicebatur.  Am-  secutus  Festus  post  A^oro-ca.    Locum 

pliabatur  autem  Circus,  opinor,  prop-  adi.    Idem  Varro  tamen  in  gente  po- 

ter  ludos  frequentiores.  Idem.  puli  Rom.  dicit,  '  Sabinos  a  Romulo 

"  Audacia]  Inepte  Festus,  audacia  susceptos   istum  accepisse  montem, 

enim  abaude^o,  quod  abareo,  insertotZ,  quem  ab    Avente,    fluvio  provinciae 

ut  a  '  gaveo,' '  gaudeo.'  Idem.  sua?,appellaverunt  Aventinum.' Vide 

^  Aventinus]  Ab  Aventino  xii.  re-  Servinm    in    viii.  j^neid.    Ceterum 

ge  Albanorum.    Liv,  lib.  i.  '  Is,'  A-  Aventinus,  a  Remo  Romuli   fratre, 

ventinus,  '  sepultus  in  eo  colle   qui  Remurius  ;  a  Marciae  Socordiae  Deaa 

nunc  est  pars  Romanae  nrbis,  cogno-  sacello,  Murcius  ;    a  Dianae  templo 

men  colli  fecit.'    Plures  nominis  ra-  collis  Dianse  dictus.  Idem. 

tiones  afFert  Varro  lib.  iv.  de  L.  L.  ^  Avere']  Cupere.  Lucil.  '  Parasiti 

'  Aventinum  aliquot  de    causis    di-  avent  divitias.'    Inde  '  avidus,'  '  avi- 

cunt.    Naevius  ab  avibus,  quod  eo  se  ditas  ;'   ut    a  '  caleo,'   'calidus;'    a 

ab  Tiberi  ferrent  aves.     Alii  ab  rege  '  torreo,'    *  torridus.'      Infra   tamen 

Aventino  Albano,  quod  ibi  sit  sepuU  Festus  avidus  a   non    videndo.    Ubi 

tus.     Alii  abadventu  hominum,  quod  ejns  inconstantiam  ride.  Idem. 

commune  Latinorum  ibi  Dianaa  tem-  *  Aves]    Melius  Isidorus  lib.   xii. 

plum  sit  constitutum.    Ego  maxime  Originum  :  quod  '  per  avia  quaeque 

puto  ab  advectn  :  nam  olim  paludi-  discurrant.'  Idem. 

bus  mons  erat  ab  reliquis  disclusus,  =»  Augur]  Ab  avium  gestn,  quod  6X 

itaque  eo  ex  urbe  qui  advehebantur  modo  quo  se  gerunt  aves  in  volando 

ratibus,  quadrantem  solvebant.'  Haec  futiira  praenuntiet.   Inde  et  a«g-«riM»« 

Varro,  et  Varrouis  senteutiam  infra  qnasi  aDigerium.    Alii  ab  avium  gustu 


100 


SEXTI    POMFEH    FESTI 


Auguraculum  ^  appellabant  antiqui,  quam  nos  arcem  dici- 
mus :  quod  ibi  augures  publice  auspicarentur. 

Augustus "  locus  sanctus,  ab  avium  gestu  ;  id  est,  quia  ab 
avibus  significatus  est,  sic  dictus :  sive  ab  aviuni  gusta- 
tu  ;  quia  aves  pastae  id  ratum  fecere. 

Avidus  '^  a  non  videndo  propter  niraiam  cupiditatera  appel- 
latur  ;  sicut  amens,  qui  mentem  suam  non  habet. 

Avillas,^  agnas  recentis  partus. 

Aulas  ^  antiqui  dicebant,  quas  nos  dicimus  ollas  ;  quia 
nullam  literam  gerainabant.  Itaque  aulicoqua'  exta, 
quae  in  aulis  coquebantur,  dicebant ;  id  est,  elixa. 

AvolantjS  evolant. 

Aureas''  dicebant  frenos,  quibus  equorum  aures  religantur.* 


1  Ms.  aulicoctia :  inox  pio  auUs  quidani  conjiciunt  ollis.—2  Ed.  Scal.  reli- 
guntur. 


NOT^ 


vel  garritii.  Idem. 

'^  Auguraculum]  Casiila  in  loco  edi- 
tiori,  specula  sublimior  patente  in 
loco  ad  liberum  aspectum  capiendis 
auguriis  ex  volatu  et  canlu  avium. 
Quod  autem  liic  putat  Paulus  arcem 
recentiorem  esse,  ibi  certe  frustra 
est,  ut  ex  Veterum  exemplis  patet. 
Cicer.  in.  de  OfF.  '  cum  in  arce  au- 
gurium  acturi  essent  augures.'  Liv. 
lib.  I.  '  Nnma  deductus  ab  augure 
in  arcem.'  In  arceni,  lioc  est,  in  au- 
guraculum.  Tabernaculum  etiani  di- 
cebatur.  Cicer.  i.de  Divinat.  '  Grac- 
cbus  cum  tabernaculnm  vitio  cepis- 
set  imprudens.'  Ibi  eiiim  labernacu- 
lum  nihil  aliud  est  quam  auguracu- 
lum,  arx.  Idem. 

'  Augustus]  Locus  augurio  conse- 
cratus.  Sueton.  August.  cap.7.  'Loca 
religiosa,  et  in  quibus  augurato  quid 
consecratur,  augusta  dicuntur,  ab 
auctn,  vel  ab  avium  gestu,  gustuvc, 
sicut  etiam  Ennius  docet,  scribens  : 
'Augusto  augurio  postquam  inclyta 
condita  Roma  est."  Idem, 


^  Avidus]  Inepte.  Vide  supra  '  ave- 
re.'  Idem. 

«  Avillas']  Ovis,  ovilla,  et  o  mutato 
in  a  avilla;  ovis  vetula,  recentis  par- 
tus.  Vide  '  adasia  :'  nam  inde  pate- 
bit  falli  Meursium,  qui  avillas  dici  pn- 
tavit,  qu<e  nondum  velli  posseut. 
Idem, 

[^Aulas]  Aula,  mutato  au  in  o,  ola ;  ad- 
dito  l,  olla  ;  nt '  cauda,' '  coda.'  Varr. 
'Sed  ut  canis  sine  coda.'  Infra  auli- 
coqua  e.xta  :  in  Ms.  aulicoctia.  Forsan 
pro  aidicocila,  nenipe  a  coquo,  coc- 
tiim,  et  cocitum,  ut  a  '  faveo,'  'fau- 
tum '  et  '  favitum,'  unde  '  favitorcs  ' 
Plauto.  Idem. 

s  Avolant]AMo\aTe,  praecipiti  cursu 
auferri.  Virg.  ix. '  At  juvenis,  vicisse 
dolo  ratus,  avolat  ipse,  Haud  mora, 
conversisqiie  fiigax  aufertur  habenis.' 
Idem  alibi  evolat,  lib.  vii.  '  Evolat,  et 
natani  frondosis  montibus  abdit.'  Et 
lib.  IX.  '  Evolat  infelix.'  Idem. 

''  Aureas]  Ab  aure,  aurea  ;  ut  ab 
ore,  orea.  Verum  aureas  etoreas  idem 
ut  cauda,  coda;  cautes,  cotes  ;  aula, 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    I. 


101 


Aureax'  auriga:  aurea  enim  dicebatur'  fraenum,  quod  ad 
aures  equorum  rcligabatur  :  orias  quo  ora  cocrcebantur. 

Aureliam''  familiam  ex  Sabinis  oriundam  a  Sole  dictam 
putant:  quod  ei  publice  a  populo  Romano  datus  sit 
locus,  in  quo  sacra  facerent  Soli,  qui  ex  hoc  Auselii  di- 
cebantur,  ut  Valesii,  Papisii,  pro  eo,  quod  est  Valerii, 
Papirii. 

Aurichalcum,'  vel  orichalcum  quidam  putant  compositura  ex 
aere  et  auro,  sive  quod  colorem  habeat  aureum  :  orichal- 
cum  sane  dicitur,  quod  in  raontuosis  locis  invenitur : 
mons  etenim  Graece  opo^  appellatur. 


3  Ftilv.  Ursino  legendum  videtur  dicebant. 


NOT/E 


olla.  Sic  abore.orea,  aurea  ;  utGree- 
cis  (TTo/ils  al)  <n6ixa.,  Idem, 

Aureus']  Vide  '  Oreae.'  Ant.  Aug. 

'  Aureax]  Glossariuin  :  '  Aura,  ex- 
solitarius,  iiriracTTris.'  lege,  Aureax, 
solitarius.  Contirmant  Glossae  Isido- 
ri,  '  Aureax,  eques  solitarius :'  soli- 
tarium  vocat,  quem  alibi  idem  auctor 
Glossarii  '  singulatoreiii,'  lioc  est,  Ke- 
\Tira.  Idem  etiant'  Caballarium.'  Me- 
liiis  lamen  eaedem  Glossae  Isidori, 
'  Caballariiis,  alaris.'  Jns.  Scal. 

Aureax,  auriga']  Non  tantum  au- 
riga;  aureax  enim  est  equns  solila- 
rius,  Graecis  f/.ovdfj.Trv^,  et  eques  qui 
equo  solo  ac  singulari  vehit,  ut  Gra;- 
cis  /ceXTjs.  Hesych.  «eArjy,  "iriros  Kal 
iTnraaTTis  (xovdTuip.  Ita  enim  legendus 
hic  lociis.  '  Celes,  equus  et  eques  so- 
litarius,  monator.'  Iiide  etiani  singii- 
latorem  Latini  dixeriint  moiiatorem 
et  simplum.  Dac. 

^  Aureliam']  A  Sole  Auselii,  origo 
diira:  forte  ab  aureo  Sole  :  nain  au- 
rum  dicebant  ausum  Sabini,  ut  mox 
videbimus :  sic  a  Corneo  Cornelius,  a 
Cereo  Cerelius.  Ant.  Aug. 

Aureliam]  Aurdia  gens  plebeia, 
Sabinis  oriunda,  nobilis  tamen  et  con- 


siilaris  et  triumphalis,tiibus  distincta 
cognominibus,  Cotta?,  Orestae,  et 
Scauri.  A  Sole  dictam  vult  Festus, 
'  Auseliam,'  '  Auieliam  ;'  ut  '  Vale- 
sii,' '  Valerii.'  Sol  etiam  Sabimim  ver- 
bum.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L.  '  Sol, 
vel  quod  ita  Sabini,  vel  quod  solum 
ita  hicet,  ut  ex  eo  dies  sit:'  alii  Aure- 
liam  ab  aureoSole,  nam  aurum  Sabini 
dicebant  aiisum.  Dac. 

'  Aurichalcum]  Cum  Graeci  dicant 
opelxaXKov,  tamen  Latini  scripserunt 
Aurichalcum,  quod  putarent  id  ex 
auro  et  sere  componi,  addita  Cadmea 
terra;  ut  electrum  ex  auro  et  argen- 
to:  de  quo  intellexit  Martialis :  '  Pal- 
lida  sic  niveo  radiant  electra  metallo, 
Et  niveum  felix  pustula  vincit  ebnr.' 
Intelligit  enim  de  illa  materia  com- 
posita,  non  de  succino.  Igitur  ex  vi- 
tio  proniintiationis  nata  est  falsa  illa 
de  compositione  auri  et  aeris  opinio. 
Quare  et  auctor  Glossarii  recte  dixit, 
'  Auroclialca,  Kpananvd,'  quod  puta- 
rent  esse  auri,  et  clialci,  seu  aeris  Kpd' 
fjLaTi,  et  compositionem  quandam. 
Non  nego  ex  auro  et  aere  prasstantis- 
simiim  aes  fieri,  ut  prodiderunt  Vete- 
res  de  Corinthio  aere,  sed  id  6pilxa\' 


102 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Auritus""  a  magnis  auribus  dicitur,  ut  sunt  asinorura  ct 

leporum  :  alias  ab  audiendi  tacultate. 
Aurum"  dictum,  quia  praecipue  custoditur.     Grajce  enim 


NOTiE 


Kov  esse,  id  vero  peinego.  Aristote- 
leni  enim  habeo  auctorem,  qiii  apud 
interpreteni  Apollonii  negat  dpeixaK- 
Kov  esse  in  rerum  natura.  Hesycliius: 
opeixaKKov,  rSiv  et/c^  SioSeSo^eVcoj/  tov- 
vcixa.  ol  5e  irXeious  inrdpxeiv  avTov.  tari 
66  Koi  vXtj  &(ioia  xaKKw,  Sane  vKriv 
oixoiav  x^^^i^V  vulgo  vocamus  Lcto- 
nuin:  et  de  eo  intellexit  Horatius : 
'Tibia  non,  ut  nunc,  oricbalco  vincta.' 
Sed  illud  comnientitium  auriclialcum 
tanti  fuit  apud  Veteres,  ut,  cum  nus- 
quam  esset,  f  amen  quasi  esset,  etiani 
auro  exceilentius  haberetur.  I(i  quod 
ex  Plauto  cognoscimus,  qui  aurichai- 
cum  pluris  facit,  quam  talentum  auri. 
Quod  et  non  praetermittit  Servius  in 
Virgilium.  Jos.  Scal. 

Aurichalcum]  Oiichalcum  prius  dic- 
tum,  postea  o  verso  in  au,  aurichalcum, 
«t  ab  '  osculor,'  *  ausculor.'  Et  haec 
aurichulci  pronuntiatio  effecit,  nt 
prave  omnes  crederent  esse  ex  auro 
et  x"^''^^  «'pre  :  compositionem  ex 
auro,  ajre,  ct  cadmea  terra  ;  quale 
Kpajua  in  rerum  natura  negat  csse 
Aristotcles.  Orichalcum  a  Gra?co  upos, 
etxaKKhsdes,  quod  e  montibus  erua- 
tur,  vulgo  vocamus  Lctonum :  vKrjv 
l)p.oiav  xaA.Ktfj',  materiam  auro  simileni, 
vocat  Hesychius.  De  eo  inteliexit 
Horat.  in  Poetica  :  '  Tibia  non,  ut 
nunc,  orichalco  vincta,  tubaeque  !£.• 
niula.'  Orichalci  mixturam  sic  de- 
scribit  Strabo  lib.  xiii.  '  Lapis  est 
apud  Andeira,  qui  ustus  in  ferrum 
transit,  deinde  cum  quadam  terra  in 
camino  excoctus  Pseudargyrum  seu 
falsum  argentnm  stillat,  cui  ubi  est 
ics  additum,  mixtura  fit  quam  non- 
nulli  orichalcuin  dicunt.'  Sane  ori- 
chalcum,  quod  instar  auii  fulvum  cs- 
sut,  tanti  fuit  apud  Veteres,  ut  auro 


etiam  excellenlius  iiaberetur,  ut  ex 
Plauto  videre  est,  qui  auriclialcum 
pluris  facit  quam  talentum  auri  ;  et 
ex  Plinio,  qui  scribit,  in  usu  gemma- 
rum  diii  illiid  apud  Veteres  in  admi- 
ratione  fuisse,  qui  auri  vice  eo  uteren- 
tur  ad  includendas  gemmas.  Sed 
postquam  vere  cognitum  est,  tum 
etiam  et  in  ordinem  redactum  ;  nam 
Vitellius,  pro  auro  et  argento  quod 
tcmplis  surripuerat,  staunum  et  ori- 
chalcum  supposuit.  Sueton.  in  Vitell. 
cap.6.   Dac. 

""  Aurilus]  Glossariiim,  '  Aiiritus, 
wTOTreTijs,  uTuirapdxos,  oi^vaKovaiK^yos.^ 
wTonfTTis,  est  Flaccus,  Piaudus,  ut 
canes  venatici.  Jos.Scah 

Auritus}  Non  admittenda  Festi  di- 
visio,  ut  auritus  modo  a  magnis  auri- 
biis,  niodo  ab  aiidiendi  facultatc  dica- 
tur.  Nam  plaiie  est  ab  auri^us.  Plaut. 
in  Prolog.  Asin.  '  Face  jam  tu  praeco 
nunc  omnem  auritum  populum.'  Et 
Horat.  Od.  12.  lib.  i.  '  Et  auritas  fi- 
dibiis  canoris  Ducere  (iiiercus.'  Dac. 

"  Aurum]  Male  citatiir /ii/ipocraUs; 
legendiim  enim  Uypsicrates,  qul  a  Var- 
rone  et  Gellio,  lib.  xvi.  citatur, 
sciipsitque  de  Romanis  vocibus,  qiiae 
a  vetere  lingua  Grajca  derivantur. 
Aurum  vero  priscum  vocabiilum  Grze- 
cum,  et  ab  eo  Thesaurum  dictuui, 
divitiae  et  divitiarum  condilorium. 
Quod  sequitur,  nonnuUi  quod  mentes 
hominum  avertat,  vereor  ne  Paiilus 
prajteriiiiserit  quod  clarius  Festus 
exposuerat :  Nonnulli  quod  mcntes  ho- 
minum  auriincet,  id  est  avertat.  Indif- 
ferenter  eniin  auruncare  et  averruncare 
dicebant ;  ut  cauneas  pro  cave  ne  eas. 
Glossarium,  '  auriincus  Oths  anorpd- 
-naios  :'  nam  ita  in  veteribus  codici- 
bus  uon  semel  lcgi.     Quin  ct  Aurunci 


DE   VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I.  103 

(opsivj  custodire  dicitur :  unde  et  thesaurum.  Hippocra- 
tes*  medicus  de  nomine  inventoris  id  dictumputat,  quem 
vocitatum  ait  Aurum ;  quidam  a  similitudine  aurorae  co- 
loris  nomen  traxisse  existimant ;  nonnulli  quia  mentes 
hominum  avertat ;  alii  a  Sabinis  translatum  putant ;  quod 
illi  ausum  dicebant. 

Ausculari  °  dicebant  antiqui  pro  osculari,  quod  est  os  cum 
ore  conferre. 

AusiSjP  audeas. 

Ausoniam''  appellavit  Auson,  Ulyssis  et  Calypsus  filius, 
eam  primam  partem  Italiae,  in  qua  sunt  urbes  Beneven- 
tum  et  Cales  :  deinde  paulatim  tota  quoque  Italia,  quae 
Apennino  finitur,^  dicta  est  Ausonia  ab  eodem  duce,  a 
quo  etiam  conditam  fuisse  Aruncam  '  urbem  ferunt. 


4  Reponendum  putant  Scal.  et  Ursin.  Hipsicrates.—5  Quidam  conjiciunt 

findiltir:  mox  pro  Arzmcain  vett.  edd.  habeal  Auruncain :  et  ita  legendum  mo- 
nent  Scal.  Dac. 

NOT^ 

veteres  Italiae  populi  ab  ea  eadem  tionibus  nostris  Ausonianis.      Porro 

ntente  dicti,  quod  est  idem  airoairac-  Glossarium  vetus  habet,  *  Aurunci, 

Bivres,   avulsi  a   sedibus    suis,  quod  olKiiropes  'IraXias.'  Jos.  Scal. 

nempe  ir\dP7)res,  et  aborigines   fue-  ^usoniam]  Beneventum  et  Cales  in- 

rint.    Eodem  modo  dicebant  dortium  ter   urbes   Ausoniae  memorat  etiam 

pro  divortimn.     Turpilius    Leucada,  Livius.      Ausonem  autem  Circes  et 

'  Antefacta  in  ignem  committo,  tris-  Ulyssis  alii,  alii  Calypsus  et  Atlantis 

titias  ante  dortium.'     Quod  et  lex  filium   dicunt.      Vide    Eustath.    ad 

trochaici  et  vetus  lectio  manuscripta  Dionys.  Dac. 

docet.   Jos.  Scal.  "^  Aruncam]  Lege  Auruncam,  ut  in 

"  Ausculari]  Ab  '  osculor.'    At  con-  vett.   libb.  et  eam  urbem   intellige 

tra  '  cauda/  '  coda,'  '  aula,'  '  olla,'  quse  a  Sidicinis  deleta  fuit  cum  eam 

&c.  Dac.  Aurunci     deseruissent,    Suessamque 

P  Ausis]  Audeas,  et  ausus  sis.  Id.  confugissent,  qua:  ab  eo  postea  Au- 

1  Ausoniam]  Lege  infra,  Auruncam,  runca  est  appellata.     Liv.   lib.  viii. 

ut  et  vetereseditiones  h«bent.    Sues-  cap.  15.    <  Faraa  affertur   Auruncos 

sa  Auruncorum  etiam  apud    Livium  nietu    oppidum     deseruisse,    profu- 

et  alios   dicitur,  unde  fuit  Lucilius;  gosque    cum  conjugibus    ac    liberis 

cujus  Satirae  dicuutur  propterea  Ca-  Suessam  communisse,  quae  nunc  Au- 

menae  Suessae  ab  Ausonio  ad  Tetra-  ruuca  appeliata ;  mcenia  antiqua  eo- 

diuni:  '  Rudes  Camenas  qui  Suessae  rum,  urbemque  a  Sidicinis  deletam.' 

praevenis.'     Ita  enim  legendum  esse  Vide  supra  '  aurum.'  Idetn, 

apud  Ausonium,  osteudimni  in  Lec< 


104  SEXTI    POMPEII    FESTl 

Auspicium '  ab  ave  spicienda :  nam  quod  nos  cum  praepo- 
sitione  dicimus  aspicio ;  apud  Veteres  sine  A  praeposi- 
tione  spicio  ^  dicebatur. 

Auturanum  '  qiiidam  dictum  existimant,  quod  tunc  maxime 
augeantur  horainum  opes  coactis  agrorum  fructibus. 

Avunculus/  matris  meae  frater,  traxit  appellationem  ab  eo, 
quod  aeque  tertius  a  me,  ut  avus  est,  sed  non  ejusdem 
juris,  ideoque  vocabuli  facta  deminutio  est :  sive  avun- 
culus  appellatur,  quod  avi  locum  obtineat,  et  proximitate 
tueatur  sororis  filium. 

Avus,''  patris  matrisque  pater,  dictus  a  Graeco  vocabulo, 
quod  est  apud  eos  TraifKoi,  mutatis  quibusdam  literis.  Alii 
volunt,  quod  ex  ea  voce  appelletur,  quod  apud  eosdem 
Graecos  rara  7  appellatur,  significatque  magnum ;  cum 
veluti  magnus  pater  sit  avus.  Alii  putant  avura  dictum 
esse,  quia  ad  duos  attineat,  quasi  adduum  ;  vel  quia  ad 
patrem  sit  additus. 

Auxiliares  ^  ^  dicuntur  in  bello  socii  Romanorum  cxtera- 


G  *  Legendiim,  apud  Veteres  sine  prapositione,  spicio :  sivc  ut  est  in  1.  in. 
specio.'  Fulv.  Ursin.— 7  Scribenduin  monetScal.  HirTra,  ut  apiid  Cailimachum. 
Vett.  iibb.  habent  ay6s.—S  Vide  Notas  inf. 

NOTiE 

»  Auspicium']  Quasi  avispicium  ab  Varro.  Dac. 

'  ave '  et  '  spicio,'   ut  Antiqui  dice-  "  Avunculus']    Matris   frater.     Per 

bant   pro  aspicio.     Plaut.  Mil.  Glor.  diminutioneni,quasi  parvusavus.qnia 

III.  2. '  Flagitiumestjsi  nihilmittetur  reniotior  est  quam|  patruus,  qni  pa- 

qno  supercilio  spicit.'    Vide  '  spec-  tris  frater  quasi  secundiis  pater  est. 

tio.'     Auspicium  non  tantiim  ex  can-  Idem. 

tu,  vel  volatii,  vel  garritu  aviuni,  sed  ^'  Avus]  A  Graico  TriiTrTros,  qui  Grae- 

etiam  ex  victimarum  extis,  ex  pisci-  cis  avus.     Vel  &inra,  vel  etiam  &TTa. 

bus,  et  acuminibns,  tonitru,  fulgure,  Sic  enim  infra  legendum  est  pro  TdTa. 

et  aliis.  Idem.  Idem. 

'  Autumnum]  Non  est  dubium  dic-  ^  Auxiliares']  Corruptus  est  in  fine 

tiim  a  Veteribus  sine  C;  ut  '  Autor  '  lociis,    atque    ita    dissimulata   Festi 

pro  *  Auctor.'    Ergo  Autumnus  pro  sententia,  iit  vix  ulhim  vestigium  ap- 

Auctumnus.  Jos.  Scal.  pareat.     Scribendum:  dicti  ex  Grce- 

Autumnus]    Pro   '  auctumnus,'   ut  co  vocabulo  aij^rj,  a  quo  nos  dicimus  re- 

'  antor' pro'auctor.'    'Anctumnus'  rum    crescentiam,   auctionem.      Quam 

ab'auctu,'quod  tuncaugeanturopes.  Iiaec  eleganter  dicta;  contra,  quam 

'  Auctnmnitas,'  auctumni  tempestas  :  adversetur  Festi  menti  vulgata  lec- 


DR    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    I. 


105 


rum  nationum ;    dicti  ex  Graeco  vocabulo  «y^*jo-(j,  quod 
nos  dicimus  rerum  crescentium  auctionem. 

Auxilla/  olla  parvula. 

AxAMENTA  ^  dicebantur  carmina  saliaria,  quas  a  Saliis  sa- 


N0T7E 


tio,  nemo  non  videt.  Qiiin  audeo 
affiimare  ne  illiid  quidem  rerum 
Festi  esse.  Quare  expunge.  Jos. 
Scal. 

Auxiliares']  Et  auxilia,  milites,  qui 
a  sociis  vel  foederatis  gentibus  mit- 
tebantur.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
*  Auxilium  appellatur  ab  anctu,  cum 
accesserant  qui  adjumento  essent 
alienigenae.'  Quae  sequuntur  corrup- 
ta  sunt,  eaque  sic  optime  restituit 
Scaliger,  Ex  Grceco  vocabulo  aij^-n,  a 
quo  nos  dicimus  rerum  crescentiam,  auc- 
tionem.  Ubi  etiam  rb  rerum  expun- 
gendnm  arbitratur.  Neque  tamen  ab 
af(|7j  immediate  auxiliaris.  Sed  ab 
'  augeo,'  *  auxi,'  '  auxilium,'  '  auxi- 
lia,'  '  auxiliaris.'  *Augeo'  autem 
ab  av^fw,  Dac. 

^  Auxilla\  Glossarium:  '  AuxiliaB, 
MiKpdTTTepo,  ojs  Ba(5^«j'.'  Ab  eo  autem 
'  oUae '  dictum,  ut  ab  '  Axilla,'  '  ala.' 
Sic  '  Axilites  '  pro  '  Alites.'  Glossa- 
rium:  '  Anxilites,opvi0€s,  ojoim'.'  Scri- 
bendum  Axiilites.  Qui  error  non  est 
librarii,  sed  ipsius  auctoris :  quod 
apparet  ex  ordine  literarum.  Jos. 
Scal. 

Auxilla']  '  Aula,' '  auxilla,'  ut  '  pa- 
lus,'  '  paxillus.'  Sed  frustra  est  doc- 
tissimus  Scaliger  cum  hnc  traducit 
locuni  illum  Glossarii,  '  auxillae,  /ii- 
Kp6irr€pa,  iis  Bd^^cov.'  Neque  enim 
ista  conveniunt  fjLiKp6wTepa  cum  '  ol- 
lis.'  Sane  corrupte  legitur  in  GIos- 
sario  auxillw  ;  rescribendum  avicel- 
lcB ;  avicellas  enim  fiiKp6inepa,  i.  par- 
vas  aves,  dixit  Varro,  non  auxillas. 
Locus  est  lib.  vii.  de  L.  L.  Dac. 

»  Axamenta']  Glossarinm : ' Axamen- 
ta,  <7Ttxoi  M  Bvffiuv  'lipaK\4ovs.'  Ubi 
notandum  est  sacrificia,  quae  Salii  fa- 


clebant,  non  Marti,  sed  Herculi  fieri : 
cnm  tamen  Salii  sint  Martis  sacer- 
dotes.  Quare  scriptor  doctissimus 
illius  Glossarii  secutus  est  auctores 
eos,  quos  et  Virgilius,  dum  attribuit 
Salios  Herculi,  non  Marti.  Sed  et 
Antonius  Nipho,  et  Octavius  Heren- 
nius  olim  ostenderant  Salios  Herculi 
dicatos  esse.  Porro  Axamenta  dicta 
sunt  ab  Axare:  hoc  est,  ut  ipse  Fes- 
tus  explicat,  nominare.  Glossarium  : 
'  Anaxant,  ovofjLd^ovai.'  Sed  non  ma- 
gis  puto  axare  proprie  esse  nominare, 
quam  apud  Gra^cos  (nriXnevaaif  "rh 
Briixfvcrai,  aut  t^  vfipl^nv.  Sed  in  axi- 
b«s  seu  tabuHs  illa  carmina  describe- 
bant,  iteui  ut  leges  suas  Graeci  iv  to7s 
&^w<n.  Quia  enim  legitime  concepta 
erant  illa  carmina,propterea  non  mi- 
nus  ediscebantur  a  Saliis,  quam  a  le- 
guleis  actiones,  et  formulae  juris.  Ita- 
que  etCicero  ait  a  pueris  praetextatis 
carmen  Saliare  tanquam  legitimas 
formulas  disci  solitum.  Sed  et  erant 
alia  carmina,  quae  a  pueris  disceban- 
tur,  ut  carmen  Nelei  de  moribus,  et 
similia.  Quae  quia  religiose  edisce- 
bantur,  et  solenniter  concepta  erant, 
nihil  impedit  legitima  dici.  Sic  Ter- 
tullianus  disertissimus  ac  eruditissi- 
mus  scriptor,in  libro  de  persecutione, 
orationem  Dominicam  legitimam  vo- 
cavit  elegantissime  :  quod  a  nobis,  et 
ab  omnibus,  qui  Christo  sacramento 
dixerunt,  ut  carminis  lex  quaedaui 
discatur.  Jos.  Scal. 

Axamenta]  Ab  '  axis'  tabula,  quod 
in  tabulis  descripta.  Eadem  '  assa- 
nienta,'  quod  'assis'  dicebant  pro 
'  axis.'  Glossarium  :  '  assamenta, 
cTTixot  «VI  dvcriwv  'HpaKXeovs.'  Unde 
discimus  axamenta  fuisse  versns  qui 


lOG  DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    I. 

cerdotibus  componebantur^  in  universos  homines  (com- 
posita).  Nam  in  Deos  singulos  versus  facti,  nomini- 
bus  eorum  appellabantur  :  ut  Janvalii,  Junonii,  Minervii. 

Axare,''  nominare. 

Axe "  adglomerati,  universi  stantes,  id  est,  cohortibus,  aut 
legionibus. 

Axis,  qiiera  Graeci  a^ov«  dicunt,  plures  habet  significationes. 
Nam  et  pars  coeli  septemtrionalis,  et  stipes  teres,  circa 
quem  rota  vertitur :  et  tabula  sectilis  axis  appellatur. 

Axitiosi  "^  factiosi  dicebantur :  cum  plures  una  quid  agerent, 
facerentque.  Axit  autem  antiquos  dixisse,  pro  egerit, 
manifestum  est.  Unde  Axies^  mulieres,  sive  Dii  diceban- 
tur  una  agentes. 


9  Pro  C0mponeba7itur  rescribenduni  putat  Dac.  canebantur. 

NOT^E 

in  sacrificiis  Herculis  ab  ejiis  Saliis  muiieres  legendum,   non  Axies.  Jos. 

canebantur.     Infra  pro  componeban-  Scal. 

tur    rescribendum    puto    canebantur.  ^xitiosi]  Piaut.  in  Astraba:  '  Axi- 

Nam  falsuni  est  ea   carmina  a  Saliis  tiosae  annonam  caram  e  vili  concin- 

fuisse  composita,  quae  ipsis  etiam  ob-  nant  viris.'   Ab  axit,  egerit,  quo  usus 

scura  ipso  Fabio  teste  lib.  i.  cap.  6.  Pacuvius   in  Periboea.      '  Aut   quae 

'  Saliorum  carmina  vix  sacerdotibus  egi,  ago,  vel  axim,  averruncem.'  Sed 

suis  satis  inlelligenda.'  Dac.  rescribendum  axiosi  et  axiosce.    Nisi 

^  Axare]  Ab  '  axis.'     Glossarium,  malis  aaitiosi  dictum  putare  pro  ax- 

*  anaxant,  dvoixd^ovffi,  nominant.'  Id.  iosi,  ut*  axilites'  pro'  alites.'  'Axiosi' 

•^  Axe]  Lege  axes,  vel  axei.     Vide  pro'  actuosi,'  ab  '  axus  '  pro  '  actus,' 

'  ambaxioqui.'     Infra,  id  est  cohorti-  '  fixus' pro  '  fictus,"  taxus' pro*  tac- 

bus:  more  Graecorum  pro  cum  cohor-  tus,'&c.  Varro  lib.  vi.  de  L.  L.   '  Ut 

tibus,  avra.7s  (Twupais.   Et  ffmipais  tan-  ab  una  faciendo  factiosap,  sic  ab  nna 

tum.  Idem.  agendo  actiosae  dictae  sunt.'  Dac. 

•i  Axitiosi]  Ita  apud  Plautum,  ci-  *=  (Jnde  Axies]Legeaxites.G\ossau- 

tante  Varrone  :  '  Axitiosae  annonara  nm  :  '  axites,  airore\f(TfiaTiKai.'   Item 

caram  e  vili  concinnant  viris.'    Glos-  '  mulieres  sive  Dii.'    Rescribe  mu/ic- 

sarium:    '   Axitas,    a7rOT€\€(r/xaT»Kai.'  res  sive  viri.  Idem. 
Lege  Axites.    Unde  et  infra  A.xites 


SEX.  POMPEII  FESTI 


DE 


VERBORUM    SIGNIFICATIONE 
LIBER  II. 


Bacar^  vas  vinarium  simile  bacrioni.' 

Bacchanalia  ^  dicebantur  Bacchi  festa. 

Bacrionem  "^  dicebant  genus  vasis  longioris  raanubrii :  hoc 

alii  trullam  appellant. 
Bajulos*^  dicebant  Antiqui,  quos  nunc  dicimus  operarios  : 

unde  adhuc  bajulari  dicitur. 
Balajnas  ^  nomen  a  Graeco  descendit :   hanc  illi  ipaAaivav  di- 


1  Vett.  libb.  Baccioni  vel  Batrioni.—2  Hic  qiioque  vett.  libb.    Baccionem 
vel  Batrionem. 

N0T7E 

*  Bacar']  Glossariiim,  *  Bavar,  elSos  miilieribus  itideni  iiudis,  oranes  pari- 

ayyeiov.'  Lege,  Baccar.  Isidori  Glossae,  ter  omnia  membra  pampinis  et  race- 

'  Baccarium,  vas  aquarium.'     Quod  mis  imptditi,  huc  et  illuc  varia  gesli- 

hic  dicitur  bacrioni  vas  simile,  imnio  culatione    discurrentes     inconditum 

idem  est '  bacar,'  '  bacarium,'  et  '  ba-  carnien   Baccho  cantitabant,   donec 

cario,'seu  '  bacrio.'    Isidori  Giossae,  ebrii  omnes  procumberent.  Dac. 

'  bacario,    orceoli    genns.'     Glossa-  <=  Bacrionem]  Bacrio  tamen  et  trul 

rium,  •  baccario,  TTopj/oSid/cows :' mere-  la  eo  differunt,  quod  ille,  vas  aqua- 

tricibus   aquam   infundens.     Recte:  rium,  haec  vero  vinariura.  Horat.  Sat 

nam  a  vase,  ministri  etiam  dicti  bac-  lib.  ii.  '  Qui  Veientanum  festis  po 

cariones,   aquarii;  nam   aquarii  seii  tare  diebus  Campana  solitus  trulla 

aquarioU  -iropvoSta.Kovoi  a  Veteribus  di-  vappainque  profestis.'  Idem. 

cebautur,  ut  superius  annotavit  Fes-  '^  Bajulos]  A  bajulando,  id  est,  fe 

tus  ipse,  utitur  et  Tertullianus,  item  rendo  :    quo    usus    Plautus,   Asinar 

Apuleius,  et  alii.  Jos.  Scal.  'Ego  bajulabo,  tu.ut  decet  dorainum 

^  Bacchanulia]  Per  auctumnum  de  ante  me  ito  inanis.'  Idem. 

uocte  cclebrata,  quibus  viri  nudi  cum  ^  Baltcna:]  In  fiue  corruptus  locus 


]0S 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


cunt  antiqua  consuetudine,  qua  Truppov  burrum,  ■yrv^ov  bux- 

um  dicebant.     Balaenam  belluam  marinara,  ipsam  dicunt 

esse  pistricem,  ipsam  esse  cetum. 
Balatrones/  et  blateas  bullas  luti  ex  itineribus  :    aut  quod 

de  calciamentorum  soleis  eraditur,  appellabant. 
Barathrum  §  Graeci  appellant  locum  prajcipitera,  unde  emer- 

gi  non  possit :  dictum  ab  eo,  quod  est  ^uOCgJ 


3  '  Fortasse  scripsit  0apvs,  noD  Badvs.'  Jos.  Scal. 


NOT^ 


legendnm  suspicarer  ;  Balanam,  hel- 
Itiam  marinam,  ipsam  dicunt  esse,  id  est, 
Cetum.  Sane  Pistricem  ineptissime 
hic  legitnr  pro  Pristim.  Quadriga- 
rius  ;  '  Quinque  Pristes :  navigium 
ea  forma  a  marina  bellua  dictnm  est.' 
Virgilius:  '  Frons  hominem  praefert, 
in  pristim  desinit  alvus.'  Masculi- 
nnm  est  irpiaTt^s,  Sed  Romani  et  de- 
clinationem  et  genns  mutarunt.  Jos. 
Scal. 

Baloenae']  In  fine  corruptus  locus. 
Legendum  suspicarer,  balanam,  bel- 
iuam  marinam,  ipsam  dicunt  esse,  id  est, 
cetum.  Sane  pistricetn  ineptissime  hic 
legitur  pro  prislim.  Jos.  Scaliger. 
Errat  vir  doctissinnis,  ex  veteribus 
enim  constat  dici  pistricem,  pistrim,  et 
pristim.  Dac. 

^  BaUitrones']  A  bullis,sive  ballis,ba- 
latrones.  Vel  a  ySaAAeij',  jacere,  (juae- 
cUmqne  de  coriis  resecantur  et  ja- 
ciuntnr.  Unde  balatrones  homiucs 
nihili,  &c.  Qnanquam  verisimilius 
est  balatrones  convicinm  fnisse  in 
eos  quos  abominabantur,  et  barathro- 
nes  potius  dictos  tanquam  dignos  qui 
in  barathrum  Atheuiensium  niore  de- 
jicerentur.  Sed  liaec  omnia  vere  nu- 
gje  suut.  Balatrovox  cst  adhuc  om- 
nibus  ignorata, et  in  qua  exponenda 
aeque  falluntiir  cum  vcteres  tum  re- 
centes  ;  est  enim  mere  Graecum  ba- 
latro,  et  a  balneis  tractum.  Ut  a  ko- 
Aew,  KoXeaw,  KaMtrrpw,   sic  a,  $d\Xu, 


fiaXw,  fiaXi^u),  $a\d^ai,  ^aKdarpw,  ^aXd- 
crpwv,  balastro,  balatro,  et  balastrnm. 
Glossae  Isidori :  '  ballastrnm,  bali- 
neum.'  Erat  igitur  halatro  aquario- 
liis,  qui  in  domo  lenonia  meretricibus 
lavantibiis  ministrabat  in  aqua  agge- 
riinda,  fiaWas  indidem  dictus  et  /3aA.- 
Xlo}.  Et  qiiia  homines  sordidi  et  vi- 
les  huic  ministerio  operas  suas  loca- 
bant,  inde  factum  ut  homines  quili- 
bet  impuri  et  nequam  balatrones  di- 
cerentur.  Possit  etiam  et  alia  ra- 
tio  hiijus  nominis  inveniri,  et  fortasse 
verior,  ex  eadem  tamen  origine  ;  nam 
fidWeiv  et  $aK\l^eiv  absolute  dixe- 
runt  veteresGraeci  pro  opxuffeai,  sal- 
tare.  At  a  ^dKXfiv  Latini  fecere  hal- 
lare.  Glossae  Graeco-Lat.  '  ^aWi^w, 
ballo.'  Unde  nostrnm  bal,  balet.  A 
•  ballare,'  '  ballator,'  saltator,  per 
transpositionem  '  balatro.'  Quare 
apertum  est  cur  cum  mimis  balatro- 
nes  conjungat  Horatius  :  '  Mendici, 
mimse,  balatrones,  hoc  genus  omne.' 
Et  cur  etiam  halatrones  dicti  fuerint 
homines,  non  quisquili<p.  Idem. 

e  Barathrum]  Locus  Athenis  in  im- 
mensam  altitudinein  depressus,  in 
quem  malefici  praccipitabantnr,  ut 
Sparta;  in  Caiadam.  Sic  dictus  a  /80- 
6vs  profundus,  vel,  ut  legit  Scaliger, 
a  $apvs,  gravis,  molestus.  Sed  diiruni 
ntrumqiie.  Quare  potius  Martinium 
scquor,  qui  docet  esset  a  Chaldalco 
her,  puteus,  et  ahar,  laciis.     Nam  et 


DK    VERBORUM    SIGN  J  FICATIONE    LIB.    II. 


lOf) 


Barbari  ^  dicebantur  antiquitus  omnes  gentes  exccptis  Gras- 
cis  :  unde  Plautus  Naevium,  poetam  Latinum,  barbarum 
dixit:  et  de  se  cum  transferret  fabulam  ex  Graeco  dixit. 
Marcus  Attius '  vertit  barbare  :  fortasse  et  hinc  noster 
ApostolusJ  Graecis  ac  barbaris  se  debitorem  esse  fatetur;* 

Barbaricum  "^  appellatur  claraor  exercitus  :  videlicet  quod 
eo  genere  barbari  utantur. 

Bardus '  stultus  a  tarditate  ingenii  appellatur.  Caecilius : 
Nimis  audacem,  nimisque  bardum  barbarum.  Trahitur 
autera  a  Grasco,  quod  illi  ^uphi?  dicunt.  Bardus  Gallice 
cantor "'  appellatur,  qui  virorum  fortiuin  laudes  canit,  a 
gente  Bardorum,  de  quibus  Lucanus  :  Plurima  securi 
fudistis  carmina  Bardi. 


4  Fortasse,  Sfc.  . 
libris  reperta  siiit. 


/atetur  rejicienda  esse  censet  Scal.  licet  iii  oinnibus 


NOT^ 


berathrum.et  berethrum  dicehant.  Dac, 

h  Barbari]  Plaiit.  in  Milite  :  '  Nani 
os  columnatum  pdetas  inaudivi  esse 
barbaro,  Quoi  vivi  custodes  semper 
totis  horis  accubant :'  idem  in  Asi- 
naria:  '  Marcus  vortit  barbare.'  Lo- 
ciim  Apostoli  ex  epist.  ad  Rom.  i. 
nemo  credat  Festi  fuissc,  sed  Pauli, 
qui  epitomen  confecit.  Ant.  Au^. 

Barhari]  Locus  Planti  est  in  Mil. 
Glor.  11.  2.  '  Nani  os  columnatun» 
poetae  esse  inandivi  barbaro.'  Dac. 

'  M.  Attius]  Lege  tantuni  Murcus. 
Ut  in  ora  scriptum  fuerat.  Locus  est 
iti  Prolog.  Asin.  '  Demophilus  scrip- 
sit,  Marcus  vortit  barbare.'  Idem. 

i  Noster  Apostolus]  Ista  a  Panlo, 
non  a  Festo  sunt.  Intclligit  autem 
D.  Pauhim  qui  epist.  i.  ad  Rom.  vers. 
14.  scribit,  '  Grascis  et  barbaris,  sa- 
pientibus  et  insipientibus,  debitor 
snm.'  Sed  non  Graeci  tantum  bar- 
baros  vocabant  exteros,  Romani  etiani 
omnes  practer  Italos  sic  vocabant,  et 
quicquid  alienunierat  impcrio  Roma- 


no  Barhuriam  et  Barharicum.  Sic  et 
iEgyptii  omnes  eos  qui  ipsormn  iin- 
gua  non  uterentur.  Idcm. 

^  Burbaricum]  Huncclamorem  bar- 
ritum  etiam  vocant.  Veget.  lib.  iii. 
'Clamor,  quem  barritum  vocant,  noii 
prius  debet  exaudiri  quam  acies  ntra- 
que  se  junxerit.'  Idcm. 

'  Bardus]  Bpo5i/s,  ^apdhs,  bardiis, 
tardiis,  cnicontrarium  oiKi/sveiox.  In 
versu  Cxcilu,  nimi'audacem,Sfc.  Idem. 

Bardus]  Liican.  lib.  i.  qui  cuin  aho 
loco  non  referatur  a  Festo,  suspec- 
tum  hunc  farit.  Ant.  Aug. 

™  Bardus  Gallice  cantor]  VideStra- 
bonem  lib.  iv.  et  Ammian.  Marcell. 
lib.  XV.  Bardi  fortia  virorum  illus- 
trium  facta  heroicis  composita  versi- 
bus  cum  dulcibus  lyrae  moduiis  can- 
titaruut.  Est  autem  vox  Gallica,  ho- 
dieque,  ut  recte  observavit  doctissi- 
mus  Voss.  Britaiinis  Bard  dicitiir 
qui  versibus  pangit  facta  iilustria. 
Et  vetiis  Celtarum  iingua  eadem  fuit 
qti*  Britaunica.  Duc, 


110 


SEXTI    POMPEII    FESTl 


Bariiim "  urbem  Italiae  appellaverunt  conditores  ejus  expulsi 

ex  insula  Bara,  quae  non  longe  est  a  Brundisio.^ 
Barrire"  elephanti  dicuntur:   sicut  oves  dicimus  balare, 

utique  a  sono  vocis.*^ 
Basilica  p  «tto  tou  /3a(r»xlo?,  hoc  est,  rege,  dicta. 
Basilicum,  regale. 
Basiliscus''  appellatur  genus  serpentis  :  vel  quod  in  capite 

habeat  album  instar  diaderaatis,  vel  quod  reliqua  "^  ser- 

pentum  genera  vim  ejus  fugiEuit. 
Batus,"  genus  herbae. 
Bellarium  et  bellaria*  res  aptas  bellis  appellabant. 


5  Ed.  Scal.  Brundusio. — 6  Eadem  ed.  a  sono  ipso  vocis. 


NOT^ 


■>  Barium]  In  Apulia  distans  a 
Brundiisio  700.  stad.  Piscosnm  vocat 
Horat.  Sat.  5.  lib.  i.  '  Postera  tem- 
pestas  melior,  via  pejor  adusqne  Ba- 
ri  mcenia  Piscosi.'  Insulam  Baram,  de 
qua  liic  Festus,  Pharnn  esse  existima- 
vit  Ortelius.  Ea  hodie  S.  Andrea,  nisi 
falluDt  tabuta?.  Idem. 

°  Barrirel  Glossarium,  '  barrit, 
Tpifet,  'EA.e'(J)as  )3oa.'   Jos.  Scal. 

P  Basilica^  Regum  palatia,  templa 
etiam,  ctalia  quaelibet  loca  ampla  et 
magnifice  exstructa,  ut  ea  quibus  fo- 
rum  Rom.  ornatum  erat,  ut  Basilica", 
Julia,  Trajana,  Portia,  Sempronia, 
&c.  Dac. 

1  Basiliscus]  Plin.  lib.  viii.cap.  21. 
*  Eadem  et  basilisci  serpentis  est  vis. 
Cyrenaica  huuc  generat  provincia, 
duodecim  non  amplius  digitorum  mag- 
nitudiue,  candida  in  capite  macula, 
ut  quodam  diademate,  insignem.  Si- 
bilo  omnes  fugat  serpentes.'  Vide 
Solin.  cap.  20.  '  Alba  quasi  mitrula 
lineatus  caput.'  Idem. 

'  Vel  quod  religual  Festum  sequi- 
tur  Isidor.  in  origin.  lib.  ii.  '  Basi- 
liscus  Graece,  Latine  interpretatur 
legulus,    eo  quod   rex    serpeotium, 


adeo  ut  eum  videntes  fugiant,  quia 
olfactu  suo  eos  necat.'  Idem. 

'  Batus']  Glossarium:  *  Batis,  «ISoj 
aK(iv67)S  ^oTdvns.  Batum,  •n-poo-o»'.'  Isi- 
dori  Glossae:  '  Batis,  genus  oleris.' 
Jos.  Scal. 

Batus]  Rubns,  Graecis  ySaros.  Theo- 
crit.  Idyl.  I.  Hvv  'ia  fxiv  <poptoiTf  pdrot, 
<pop4oiTe  S'  &Kav6a.i.  '  Nunc  violas  qui- 
dem  feratis  bati,  feratis  ct  spini.' 
Dac. 

'  Bellaria]  Puto  legendum:  Bella- 
lium,  et  bellaria,  res  bellasappcllabant, 
Sane  Latini  Bellariorum  nomine  acci- 
])iunt,  quae  Grjfci  wpa'ia  vocant,  hoc 
est,  cupedias.  Nam  wpa^os  bellus,  et 
pulcher.  Unde  et  pulchralia  eadem 
dixit  Cato  in  ea,  quam  habuit  de  fiin- 
dooleario:  '  Pulchralibus,  atque  cu- 
pediis:'  et  res  bellas  pro  cupediis. 
Terentius  iu  Adelphis :  'atque  unum 
quidque  quod  erit  bellissimum  Car- 
pani.'  Friandises.GMi.  Graeci  etiam 
Tpayi]fJiaTa.  Neque  solum  escnlenta, 
sed  et  poculentorum  delitias.  Nam 
et  '  Liberi  bellaria '  dicebant.  Jos. 
Scal. 

Bellarium  et  lcllaria  res  aptas  bellis] 
Legebat  Scaliger,  bellarium  ct  bellaria 


DE    VERBORUM    SIGN I FICATIONE    LIB.    H. 


111 


Bellicrepam  saltationem "  dicebant,  quando  cura  armis  sal- 
tabant :  quod  a  Romulo  institutum  est :  ne  simile  pate- 
retur,  quod  fecerat  ipse,  cum  a  ludis  Sabinorum  virgines 
rapuit. 

Bellitudinem  sicut  magnitudinem  Verrius  7  dixit. 

Bellona "  dicebatur  Dea  bellorum :  ante  cujus  templum 
erat  columella,y  quae  bellica  vocabatur,  supra  quam  has- 
tam  ^  jaciebant,  cum  bellum  indicebatur. 


7  Vett.  edd.  Varus. 


NOTjE 


res  bellas  appellabant.  Perperam  :  le- 
gendiirn  enitn  quod  et  viris  doctissi- 
mis  placuit  res  aptas  epulis  appel.  La- 
tini  bellariornm  nomine  accipiunt 
qnae  Graeci  upa7a  vocant,  Iioc  est, 
ctipedias,  ut  optime  Scal.  nam  wpa7os 
bellus  et  pulcher.  Unde  et  pulcralia 
eadem  dixit  Cato  in  ea  quam  liabuit 
de  fundo  oleario  :  '  pulcralibus  atque 
cupediis.'  Et  res  bellas  pro  cupediis 
Terent.  in  Adelphis  :  '  Atque  iinum- 
quemque  quod  erit  bellissimum  car- 
pam.'  Galli  vocant /riandisfs.  Graeci 
Tpayi]p.ara :  unde  Gallicum  vocabu- 
lum  drag^es.  Neque  solum  esculenta 
bellaria,  sed  et  poculentorum  deli» 
cias  :  nam  et  '  liberi  bellaria'  dice- 
bant.  Dac. 

"  Bellicrepam  saltalionem]  Gloss. 
Isidori,  '  Beilicrepa  quoddam  genus 
ludorum  cum  armatis.'  Lege,  belli- 
crepa  saltatio.  Ea  Graecis  iudTrXios  6p- 
XnTis.  A  Romulo  institutam  dicit  Fes- 
tus,  sed  ante  Romnlum  eam  Curetes 
exercuerant.  Callimacli.  et  alii.  Vide 
'  Salios.'  Haec  eadem  fuit  quae  Cre- 
tensium  pyrrhicha,  nisi  quod  ista 
gravior.  Idem. 

*  Bellona^  Hiijus  rei  penitus  igno- 
rata  ratio  extat  apud  vetustissimum 
interpretem  Virgilii,  qui  est  penes 
Danielem  nostrum.  *  Post  tertium,' 
inquit,  '  et  tricesiraum  diem,  quam 
res  repetissent  ab  hostibus,  Feciales 


bastara  mittebant.  Denique  cuni 
Pyrrlii  temporibus  adversum  trans- 
marinum  hostem  bellum  Romani  ges- 
turi  essent,nec  invenirent  Iocum,ubi 
Iianc  solennitatem  per  Feciales  indi- 
cendi  belli  celebrarent,  dederunt  ope- 
ram,  ut  unus  de  Pyrrhi  militibus  ca- 
peretur,  quem  fecerant  in  Circo  Fla- 
minio  locum  capere,  ut  quasi  in  hos- 
tili  locojus  belli  indicendi  implerent. 
Denique  in  eo  loco  ante  sedem  Bello- 
nae  consecrata  est  columna.'  Varro 
in  Caleno  ita  ait :  '  Duces,  cum  pri- 
mum  hostilem  agrum  introirent,  omi- 
nis  causa  prius  hastam  in  eum  agrum 
mittebant,  ut  castris  locum  caperent.' 
Jos.  Scal. 

Bellona']  Glossarium,  '  Bellona, 
'Ej/udi,  "Epivvvs,  0ia  voXe/xiKri.  Enuo, 
Erinnys,  Dea  bellorum.'  Dac. 

y  Columella']  Parva  columnula : 
nam  Antiqui  scribebant  columa,  un- 
de  recte  columella.  Quintil.  lib.  i.  cap. 
8.  '  Et  columa  exemta  n  litera  et 
consules  geminata  s  litera  Coss.  legi- 
mus.'  Idem, 

z  Supra  quam  hastam']  Servius  ad 
illud  lib.  IX.  yEneid.  '  Et  jaculum 
intorquens  emittit  in  auras,  Princi- 
pium  pugnae  :'  docer,cura  belhim  in- 
dicere  vellent  Romani,  Feciales  has- 
tam  ferratam,  aut  sanguineam  praeus- 
tam  ad  fines  eorum  misisse,  post  ter- 
tium  et  tricesiraura  diem  quam  res 


112 


SEXTf    POMPEII    FESTI 


Bellule/  apud  Plautum,  deminutivumadverbium  est  a  bene, 

quod  facit  belle,  et  beilule. 
Bellum  ^  a  belluis  dicitur :   quia  belluarum  sit  perniciosa 

dissensio. 
Bellutus,''  bestijE  similis. 
Beneficiarii  '^  dicebantur  milites,  qui  vacabant  muneris  be- 

neficio  :  e  contrario  munifices  vocabantur,  qui  non  vaca- 

bant ;  sed  munus  reipublicae  faciebant. 
Beneventum  ^  colonia  cum  deduceretur,  appellari  coeptum 


N0T7E 


repetisset  pafer  patratiis.  '  Sed  ciim 
Pyrrlii  teniporibiis  adversiis  transnia- 
rinum  Iiostem  belliim  Romani  gesturi 
essent,  nec  inveiiirent  lociim,  ubi 
hanc  solemnitatem  p.^r  Feciales  indi- 
cendi  belli  celebrarent,  dedenint  ope- 
ram,  nt  unns  de  Pyrrbi  militibus  ca- 
peretur,  qiiem  fecerant  in  Circo  Fla- 
niinio  locum  capere,  ut  qiiasi  in  bos- 
tili  loco  jiis  belli  indicendi  implerent. 
Denique  in  eo  loco  ante  yEdem  Bel- 
lonae  consecrata  est  coliimna.  ^'arro 
in  Caleno  ita  ait :  Diiccs  ciim  primiim 
hostilem  agrum  introirent,  ominis 
causa  priiis  hastam  in  eiim  agriim 
mittebant,  ut  castris  locum  capercnt.' 
Llnde  disciraus  non  in  omnibus  bellis 
hastam  super  eam  coliimnam  jecisse 
Romanos,  sed  tantiim  cuin  deerat 
vere  hostilis  locus.  Atque  bunc  mo- 
rem  procul  dubio  nobis  apertius  Fes- 
tus  explicaverat,  nisi  verba  ejiis  no- 
bis  nuitilator  barbarus  invidissef. 
Porro  Pub.  Victor  in  descriptione 
urbis,  in  regione  9.  '  iTldes  Bellonae 
versus  portam  Carmenfalem.  Ante 
hanc  sedem  columnaindex  belli  infe- 
rendi.'  Idem. 

*  Bellule]  A  bene,  benule,  belle, 
Lellule.  Idem. 

*»  Bellum]  A  belluis,  ut  vult  Fes- 
tus.  Sed  belluae  potin?  a  bello.  Prius 
dicebatur  duellum,  inde  heUum.  Quin- 
tilian.  lib.  i.  cap.  5.  '  Sed  B  quoque 
in  locum  aliarum  dedimus  aliquando. 


nnde  Burrhus  et  Bruges  et  Balana. 
Nec  non  eadem  fecit  ex  duello,  bellum. 
Unde  Duellios  quidam  dicere  Bellios 
ausi.'  Idcm. 

=  Bellutus]  Malim  belluatus,  ut  bel- 
luata  tapetia,  quae  belluas  referunt; 
sed  legendum  belluus.  Glossce  Isidori: 
'  belluus,  moribus  belluarum,'  Idem. 

<^  Benef.ciarii]  Emendabat  Salma- 
sius,  qui  mxmeribus  vacabant  heneficio. 
Sed  qiiia  per  beneficium  imperato- 
rum  vacabant  muneribus,  legendum 
est  pofius,  qui  vacahant  munere  ducis 
beneficio.  IUa  munere  ducis,  obliterata 
syllabadu,  ^/imerccjs,  in  mtmeris  post- 
ea  corriipta.  Beneficiarii  iidem,  inde 
et  imniunes  dicti.  Ut  contra  wunJ^ces 
qui  munus  obibant,  ut  fossas,  valluiii 
struerent,  excnbias  et  stationes  obi- 
rent,  aliaque  id  genus.  Idem. 

e  Benevcntum]  Vide  Segesta.  Liv. 
lib.  IX.  Plin.  lib.  III.  cap.  II.  Stepli. 
de  Urbibus.  Ant.  Aug. 

Bcncventum]  Oninibiis  nota  estcau- 
sa  nominis  in  Benevento  mutandi : 
nemo  tamen  vere  anfiquam  appella- 
tionem  reddidit.  Nain  de  Maloetio 
nugae.  Sed  Veteres  prius  sine  dubio 
dixerunt  Ma\6itrra,  ut  '2,nr6ein-a,  Si- 
piintiim,  'OTroex/Ta,  Opuntum.  Sicer- 
go  Malocnfa,  Maluntum,  et  Maluen- 
tnm,  ut  Auruncum  et  Averruncum. 
Prius  siquidem  dixerunt,  Sipuentum, 
Opucntum,  Maluentum.  S\c'TSp6(v- 
Ta,  Hydruntum  :  quanquam  et  ipsum 


DE    VKRBORUM    SIGNIFICATION  K    LIB.    II. 


113 


est  melioris  ominis  causa:    namque  eam   urbera    antca 

Graeci  incolentes  ju.aXomov  ^  appellarunt. 
Benignus  *  proprie  dicitur  is,  qui  bonis  et  dignis  largitur  : 

est  autem  compositum  ex  bono  et  gignendo. 
Benna  §  lingua  Gallica  genus  veliiculi  appellatur  :  unde  vo- 

cantur  conbennones  in  eadem  benna  sedentes. 
Bes''  appellatum  est,  quod  bis  tricns  sit,  quamvis  dura 

compositio  fiat^  bcssis  ex  trientc;    bessis    unciai  octo 

sunt,  trientis  '°  quatuor. 


8    Alii  juaAejSej/TcJf.— 9  '  Videtnr  scribendiim,  composilio  sit,  deletis  vei- 
bis  :   bessis  ex  triente:   quee  videntur  adjecta.'   Fulv.  Ursin. — 10  Ed.  Scal. 

trie7is. 


NOTiE 


dixcrunt  vZpovvra,  ab  v^povs,  ut  est 
apnd  Stephanum.  Sed  sic  semper  ex 
vlp6eis  contractnin.  Qnod  proprium 
est  Dorum  idiomatis,aquibus  Taren- 
tini,  et  magna  pars  Graeciae.  Sic  enim 
et  rinavTa  et  aiyKuvra,  pro  aly\r)evraf 
Tifj.-fi€vra.  Jos.  Scal. 

Beneventum]  Peiignorum  in  Sam- 
nitibus  oppidum.  Putat  Scaliger  Ve- 
teres  prius  dixisse  Ma\6fvra,  iit  "2,1^6- 
ej/ra  Sipuntuin,  'OTr^evra,  Opnntum  ; 
sic  ergo  Ma\6evTa,  Maluntum,  et  Ma- 
Iiientum,  prius  siqnidem  dixerunt 
Sipuentnni,  Opnentum,  Maluentum. 
Unde  Malebentnm,  quod  in  Bene- 
ventum  postea  ominiscausa  mutatnm 
est.  Nam  ridiculnni  est  rh  ixa\oiriov 
de  quo  hic  Festns  :  sed  fortasse  scrip- 
serat  (i.a\6evrov.  Ma\6evros  a  ixa\6eis, 
qux  /Eolica  vox  est  aTrh  rwv  fid\uv, 
lioc  est,  fxi]\<jov,  ab  ovibns.  Apnliam 
enim  ovibus  et  lana  nobllem  esse,  quae 
Appula  dicebatur,  satis  notiim  est. 
Hinc  Ma\6eis  urbs  illa  quam  ibi  con- 
diditDiomedes,  6  MaX6tis,rovMa\6ev- 
Tos.  yEtoli  vero  more  suo  6  Ma\6evros, 
rov  Ma\o€vrov.  Nam  ex  genitivo  casu 
aliorum  suum  nominandi  faciebant, 
ut  6  fxdprvpos,  rov  fiaprvpov,  6  fiaKapos, 
Tov  (laKdpov.  Salm.  in  Solin. 

^  Beiiignus]  Ridiciile   Festiis.    Be- 


Delph.  et  Var.  Clas. 


nignus  a  benus,  ut  dicebant  pro  lonus, 
Ut  Apello,  Apollo.  Benns,  benignus, 
nt  malus,  malignns.  Benignus,  libe- 
ralis,  etlargus;  malignus,  iiliberalis 
et  parcus.  Dac. 

s  Benna]  De  hoc  alibi.  Glossa- 
rium  :  *  Benarius,  aKr]vdpxv^-'  Jos, 
Scal. 

Benna]  Vox  Belgica,  banne,  qu!E 
corbem  significat  et  vehiculnm  vimi- 
neum  quadratum  duabus  rotis  volu- 
bile.  Quin  et  apud  eos  hodie  genus 
carri  itemque  apud  Helvetios  einben' 
ne  vocatur.  A  benna,  combennones. 
Et  in  Lexico  Latino-Gra^co,  comben- 
nit,  aw^aaTa^ei.  Dac. 

^  jBcs]  Inepta  Etymologia,  ct  mo- 
rosa.  Prius  Des  dicebatur,  ut  duo- 
nus,  bonus  ;  duellus,  bellus.  Auctor 
Varro.  As  ita  in  partes  suas  seca- 
tiir,  vel  tribnitur,  ut  ab  uncia  ad  oeto 
fiat  partinm  incrementum ;  ab  octo 
ad  duodecim  fiat  deminutio.  Cuni 
ergo  ad  octo  perventum  est,  tnnc  de 
asse  deminuendum  in  ratione  par- 
tiuni  inennda.  Non  enim,  ut  ante, 
quadrans,  triens,  semis  dicitur,  quai 
unciarum  adjectione  incrementum  ca- 
piunt  :  seddeest  uncia,deestsextans, 
deest  qnadrans  :  id  est,  deunx,  dex- 
tans,  dodrans.     Ergo  ab  octo  de  asse 


Pomp,  Fest. 


H 


114 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


BiBLiOTHEC^,et  apud  Graecos  et  apud  Latinos,  tam  libro- 
rum  magnus  per  se  numerus,  quam  locus  ipse,  in  quo 
libri  collocati  sunt,  appellantur. 

Bidental '  dicebant  quoddam  templura,  quod  iu  eo  bidenti- 


NOTiE 

deminnitur,  iinde  des,  dessis,  dictiis     quoddam    tcmplum. 


primum  aVeteribus;  et  haec  est  vera 
etymi  ratio.  Varro  in  enumeratione 
assis  partium,  postquam  ad  septun- 
cempervenit:  '  Reliqua,'inquit, '  ob- 
scnriora,  quod  a  deminutione  :  et  ea, 
quae  deminuuntur,  ita  sunt  nt  extre- 
nias  syllabas  habeant.'  Sed  Festus 
eandem  ponit  etymologiam  in  besse, 
quam  Graeci  «V  Sijtioipy.  Nam  et  5i- 
juoipov  dictum,  quod  duas  portiones, 
hoc  est,  duos  trientes  habet.  Sed 
Gra^ci  in  assis  distributione,  quam 
posterioribus  temporibus  oii7Kio(r/ti^;' 
vocarunt,  aliam  rationem  sequuntur : 
ita  enim  numerant,  ut  post  trientem 
adjiciant  tantum  unciam  :  ut  triens 
uncia,  hoc  est,  qnincunx  :  semis  nn- 
cia,  hoc  est,  septunx  :  deinde  jam  al- 
tero  triente  facto,  quem  nolpov  vo- 
cant,  Slnoipov  dicunt.  Ita  autem  nu- 
merabant  ultimis  temporibus  :  SwSe- 
KaroV  (KToV  rerapTov  rpirov  rplrov 
ZuoiKarov  9jij.i<TV  T^jutffu  SuSiKarov  5t- 
fxotpoV  5lfj.oipov  SuiSfKarov'  Slfioipov  fKroV 
Slfj.oipov  rtraprov  Xlrpa.  Tria  enira 
tantum  hic  variant.  Primus  triens, 
qui  simplici  accessione  unciarum  pro- 
greditur.  Alter  triens  compositus  vel 
ex  se  et  nncia,  vel  ex  semisse  et  un- 
cia.  Tertius  triens,  qui  ex  se  et  aug- 
luento  unciarum  compositus  est.  Et 
iterum  repetit  ordinem  primi  trien- 
tis,  uncia,  sextans,  quadrans.   Nam 


Nunquam  cnim 
doctissimus  Festus  ea  scripsif.  Verba 
sunt  barbari  mutilatoris.  Festus  ita 
scripsit :  Bidental  dicebant,  quod  in  eo 
bidentibus  hostili  sacrijicaretur.  Quis 
enim  nescit  Bidental  omnem  locum 
esse,  qui  de  ccelo  tactus  est?  Tan- 
tum  abest,  ut  temphim  duntaxat  dici 
debeat.  Glossarii  auctor  recte  ex- 
posuit:  '  Bidental,T({iros /cepoy»'({irA.7;|.' 
Quin  Persius  ipsnm  hominem  Ktpav 
vo-nXrtya  bidental  \ocsit:  'Tristejaces 
lucis,  evitandiimque  bidental.'  Arte- 
midorus  libro  ii.  u  Kfpawhs  ra  &(Trina 
rwv  X'«'P''«"'  iiriaTjfJLa  noiu  Sta  roiis  iviSpu- 
fievovs  jSai/ioiT,  koi  TctJ  eV  outoTs  yivo- 
fifvas  eva-ias.  De  Bidentibus  alibi 
diximus  in  Conjectaneis.  Glossa- 
rium  :  »  Bidentis,  SierTjs  ois,  opovra 
Trp6$ara.'  lege,  SiSSovra  irp60ara.  lii- 
dentes,  M  rwv  irpofidrwv,  Sih  rh  Si6Sovra 
elvat.  Graeci  bidental  vocant  «VtjAu- 
aiov.  GlossJE  GraECorum,€^Xu(rjo,  tA 
Kara(TKT\<pQivra  x'^?'^"-  Nam  o-KTjTrris 
fulgur.  Porro  de  Bidentibus  abunde 
diximus  in  Conjectaneis.  Bidentes 
sunt,  quas  fnrAcraas  Homerus  vocat : 
quae  neque  agnae  sunt,  quia  illae  non- 
dum  dentes  ediderunt,  neque  ada- 
siae,  quia  jam  ejecerunt:  a  quo  \fi- 
rroyvwfiovas  oves  vetulas  vocant  Grae- 
ci.  Jos.  Scal. 

Bidental]   '  Locus  sacro  perculsus 
fulmine,  qui  bidente  ab  aruspicibus 


se  componit  cum  illis  besuncia,  bes-     consecratur,  quem  calcare  netas  est. 


sextans,  besquadrans.  Ut  non  dubi- 
tari  possit,  quare  Sifiotpov  Grseci  vo- 
carint:  cum  possent  aliter  facere, 
et  a  tribus  quadrantibus  dodrantem 
potins,  quam  a  dnobus  trientibus 
bessem.  Jos.  Scnl. 

»  Bidental]  Apage  sis  illa   verba. 


Vetus  interpres  Persii  :  '  Bidental  a 
bidente,  quod  bidentibus  ovibus  ex- 
piabatur.'  Scaliger  haec  duo  verba, 
quoddam  templum,  quasi  baibari  muti- 
latoris  respuit,  quod  bidental  dicere- 
tur  quivis  locus  de  coelo  tactus.  Sed 
frustra  est  Scaliger.    Nam  cum  a  bi- 


DC    VERBORUM    SIONIFICATION  E    LIB.    II. 


115 


bus  hostiis  sacrificaretur.     Bidentes  autem  sunt  oves" 

duos  dentes  longiores  ceteris  habentes. 
Bigenera  ^  dicuntur  animalia  ex  diverso  gcncre  nata :    ut 

leopardus  ex  leone  et  panthera  ;  cicur  sus  '^  ex  apro  et 

scropha  domestica;  mulus  ex  equa  et  asiuo. 
Bignas  '  geminae  dicuntur,  quia  bis  una  die  natae  sunt." 
Bilbit""  factura  est  a  similitudine  sonitus,  qui  fit  in  vase. 

Naevius,  Bilbit  amphora,  inquit. 
Bilingues "  Brutates  Ennius  dixit,  quod  Brutii  et  Osce  et 

Graece  loqui  soliti  sint :  sunt  autem  Italiae  populi  vicini 

Lucanis. 


11  Qnidam  libri  hosticB,- 
fjiiia  hincE  %im  die  natce  sunt. 


-12  Alii  hibris. — 13  Kescribeiidum  monet  Dac. 


NOT.E 


dente  bidental  dictum  constet,  con- 
stat  etiam  non  prius  dictam  quam  a 
bidente  fiierit  expiatnm  et  conse- 
cratum.  Ergo  templum  quoddam  jure 
dicitur,  id  est,  locus  religionis  causa 
muro,  palis,  fune,  aut  simili  re,  clau. 
sus  septusque.  Etre  vera  ut  in  libris 
fulguralibusTagetis  et  aliorum  Etrus- 
co^um  continetur,  Aruspex  pura  veste 
indutus  bidente  locum  expiabat,  ex. 
piatum  consecrabat,  consecratum  se- 
piebat,  quia  calcari  nefas  erat.  Et 
hic  Festus  egit  de  prima  origine  vocis 
bidental:  postea  vero  fieri  potuit  ut 
bidental  diceretur  quivis  locus  ful- 
niine  tactus,  qui  bidente  non  fuerit 
expiatus  ;  nam  et  Persius  hominem 
etiam  bidental  vocavit.  Sed  non  ideo 
verba  Festi  sic  temere  mutilare  de- 
buit  vir  doctissimus.  Dac. 

^  Bigeyiera]  Docti  viri  putant  ali- 
quid  mutandum  in  cicur  sus,  Quod 
quare  sibi  persuadeant,  non  video. 
Jos.  Scal. 

'  Bignce]  Bignus,  pro  Bigenus,  eo- 
dem  modo  dictum  quo  Privignus,pro 
prigenus.  Nam  Pri  pro  Prae  dice- 
bant,  ut  Pridie.  Idem. 

Bigna']  Bignus  pro  bigeniis,  Infra, 
quia  bis  una  die  nutce  sunt.    Kescri- 


bendum,  quia  bince  una  die  natce  sunt, 
Dac. 

■»  Bilhit]  Glossarium:  '  Bilibit, 
iirt(TKiacriJ.hs  (paiVTJs.'  '  Bilbit,  $ofj.Pv^ei,' 
Jos.  Scal. 

Bilbit]  Vox  ad  imitationem  strepi- 
tus  quem  edit  aqua  vel  vinum,  cnm 
per  angustuni  phialae  colium  fnndi- 
tur.  Glossarium  :  *  bilbit,  iincrKia<T- 
fihs  (paivrjs.'  Imifatio  vocis.  Bilbcre 
Graeci  dicunt  jSo/u^SuAAeu/  et  $ofi0v- 
^nv.  Gloss.  '  Bilbit,  Pofxfiv^u,'  Inde 
'  bombylium.'  Dac. 

n  Bilingues]  Lego  Brutiates,  uon 
Brutates.  BpiridTai.  Apud  Porphy- 
rionem  tamenveterem  Horatii  inter- 
pretem  legitur  Brutaces,  in  eum  lo- 
cum, '  Canusini  more  bilinguis.'  'Bi- 
linguis,'  inquit,  '  dicitur,  quoniam 
utraque  lingua  Canusini  usi  sunt,  sic- 
ut  per  omnem  illum  tractum  Italia», 
quem  ex  majori  parte  Graeci  inco- 
luerunt.  Ex  quo  magna  Graecia  no- 
men  accepit.  Ideo  ergo  et  Ennius 
et  Lucilins  Brntaces  Bilingnes  dixe- 
runt.'  Ita  enim  ex  veteri  Codice 
emendandus  ille  Porphyrionis  locns. 
In  quo  vides  eadem  quae  hic  scribit 
Fesfus.  Jos.  Scal. 

Bilingues]  Brutates    legitur    apud 


116 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Biliis  apud  Afros  appellatur  semen  humanum  humi  profu- 

sum . 
Binomius,'4 "   cui  geminum  est  nomen,  ut  Numa  Pompilius, 

Tullus  Hostilius. 
Biseta  p  porca  dicitur,  cujus  a  service  setae  bifariam  divi- 

duntur,  cum  jam  esse  incipit  major  sex  raensium. 
Bitienses''  dicuntur,  qui  peregrinantur  assidue. 
Blandicella  verba  blanda  per  diminutionem  suntdicta. 
BJaterare '  est  stulte  et  percupide  loqui ;   quod  a  Graeco 

/Sxa^  originem  ducit,  sed  et  camelos,  cum  voces  edunt, 

blaterare  dicimus. 
Blennos^  stultos  esse  Plautus  indicat,  qui  ait:  Stulti,  sto- 

lidi,  fatui,  fungi,  bardi,  blenni,  buccones. 


14  Legenduni  monet  Scaliger,  Binominis. 


NOT/E 


Ennium    iib.    viii.    Sat.    '  Brutates 

bilingues.'    Brntates   autem 

iidem  qui  Bruttli  in  inferiori  partc 
Italise  qua  Sicilise  contigua  est,  a  Lu- 
canisorti,et  ab  iis  etiamdicti  Bruttii, 
quod  ab  eis  defecissent.  Lucani  enim 
Bruttins  vocabant  apostatas  et  fugi- 
tivos.  Strab.  lib.  vi.  et  Diodor.  Si- 
cul.  lib.xvi.  HincGlossarium,  '  Bru- 
tiani,  ol  rAy  SovKiKas  Ta|€is  xpf'*"'"''*'^'''" 
Tes.'  Serviiia  officia  debenles.  Vide 
'  Bruttiani.'  Dnc. 

°  Bi7iomius'\  Legit  Scaliger.  Bi- 
7iominis,  ut '  cognominis.'  Sed  et  Bi- 
nomius  rectum  erit  e  Graeco  Siwvvfxos. 
Glossae  '  Binomins,  SKiwfjiis.'  Leg.  5iw- 
vvfjios.  Idem. 

P  Biseta]  Bisxnum  vocat  Glossa- 
rium :  '  BisKnus,  xo'Pos  t^afxriviaios,' 
et  tamen  non  video,  qnomodo  Bisae- 
nus,vel  Bisenus  sit  e^afitjvialos.  Idem 
est  apud  eundem  auctorem,  '  Bibil- 
les,  5ifj.a\\oi.'  et,  '  Bicerres,  SlixaWoi, 
SiKpoaffot.'  Vide  ipsum  Festum  in 
'  Disulcus.'  Jos.  Scal. 

Biseta'\  A  bis  et  seta  quod  ex  utra» 
que  parte  setas  liabeat.     Quod  tum 


incipit  cum  sex  nienses  nata  est. 
Unde  eleganter  Glossarium  *  Bisse- 
tus,  xo^fo*  i^afx7)vialos.'  Porcus  sex 
menses  natus.  Dac. 

q  Bitienses']  A  Bitiendo  :  de  quo 
in  Conjectaneis.  Dicebatur  idem  et 
'  BEetere,'  scu  '  Betere,'  et  'Bitirc.' 
Glossarium  :  '  Bajsis,  7rpo(r«A0ps.'  Le- 
ge,  Batis.  Jos.  Scal. 

Bilienses]  A  verbo  bito  pro  beto,  id 
est,  eo.  Varro.  'Mulierem  foras  be- 
tere  jussit.'  A  bito  igitur  bitio,  unde 
bitiensis,  qui  peregrinatur  assidue. 
Dac. 

^  Blaterare]  B\o|.  Glossarium, 
'Blanx,  (vrjeifs.'  Legendum  BUtx. 
Jos.  Scal. 

Blaterare]  Stulte  loqui  et  inaniter. 
Plaut.  Aulul.  '  Ubi  tu  es  quae  blate- 
rasti  jnni  vicinis  omnibus.*  Blatero,  a 
blatio,  quo  usus  est  Plaut.  in  Aniphit. 
'Qni,  malum!  inteliigere  quisquam 
potis  est,  ita  nugas  blatis!'  Blatio  a 
/3Ao|  piscis  niliili.  Unde  per  Meta- 
phoram  blax,  fatuus,  stultus.  Gloss. 
'  Blax,  fvridris.'  Dac. 

'  Blennos]  Propric  quos  vulgo  di- 


DE    VKRBORUM    SIGN  JFICATIONE    LIB.    II. 


117 


Blitum'  genus  oleris  a  saporis  stupore  appellatura  esse  ex 
Graeco  putatur,  quod  ab  his  /3Aa^  dicatur  stupidus. 

BoA  "^"  serpens  est  aquatilis  ;  quem  Grgeci  vdpov  vocant :  a 
qua  icti  obturgescunt :  crurura  quoque  tumor  viae  labore 
collectus  boa  appellatur. 

Boare/  id  est,  clamare,  a  Graeco  descendit  (Soum. 


15  Aliilibb.  Bova. 


cimus  morveux.  Nam  ^Xewa.  est  ^t-vfa, 
tnorve.  Locns  Plauti  est  in  Bacchid. 
V.  1.  Idem. 

'  Blituni]  Plaut.  Pseiid.  iii.  2.  'Ap. 
ponunt  rumicem,  brassicam,  betam, 
blitum.'  Inde  fatui  blitei.  Plaut.  Tru- 
cul.  IV.  4.  *  Biitea  et  lutea  est  mere- 
trix,  nisi  quae  sapit  in  vino  ad  rem 
suam.'  Blitum  autem  non  a  )3\a|  sed 
a  ^kItov.  Hesycii.  ^kItov,  Xaxo-vov 
cISos.  'Genusoleris.'  Scliol.  Aristoph. 
^kItov  ixwphv  elvai  Soku  \dxavov,  '  bli- 
tum  videtur  esse  olus  insipidun).'  Et 
forte  ^xWov  a  ^Krrrhv  abjiciendum. 
Jdem. 

"  Boa\  Crurum  tumor.  Luciliiis  : 
'  Ingiien  ne  existat,  papulae,  tama, 
ne  boa  noxit.'  Glossarium  ;  '  Bor,  6 
rovs  Tt^Sas  (pXeyfjiaivciov.'  Puto  jBod. 
Nam  et  a  morbo  aRgrotans  ipse  dici 
potuit,  ut  Carcer,  qui  in  carcere  est, 
et  Ergastulus,  qui  in  ergastulo.  Lu- 
cilius :  '  Non  ergastiihis  unus,  et 
alius  judicem  Op[)osiiit.'  Idem  :  *  ut 
nemo  sententiam  libere,  quasi  ergas- 
tiilus,  possit  dicere.'  Sic  servus  Ao.ra 
dicebatur,  qui  noxam  fecerat.  Unde 
'  dedere  noxam"  dicebant  Veteres. 
Est  etiani  Boa,  morbus  boum  Aucto- 
ribus  rei  rusticae.  Glossario  quoque 
*  Bova,  vdaos  ^oSiv.'  Sive  Boam,  sive 
Bovam  scribas,  niliil  interest.  Jos. 
Scal. 

Boa]  Vel  Bova,  nihil  enim  interest, 
sic  dicta  quod  bubulo  lacte  nutriatur, 
ait  Plin.  lib.  viii.  cap.  14.  '  Faciunt 
his  fidem  in  Italia  appellata;  box  in 


NOT/E 

tantam  amplitudinem  exeuntes,  ut  D. 
Claudio  principe  occisae  in  Vaticano 
solidus  in  alvo  spectatus  sit  infans. 
Aluntur  primo  bubuli  lactis  succo 
unde  nomen  traxere.'  Mihi  magis 
placet  a  magnitudine  boas  vel  bovas 
dictas.  Inde  crurum  tumor  boa.  Lu- 
cil.  '  Inguen  ne  existat,  papulae,  ta- 
ma,  ne  boa  noxit.'  Inde  etiam  boa 
dictus  qui  hoc  vitio  laborat.  GIos- 
sariiim:  *  Bot,6  TovsirSSas  (pXeyfiaivwv.' 
Lege,  nt  optime  Scaliger,  boa.  Et 
etiam  boa,  morbus  boum  auctoribus 
rei  rusticae,  Glossario  quoque  '  boa, 
v6(Tos  &OWV.'  Salmasius  vero  boam  ser- 
pentem  dictum  putat  a  Graeco  dvris, 
quod  idem  est  ac  Svtt^s.  jEoIes  Bce- 
otii  dicebant  ^vTqs,  inde  boa,  ut  ^vifi\s, 
popa:  SvT]s  et  SvTrjs  idem  est  quod  ko- 
XvfjL^tjTijs.  Hesj'chius,  Svinrr)s,  KoXvfi- 
;37jT7/s,  SvTTjs.  Dicebatur  et  Svris  pro 
eodem,  sic  d^;uo5i'7js  et  afxfxo5irT7)s, 
idem,  alterum  genus  serpentis:  qui 
Graece  sciunt  noi  unt  me  verum  loqui. 
Natricem  eandeni  ciim  boa  facinnt 
Glossae :  '  Natrix,  boa,  extos  ilSos.' 
Ita  scribendum.  Boa  vero  pro  tu- 
more,  qiii  ex  labore  viae  in  criiribus 
coUigitur,  aliam  habet  originem,  sed 
ffique  Graecam,  Sinj  est  KaKoirddeia,  ttJ- 
vos,  TaXanrwpitt,  jEoIice  fivri,  Latine 
boa.  S\cSipTvp,^epTrvp,  verber :  oeX(pvs, 
P4x<l>vs,  viilva.  KXdSa,  KXd^a,  clava. 
Idem  et  ^virrriv  dicebant  qui  aliis 
SuTTTTjs.  Dac. 

"  Boare]  Resonare,cIamare.  Plant. 
•  Boat  coehim  fremitu  virum:'  et  En- 


118 


SEXTt    POMPEII    FESTI 


Boarium  forum  Romse  dicebatur;   quod  ibi  venderentur 

boves. 
Bocas  y  genus  piscis :   a  boando,  id  est,  vocem  emittendo 

appellatur. 
Boiae,^  id  est,  genus  vinculorum,  tam  lignese,  quam  ferreaj 

dicuntur. 
Boicus  ager^  dicitur,  qui  fuit  Boiorum  Gallorura  :  is  au- 

tera  est  in  Gallia  citra  Alpes,  quaj  togata  dicitur,  in 

qua"^  sunt  Mediolanenses. 
Bombitatio  '^  ^  est  sonus  apum,  ab   ipso    sonitu  dictus ; 

sicut  mugitus  boura,  hinnitus  equorum. 
Bona,''  id  est,  substantia  rerura,  dicta  sunt  quae  digna  sint 

bonis. 
Botulus  "^  genus  farciminis  propter  connexionem  a  bolis  sic 

appellatur. 

16  AX.inqiw. — 17  AVn  Bombizatio,\el  Bombigatio. 


Leg. 


iiius,  *  claniore  bovantes 
sariiim  :    '  bobantes,  ^ouvrfsJ 
Bovantes.  Idem. 

>  Bocas]  Boca  dicitiir  et  box  a  Grac- 
co  /3o'a|,  iSil,  oTrb  ttjs  jSoTJr,  a  voce,  ide- 
oqne  et  Merciuio  dicatus.  Athen. 
lib.  VII.  De  piscibus  vocalibus  idem 
Athenaeus  lib.  viii.  et  ibid.  Casaub. 
Idem. 

^  Boia]  Boiapropriecollare:  vete- 
res  Glossie  :  '  Boia,  k\oi6s.'  et  *  im- 
boio,  KXothv  irepirlBrjixi.'  Siepius  in  ve- 
tcribus  historiis  Martyrum  manu- 
scriptis  legitur  :  ut,  '  Tolle  boiam  de 
collo  meo.'  Non  mediocriter  errat 
Brodaeus,  qui  Boiam  eandem  cum 
Taureafacit:  cum  Taurea  sit  scutica. 
Hesychius:  ^xipayva,  juafm|,  pdfiBos, 
ravpela.et,  fiapdyva,  jf  Tavpeia.  Arte- 
midorus  de  carnibus  bubiibs,  quod  non 
bonum  sit  videri  in  soninis  eis  vesci, 
pnesertim  servis:  BovKots  5e  fiarrdvovs 
((T-)}fi.alv(i)  Sta  rhv  'tfj.dvTa,Ka\  rrjVTavpfiav. 
Albisit  Plaiitus:  '  Boius  Boinni  ttrit.' 
Nam  Boiani  accipicnduni  pro  coliari, 


NOT.^ 
Inde  GIos-  ciim  tamen  qui  hoc  dicit,  vcilet  acci- 
pi,  tanquain  si  dixisset  ipsiim  Galbiin, 
cum  Galla  cubare.  Notiiin  enim  Boi- 
os  esse  Gallos.  et  Glossarium  :  *  Bos 
buc,  honfyepoi,  uis  ol  rdWot.'  Scribe  ; 
Bos,  Bovs.  Boi,  fTfpolus  ol  rdWoi.  Jos. 
Scal. 

»  noicus  agcr]  Boii  Galli  qui  circa 
Padum  oliiii  habitavere  sed  inde  a 
Romanis  ejecti  ad  Istrum  apiid  Tau- 
riscos.  Strab.  lib.  v.  et  Liv.  lib.  v. 
Dac. 

b  Bombilatio]  B6fj.Pos  Graecis  vox 
apum.  Inde  bombito,  bombitatio. 
Idem. 

c  Bona]  Per  snbstantiam  intellige 
oviriav.  Quidain  bona  a  6f«N</o:  nani 
et  Veteres  dicebant  bennm,  pro  bo- 
num.  Vossius  ab  /Eolico  ovhs  ab  inu- 
sitato  6vr]  vel  ab  dvfu  vel  ovrffit,  juvo. 
Sed  bonwn  a  prisco  duonum,  ut  a  '  du- 
ellum,'  •  bellum  ;'  a  'duis,' '  bis.'  Vide 
'duonum.'  Idcm. 

^  Botulus]  Glossarium  :  '  Botulus, 
<pv(TKos.'  Bolos  hic  prima  longa  acci- 


DE   VERBORUM   SIGNIFICATIONE   LIB. 


119 


Bovem  bidentem  *  a  dentium  numero  dicunt  appellari. 

Bovinatur/  conviciatur. 

Brachium  §  nos,  Graeci  ^paxiaiv  dicunt :  quod  deducitur  a 

fipocX^,  id  est,  breve :  eo  quod  ab  humeris  ad  manus  bre- 

viora  '^  siut,  quam  a  coxis  plantas. 
Brassica  ^  a  praesecando  est  dicta. 
Breve  a  Graeco  descendit,  quod  est  ^poLyy. 
Bruma '  a  brevitate  dierum  dicta. 
Brundisium''  quidam  poetae  brevitatis  causa  Brendam '' 

dixerunt. 


18  Ed.  Scal.  iretiores.— 19  Alii  Brundam. 


NOTiE 


piendutn  :  per  bolos  enim  faicieban- 
tur,  Jos.  Scul. 

Botulus]  Lucanica  carnis  suillae  bo- 
lis  farla.  Unde  et  nomen,  nt  vult  Fes- 
tus.  Sed  repugnat  quantitas.  Bolus 
enim  primam  producit,  botulus  vero, 
et  per  diminutionem  botellus,  ean- 
dem  corripit.  Quare  optinie  Vossius 
a  iSoTbjcibus.  Vel  a^^ueaAo»/ farcimen. 
Dac. 

^  Bovem  bibentem]  Vide  '  ambidens.' 
Idem. 

^  Bovinatur]  Bovinator,  tergiversa- 
tor.  Gell.  lib.  xr.  cap.  7.  Anl.  Aug. 

Bovinaturl  Nusquam  reperies  hoc 
verbum  pro  conviciari.  Bovinari 
enim  est  tergiversari ;  de  quo  satis 
alibi.  Glossarium  :  '  Bovinatorcs,  60- 
pv^oirotol,  6pvXKov  iroiovvres,  ^  rapaxhv.' 
Glossae  Isidorimelius :  'Bovinatores, 
Jnconstanles.'  Jos.  Scal. 

Bovinatur]  Vocabularium  vetus: 
Bovinalor,  convitiator,  inconstans. 
Bovinari,  convitiari,  damnare,clama- 
re.  Glossarium:  '  Bovinatores  eopu- 
^OTTOioi,  BpvWov  TTOiovvres,  ^  rapaxvv.' 
Id  est,  turbautes,  rumorem  facientes, 
vel  tumultnm.  Glossap,  Isidori :  '  Bo- 
vinator,  inconstans.'  Nempebovinari 
est,  tergiversari.  Lucil.  '  Hicce  stri- 
gosu'     bovinatorque    ore    improbu' 


duro.'  A  bove  in  arando  strigante. 
Vide  Gellium  lib.  xi.  cap.  7.  Dac. 

e  Brachium]  Os  ab  humero  ad  cu- 
bitum.  Graecis  fipaxioiv,  a  i3paxu,quod 
breve  sit  si  cum  osse  femoris  confera- 
tur.  Idem. 

•»  Brassica]  Aprce  et  seco,  p  mutato 
in  b,  et  e  in  i.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'Brassica,  ut  praeseca,  quod  ex  hujus 
scapo  minutatimpraesecatur.'  Id^. 

Breve]  A  ^paxv, mutato  x  in  ">  ut  a 
tiaXdxv  malva.  Idem. 

•  Bruma]  A  brevitate  dierum.  Sic 
igitur  ducenda  etymologia  brevissi» 
mus,  brevimus,  brevima,  breuma, 
bruma.  Varr.  lib.  v.  de  L.  L.  '  dicta 
bruma  quod  bievissimus  dies  est.' 
Idem. 

•^  Brundisium']  Immo  Bpevriiffiov,  seu 
Bpivrfaiov.  Prius  Bptvrv  dictum  vide- 
tur:  idque  esse  antiquum  nomen  ejus 
oppidi :  quod  siguificat  lingua  Creten- 
sium  Cervum.  Jos.  Scal. 

Brundisium]  NuUibi  hodie  Brendam 
apud  poetas  reperies.  Sed  omnino 
rescribendum -BrfwJum  vel  Brentiutn; 
Brundisium  enim  dictum  quod  portus 
habeat  cervi  cornua  leferentes,  quem 
Messapii  fipivSov  et  Ppevnov  vocant. 
Hesych.  ^peVSor,  tKarpov.  Vide  Stra- 
bouem  lib.  vi.  et  Eustalh.  in  Horaer, 


120 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Brulianae  parraae '  dicebantur  scuta,  quibus  Brutiani  sunt 
usi. 

Brutiani'"  dicebantur,  qui  officia  servilia  magistratibus 
praestabant :  eo  quod  hi  primum  se  Hannibaii  tradide- 
rant;  et  cum  eo  perseveraverunt,  usquedura  recederet  de 
Italia. 

Brutum  "  antiqui  gravem  dicebant. 

BuBiNARE"  est  menstruo  mulierum  sanguine  inquinari. 
Lucilius :  Haec,  inquit,  te  imbubinat,  et  contra  te  imbul- 
bitat.  Imbulbitare  est  puerili  stercore  inquinari.  Dic- 
tura  ex  fimo,  quod  Graeci  appellant  /3oX|3»tov. 


NOT/E 


p.l409.  Stephanus  auctorem  hujus 
ety tnologiae  citat  Seleucum  in  Glossis. 
Dac. 

'  BrutiancE  parmce]  Vide  *  parinu- 
lis.'  Idem. 

™  Brutiani]  Videndus  Gell.  lib.  x. 
(•ap.  3.  Ant.  Aug. 

Bruttiani]  Breltiani  esset  legen- 
dimi,  quia  a  Brutiis,  quos  Graeci  Bper- 
Tiovs  dicunt,  ductum  est  nomen  :  uec 
aliter  habent  manuscripti  libri  Livii, 
qu^  Brcttii.  Vide  A.  Gellium  lib. 
X.  cap.  3.  Ful.  Ursin. 

Brutiani]  Eleganter  vetus  Glossa- 
rium  :  '  Brutiani,  oi  SovKiKhs  ri^fis 
XpetnxTTovvres.'  Non  cnim  vocat  Sov- 
Aoi/s.  Eos  Fulgentius  ait  etiam  Ge- 
rones  dictos.  'Congerrones,'  inquit, 
*qui  aliena  ad  se  congregant.'  Unde 
apud  Romanos  Gerones  BriUiani  dic- 
ti.  Quod  veruni  est.  Nam  Gerones 
sunt  x^*?"'''''''"»  irpaKTrjpfs,  ut  auctor 
Glossarii  docet.  Apud  Plautum  sunt 
Geruli,  in  Truculento:  '  Ite  hac  siniul 
muli  aeris,  daninigeruli,  lorasgerones, 
Bonorum  hamaxagogae.'  Atque  hjec 
est  prinia  conjectura  nostra  de  Bru- 
tianis  geronibus.  Sed,  ut  ingenue 
fateamur,  putamus  potius  dictos,  quia 
gerones  literarum  et  publici  cursores 
erant.  Strabo  :  tcDi'  5e  niKffTwv  vnrjpxf 
li7)Tp6iro\is  UiKivrla,  vvv\  5e  Koi/iTjSJij'  f  w- 
rti/  airw(rdfVT(s  VTtb  'Pw/xotftif  5i«  tt/»/  Trpbs 


avvifiav  Koivwviav.  uvtI  Se  (TTpoTtiaj^fie- 
podpo/^etv  Koi  ypa/MixaTOtpopuv  OTreSefx- 
6170-01'  iv  TCfi  t6t€  drinoffitp,  KaOdirfp  Koi 
\evKavol,  Ka\  /SptTTioi  koto  tos  outoj  Oi- 
Tios.  Jos.Scal. 

Brutiani]  Vidc  '  bilingues.'  Quod  sc 
Annibali  dedidissent,  hoc  poenae  iis  a 
llomanis  impositum,  ut  cursores  es- 
sent  et  tabellarii.  Vide  Gell.  lib.  x. 
cap.  3.  et  Strab.  extremo  lib.  v.  qui 
iion  Bruttiis  tantum,  sed  Picentinis 
etiam  et  Lucanis  factum  tradit.  Inde 
etiam  Bruttii  gerones  apud  Fulgenti- 
um.  Porro  ab  ultimis  usque  SEeculis 
victoribus  is  mos  fuit,  ut  gentes  de- 
victas,  quas  pcnitus  nollent  exscin- 
dere,  ad  vilia  servitia  cogerent :  sic 
Josue  Gabaonitas,  quos  delere  ei  ne- 
fas  erat  propter  sacramentum,  aqua- 
tores  fecit  et  lignarios.  Dac. 

n  Brutum]  Horat.  'quo  bruta  tel- 
lus.'  Estque  ex  Etruscorum  librorum 
doctrina,in  quibus  etiam  eodem  modo 
'  bruta  fulmina '  dicebantur.  Jos. 
Scal. 

o  Bubinare]  Glossae  Isidori :  '  Bu- 
vinare,  sanguine  inquiuare  mulieris 
menstruatae.'  Versum  Lucilii  sic  le- 
gcbat  Franciscus  Duza  :  'Haec  te  im- 
bubinat,  et  contra  te  imbulbitat  ille.' 
vel,  'Te  imbulbitat  infar.s.'  Imbul- 
bitare  autem  est  quovis  stercore  in- 
quinare,  non   tantum   puerili.     Sed 


DE    VF.RBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB,    H. 


121 


Biibleum^°  p  est  genus  quoddam  vini. 

Buccina''  quam  nos  appellamus,  Graeci  buchianon'  a  si- 

militudine  soni  dicunt. 
Bucephalus"^  vocatus  est  equus  Alexandri  regis,  propter 

quandam  bubuli  capitis  similitudinem. 
Bucerum  '  pecus  de  bubus  dicimus. 
Bulgas  *  Galli  sacculos  scorteos  appellant. 
Bulimam"  Graeci  magnam  famem  dicunt,  adsueti  magnis 


20  Al.  Bubeum  et  Bublimm.—I  Legendum  monet  Scal.  Graci  Bucanen. 
2  Scal.  et  Dac.  corrigiint  Bulimum. 

NOT^ 

hic  Lucilii  versum  Festusexplanavit, 
ubi  de  puerili  stercore  loquitur.  Dac. 

P  Bubleum^  Theocritus  Eidyll.  xiv. 
Bybllni  vini  facit  mentionem.  Ant, 
Aug. 

Bubleum]EtBublinum.  Grzece  )3i5j3- 
Mvos.  Theocrit.  Idyl.  Xiv.  'Avai^a  Se 
$v0\tvou  aiiTols  E,vwSr},  rfrSpuv  eTeaiv, 
'Relevi  autem  Bubleuni  illis  Fra- 
grans,  quatuor  annorum.'  Dac, 

'J  Buccina]  A  Graeco  fivKdvr],  ut  op- 
time  correxit  Scaliger,  a  similitudine 
soni,  quia  bou  bou  canit ;  ut  sentit  eti- 
am  Varrolib.  iv.  de  L.L. '  Etiam  buc- 
cinator  a  vocis  similitudine  et  cantu 
dicitur.'  Idem. 

>■  Bucephalus']  Contra  Festum  scho- 
liastes  Aristopbanis  :  ov  yap,  inquit, 
^ovKecpdXous  'imrovs  Ka\ovfjiev  Sia  rh  (xop- 
<pT)v  roiavrT]v  aiirovs  exeiv,  aWa  Sta  ou- 


^  Bucerum]  Glossarium  :  '  Buce- 
rum,  yevv7)ixa  /3i(is.'  lege,  /3o(5y.  Jos, 
Scal. 

Buccrum]  Eleganter  Lucret.  lib.  v. 
*  Lanigeraeque  simul  pecudes  et  bu- 
cera  secla.'  Et  Ovid.  lib.  vi.  Meta- 
morpli.  '  Lanigerosque  greges,  ar- 
mentaque  bucera  pavit.'  Gloss.  Phi- 
loxeni;  '  Bucerum,  yevvrjfia  Pohs' 
leg.  Bucerum  seclum.  Dac. 

'  Bulgas]  Adhuc  Galli  nomen  re- 
tinent,  sed  inroKopiariKitis ,  Bulgetas, 
Sunt  autem  risci  scortei,  Jos,  Scal, 

Bulgas]  Ita  sacculos  pellaceos 
crumenas  Veteresappellarunt.  Lucil. 
'  Cni  neque  jumentum  est,  nec  ser- 
vus,  nec  comes  ullus,  Bulgam,  et  quic- 
quid  habet  nummorum,  secum  habet, 
ipse  Cum  bulga  ccenat,  dormit,  lavit, 
omnis  in  una  Spes  homini  bulga,  hac 
rws   eyKexapdxOat,  us  Kal  'Ahe^dvSpov     devincta  est  cetera  vita.'     Vocabu- 


rov  MuKeSdvos  6  'tirrros  ^v,  i.  e.  '  Neque 
enim  Bucephalos  equos  dicimus,  quod 
tali  forma  praediti  sint,  sed  quod  ta- 
lem  notam  inustam  gerant,  ut  equus 
Alexandri  Macedonis.'  Idem  Arria- 
nus  :  vel  quod  notam  candidam  in  ca- 


lum  Gallicum,  quod  Festus  intelligit, 
est  bouge,  et  diminutivum  bougette, 
Et  Latinos  a  Gallis  vocem  bulgam  ac- 
cepisse  creditum  est.  Sed  melius 
Vossius  qui  ab  j^olico  fioXyhs,  pro 
fioKyhs,    deducit,  nam  fj.o\yhs,  $6etos 


pite  habuerit  equus  Alexandri,  ipse  a<TK6s,  Dac, 

totus  niger.    Sed  verum  est  ita  dic-         "  Bulimam]  Lege  Bvlimum,    Ego 

tum  fuisse  quia  Thessalus  esset,  her-  id  irddos  invenio  Furcillam  dictum  a 

bamque  boucranion  inustamhaberet.  vetere  collectore  Glossarum  :  '  Fur- 

Ita  enim   generosos    quosque  equos  cilla, /3ouA(/uos,  6/xe7os  \tfj.6s,'    In  Isi- 

suos  inurebant  Thessali.  Idem,  doro, '  Curcilla,  oppilago  :'  et  contra, 


122 


SEXTI    POMPKII    FESTI 


et  amplis  rebus  praeponere  bu,  a  magnitudine  scilicet 
bovis :  hinc  est,  quod  grandes  pueros  bupaedas  appel- 
lant ;  et  mariscam  ficum,  busycon. 

Bulla "  aurea  insigne  erat  puerorum  praetextatorum,  quae 
dependebat  eis  a  pectore,  ut  significaretur  eam  eetatem 
alterius  regendam  consilio :  dicta  auteni  est  a  Graeco 
serraone  ^ovXrj,  quod  consilium  dicitur  Latiue :  vel  quia 
eam  partera  corporis  bulla  contingat,  id  est,  pectus,  in 
quo  naturale  manet  consilium. 

Burranica  potio  ^  appellatur  lacte  comraixtum  sapa  :  a  rufo 
colore,  quera  burrum  vocant. 

Burranicum,^  genus  vasis. 

Burrum^  dicebant  antiqui,  quodnunc  dicimus  rufum:  unde 


'Oppilago,  curcilla.'  Qiiod 
paiticula/3oD,  miratus  suni  a  Justinia- 
no  imperatore  jSouiroj/rjpoi/compositum 
esse,  Novella  vi.  $ovn6vr]pov  -Kopelav. 
Pono  fioiiraiSa  dicebant,  quem  Lati- 
ni  Catulaslrum.  Glossarium  :  '  Ca- 
tulaster, /SouTrais.'  AliaeGlossae  :  'Ca- 
tulester,  pupa,  pupula,  iroWTjl.'  Cat- 
lastros  est  vetus  lectio  apud  Vitrnvi- 
um  lib.  vni.  cap.  4.  Quod  a  iiobis 
admodum  adolescentibus  olim  anim- 
adversunrWuit.  Jos.  Scal. 

Bulimam']  Corrige  cum  Scaligero 
bulimum,  Graece  ^oiKiixos,  a  particula 
epitatica  $ov,  a  bovis  magnitudine,  ut 
$ov\iiiia,  ^ovTTfiva,  fiovya^ios,  fiovy\oi(T- 
ffos,  fiovirais,  fiovffVKov,  ct  alia  multa. 
Dac. 

^  Bulla]  BouX^.  Tarentine  ^ovX^, 
/3(5\Xa:  etavaPo\^,aixP6\\a:  undeAbol- 
la.  Quod /Eolismum  resipit.  Jos.iScai. 

Bulla]  Varro,  ut  refert  Plutarch. 
ab  vEolico  p6\\a,  pro  fiov\^,  et  pueris 
datam  ut  fv^ov\ias  (Tvfi$o\ov,  quod 
cum  Festo  facit.  BuUa  autem  in  col- 
lo  pueris  ingenuis  suspendebatur  au- 
rea,  libertinis  scortea,  et  a  Tarqui- 
nio  Prisco  originem  liabcrc  putatur. 
Dac. 

y   Burranica  polio]    Vide,  quac   in 


NOT^ 

t  de      Conjectaneis  de  lioc  olim  scripsimus. 


Jos.  Scal. 

Burranica  polio]  Hanc  facit  lacte, 
id  est,  lac,  cum  sapa,  id  est,  mulso 
decocto.  Burranicam  potionem  desig- 
nat  Ovid.  lib.  IV.  Fast.  '  Dum  licet, 
apposita,  veluti  cratere,  camella,  Lac 
niveura  potes,  purpureamquesapam.' 
Dac. 

«  Burranicum']  A  burro,  id  est,  ru- 
fo.  Jdem. 

^  Burrum]  Eleganter  homines  ex 
potione  rubentes  ait  Bun-os  a  Vete- 
ribus  dictos.  Qiiod  verbum  in  eo- 
dem  sensu  retinet  Hispanica  lingua. 
Burraceos  enim  vocant  ebriosos,  et 
vas  vinarium,  Burraceam.  Glossa- 
rium  :  '  Burrum,  irv^libv,  ^avB6v.'  Jos. 
Scul. 

Burrum]  Burrus  a  Graeco  iru^^Js. 
Glossar.  vet.  '  Burrus,  irv^l>6s.'  pro 
hurrus  sappe  scribebant  byrrus.  Ser- 
viiis:  '  Pyrrus  a  colore  comas  sic  dic- 
tus,  qui  Latine  byrrus  dicitur.'  Sic 
ni»^^(as,  nomen  proprium,  apud  Lati- 
nos  veteies  coniicos  Byrrias  dicitur. 
Sic  genus  equi  brevioris  a  colorc 
Grjeci  Trvfiyixo",  Latini  bnrrichum  ap. 
pellarunt.  Uiide  nostruin  bourriquc. 
Dac. 


DE   VERBORUM   SIGNIFICATIONE   LIB.   II. 


123 


rustici  burram  appellant  buciilam,  quae  rostium  habet 
rufum :  pari  modo  ^  rubens  cibo  ac  potione  ex  prandio 
burrus  appellatur. 

Bustum''  proprie  dicitur  locus,  in  quo  mortuus  est  com- 
bustus  et  sepultus:  diciturque  bustum  quasi  bene  us- 
tum :  ubi  vero  combustus  quis  tantummodo,  alibi  vero 
est  sepultus,  is  locus  ab  urendo  ustrina  vocatur  :  sed  mo- 
do  bustum,  eo,  quod  sepelitur,  sepulcra  vocamus. 

Buteo  ^  genus  avis,  quse  ex  eo  se  alit,  quod  accipitri  eri- 


NOTiE 


^  Pari  modo]  Hinc  Nestor  :  *  Bur- 
ras  dicitur  qni  ex  potione  cito  (it  ru- 
beus.'  Hoc  verbum  in  eodem  sensu 
retiuet  Hispanica  lingua,  burraceos 
enim  vocat  ebiiosos,  et  vas  vinarium 
burraceam.  Idem. 

<=  Bustum']  Ab  hoc  inauspicatum 
genus  d^Vmm  Ambustmeum  d.\c\.\im  pu- 
tarim,  quod  circa  busta  versetur. 
Glossarium,  '  Ambustandus  :  elSos 
bpviov.'  lego,  Ambustaneus :  ut  Circa- 
nea  avis :  eaeque  Ambustanece  aves 
dictae  videntur,  quae  de  busto  seu  ro- 
go  aliquid  in  tecta  deferebant,  et  in- 
cendium  portendebant :  unde  *  incen- 
diarlaj  aves'  in  augurali  disciplina. 
Servius  in  Fragmentis  :  *  Sane  bubo, 
si  cujus  aedes  insederit,  et  vocem  mi- 
serit,  mortera  significare  dicitur.  Si 
autem  de  busto  sudera  ad  tectum  de- 
tulerit,  incendium  aedibus  porten- 
dere.'  Quin  eandem  Spinturnicem 
fuisse  cum  incendiaria,  non  dubito. 
Graeco  euim  nomine  dicta  est,  iropo 
rhv  crvivdripa  :  quod  carbonem  ex  rogo, 
aut  ex  altari  in  aedes  inferret :  (nnv6i]p 
est  strictura  ignis.  Neque  vero  prae- 
termittendum,  quod  de  Ustrina  hic 
dicitur,  separatam  aliquaudo  a  se- 
pulcro,  aliquando  conjunctam  fuisse. 
Ideo  hoc  cavebatur  a  Veteribus :  quin 
et  lex  monumentis  applicabatur,  ut 
licet  notare  in  antiquis  duobus  saxis 
Roraae :    hvic.   mo>)imento.    vstri- 

NVM.  APPLICARI.  NON.  LICET.      Item, 


AD.  IIOC.  MONIMENTVM.  VSTRINVM 
APPLICARI.  NON.  LICET.    VctUS  GloS- 

sarium  :  '  Ustrina,  irvpKdia. :  *  ustriua,' 
KavaTpa  viKpHv.'  Servii  Fragmenta  : 
'  Apparatus  mortuorum  funus  dici  so- 
let :  exstructio  lignorum,  rogus  :  sub- 
jectio  ignis,  pyra  :  crematio  cadave- 
ris,  bustum  :  locus,  ustrina :  operis 
constructio,  sepulcrum  :  inscriptum 
nomen,  memoriaque,  monumentum : 
publicae  autem  ustrinae  erant  in  ex- 
quiiiis,'  inquit  Acro.  Jos.  Scal. 

Bustum}  Area  soli  in  qua  corpus 
crematur  et  sepelitur,  unde  et  busta 
olim  sepulcra  dicta  sunt.  Vide  infra 
in  '  sepulcrum.'  Et  Cicero  in  ii.  de 
legibus  :  '  Pcena  est  si  quis  bustum, 
hoc  est,  tymbon,  aut  monumentum 
violarit.'  Locus  ubi  corpora  combus- 
ta  sunt,  nec  sepulta,  ustrina  dicitur. 
Pyra,  lignorum  congeries,  rogus  est 
cum  jam  arderecoepit.  Virgil. 'Con- 
stituerepyras...Ter  circum  accensos, 
cincti  fulgentibus  armis,  Decurrere 
rogos.'  Monumentumest  lapideastruc- 
tura  sepulcro  imposita,cui  ad  menio- 
riam  demortui  quippiam  inscribeba- 
tur.  Cic.  I.  Tuscul.  *  Monumenta  se- 
pulcrorum  ex  vulgari  scilicet  saxo, 
aut  ex  marmore,'  quibus  incideren- 
tur  laudes  demortui,  ut  propagaretur 
ejus  memoria.  Dac. 

^  Buteo^  Accipitris  genus.  Quae 
subjungit  Festus,  ea  refellit  Voss. 
naiu  cum  avis  timidissima  sit,  cum 


124 


FESTl    DE    VERB.    SIGNIF.    LIB.    II. 


puerit :  vastitatisque  cst  causa  his  locis,  quae  intraverit, 
ut  bubo  :  a  quo  etiam  appellatur  buteo. 
Buttubata/  Nasvius  pro  nugatoriis  posuit,  hoc  est,  nullius 
disnationis. 


NOTiE 


accipitre  rongredi  non  audet,  nediim 
illi  cibnm  eripiat ;  nec  vastitatis  causa 
est,  cnm  sit  boni  ominis,  ut  patet  ex 
Plinio,  qui  et  familiam  ex  eo  cogno- 
minatam  dicit  cum  prospero  auspicio 
ducis  in  navi  sedisset.  Idem, 

«  Buttubata]  Ut  nugarum  facilis  et 
obvia  materia,  ita  nomina  niulta  a 
Veteribus  excogitala,  ut  Buttubata 
a  puerorum  vocibus,  quas  primas  in 
infantia  discunt,  Bu,  Tu,  Ba,  Ta.  Bu, 
est  bibere  :  unde  '  buae  potus  :'  et 
'  vinibuae  '  Lucillio  ebriosae.  Varro 
Calo  de  liberis  educandis  :  '  Cum  ci- 
bum  ac  potionem  buas  ac  papas  vo- 
cent ;  matrem,  mamraam  :  patrem, 
tatam.'  Ba,  est  papa.  Unde  Piau- 
tus  :  'Tum  puero  dandum,  qiiod  pa- 
pet.'  Ta,  est  appellatio  Tatae.  Tu, 
etiam  appellatio  oibi,  unde  Tubucci- 
nari  factum,  pro  manducare.  Idem 
et  Titia :  Glossarium  :  '  Titia  Kpea 
vniriwv,  t>  \eyovai.'  Sed  praestat  Ba 
pro  Ma,  hoc  est,  niaiiima  dictum :  nt 
facilis  est  lapsus  a  B  ad  M,  Buttubata 
ergo,  quasi  Buttumata.  Sunt  et  aliae 
appellationes  nugarum  :  Hetta?,  Lire 
lire,  Nauci,Gerrae,  Apinae:  quod  est 
detortum  ah'A<pdvvai:  quod  fuit  igno- 
bile  oppidum.  Stephanus  :  'A(pdvvai, 
Xupiov  2iKeA.ioy,  &arinov.  a<p'  ou'  E?  fU 
'A<pdvvas,  enl  raiv  dS^Xoi»',  Kal  eKrfToirta'- 
Htvuv,  Proverbium  vult  accipi  Ste- 
phanus  de  remotissimis :  et  Hesy- 
chius,    qui    non  in  Sicilia,    sed  in 


Attica  ponit.  'Acpdwai,  x^P^*^"  "''^* 
Aafiapridos  (pvXrjs.  irS^pu&ev.  proverbia- 
liter  a<pdvvai,  avT\  rov  ■tt6p()uQev.  At 
Romani  de  rebus  nugatoriis.  Glos- 
sarium, '  Apinae,  (pdvvai.'  lege  a<pdvvat. 
Neque  aliud  est  AfFaniae  apud  Apu- 
leium  libro  ix.  '  Ha-c  et  alias  similes 
affanias  frustra  oblatrantes  eos  re- 
trorsum  abdiicunt  pagani.'  Et  libro 
X.  '  ore  semiclauso  effutiens  nescio 
quas  affanias  effutire.'  Apud  eundem 
Apuleium  Folia,  pro  nugis :  in  vita 
Gallienorum  Impp.  '  Cyclopem  etiam 
luserunt  omnes  apenarii :'  lege  api- 
narii:  id  est,  quos  vulgo  in  Gallia 
Plaisatilins:  ab  apinis,  et  nugis.  Jos. 
Scal. 

Buttubata]  Nugatoria,  a  puerorum 
vocibus,  bu,  tu,  ba,  ta,  quas  primas  in 
infantia  discunt.  Bu  est  bibere.  Tu 
appellatio  cibi.  Ba  est  papa.  Ta  est 
appellatio  tatcE:  vel  ha  est  pro  ma, 
hoc  est,  mamma,  ut  facilis  est  lapsus 
a  ;n  ad  6  buttubata,  quasi  buttumuta. 
Scaliger.  Verius,  ut  videtur,  Marti- 
nius,  qui  ab  Hebraeo  bitu  bote  esse  pu- 
tat,  qiiod  significat,  locutionem  gar- 
riens,  sivefutiliaeffutiens,etsane  non 
pueriles,  sed  fictitias  voces  fuisseos- 
tendit  Sosipater,  apud  queni  dis« 
juncte  legitur,  *  Bu  tu  bat  ta.  Plau- 
tus  pro  niigis  posuit,  ut  in  glossis  ve- 
terum  bat  tat  ti  anagmenorum'  (anaa;- 
amentorutn  recte  Meursius)  *  vocum 
veter:im  Interpres  scribit.'  Dac. 


SEX.  POMPEII  FESTI 


VERBORUM  SIGNIFICATIONE 


LIBER    IIL 


Cacula^  servus  militis.  Plaiitus  :  Video  caculara  mili' 
tarem :  dicitur  autem  a  Gragco  ^o^Xov,  quod  fustibus  cla- 
visque  ligneis  ad  tutelam  dominorum  armari  soliti  sint. 

Caculatum,''  servitium. 

Cadmea  terra,*^  quae  in  aes  conjicitur,  ut  fiat  orichalcum. 

Caduca  ^  auspicia  dicunt,  cum  aliquid  in  templo  excidit, 
veluti  virga  e  manu. 


*  Cacula]  Plaut.  in  Triniim.  Ant. 
Avg. 

Cacula]  Glossarium  :  '  Cacula,  5oD- 
\os  aTpaTiuTov.'  Jos,  Scal. 

Cacula}  Locus  Plauti  est  in  Tri- 
num.  act.  m.  Sc.  3.  '  Video  caculam 
miiitarem  me  futurum  haud  lougius.' 
A  KaKov,  id  est,  lignum,  deducit  Fes- 
tus,  inepte,  nam  est  a  Kanhs  imbellis, 
quod  non  esset  in  numero  militum. 
Caculam  cum  calone  in  etymo  con- 
fundit  Festus.  Dac. 

^  Caculatum]  Ut  aedilatum.  Jos. 
Scal. 

Caculatum'^  A  cacula,  intellige  au- 
tem  servitium  cacularum  :  cuculatus, 
ut  cedilatus,  l^c.  Dac. 


NOT^ 

=  Cadmea  terraj  In  acs  injicitur,  ut 
facilius  fundatur.  Plin.  lib.  xxxiv. 
cap.  10.  'Ipse  lapis,  cx  quo  fit  ses, 
Cadniea  vocatur,fusuris  necessarius, 
medicina;  utilis.'  Lapidem  calami- 
narem  vocant  officinae.  Dicta  au- 
tem  Cadmea  a  Cadmo  qui  metallo- 
rum  fusuram  invenisse  dicitur.  Alii 
aliter.  Idem. 

d  Caduca]  Virgam  e  manu  Flami- 
nis,  quam  Commentaculuui  voca- 
bant,  excidisse,  Caducum  auspicium 
faciebat :  et,  ni  fallor,  infelix  erat : 
in  Glossario  :  '  Caducus,  TWTiKoiroKi- 
TiKhs,  hritxoaios.'  lege,  tnuTiKSs.  In 
eodem,  '  Caducos,  iiri\T)ix.-mlp.'  legc 
iTTi\7]TrTiKovs.  Jos.  Scal. 


126 


SKXTl    POMPEII    FESTl 


Caduceatores  *  legati  pacem  petentes.     Cato :  Caduceatori, 

inquit,  nerao  homo  nocet. 
Caecultant/  csecis  proximi  sunt  oculorum  acie  obtusa.  Plau- 

tus :  Numnam  mihi  ^  oculi  caecultant  ?  estne  hic  noster 

Hermio  ? 
Coecultare  est  csecos  imitari. 
Casculus  condidit  Pra^neste.''     XJnde  putant  Caecilios  '  or- 

tos,  quorum  erat  nobilis  familia  apud  Romanos.     Alii 

appellatos  eos  dicunt  a  Caecade  Trajano  iEneae  comite. 
Ca3cum  vallum  ^  dicitur,  in  quo  praeacuti  pali  terra^  adfixi 

herbis  vel  frondibus  occuluntur. 


NOT.E 


«  Caduceatores]  Cadiiceum  Graecum 
est  pro  Cainceum.  KapvKeov  Syracu- 
sane,  et  Tarentine,  quod  aliis  «rjpu- 
Kiiov.  R  in  D,  ut  contra  sa^pe  D  in 
R.  Idem. 

Caduceatores]  Legati,  pra°cones, 
feciales,  qui  caduceum  g;erebant  in 
signuni  pacis,  Graece  KTjpvKuoi',  apud 
Lucian.  et  in  epigram.  Tarentinis  et 
Syracusanis  KapvKnov,  et  p  in  5  mutato 
caduceum:  de  Caduceo  Hygin.  lib.  ii. 
Astron.  cap.  8.  '  Ab  Apolline  virgu- 
lam  quandam  muneri  accepit  Mercu- 
rius,  quam  mauu  tenenscum  proficis- 
ceretur  in  Arcadiam,  et  vidisset 
duos  dracones  inter  se  conjunrto 
corpore  alium  appetere,  ut  qui  dinii- 
care  inter  se  videretur,  virgulam  in- 
ter  utrumque  projecit,  itaque  disces- 
serunt,  quo  facto,  eara  virgulam  pa- 
cis  causa  dicit  esse  constitutam,  non- 
nulli  etiam  cum  faciunt  caduceos, 
duos  dracones  implicatos  virgula  fa- 
ciunt,  quod  initium  Mercurio  fuerat 
pacis.'  Graeci  tantnm  Caduceos  ge- 
rebant,  Romani  vero  herbas  quas- 
dam,  quae  sagmina  vocabantur.  Dac. 

^  Cacultant]  Gloss.  '  Ca-culto,  o/ti- 
P\v6tt<j},' et  itaforte  rectum  esse  pu- 
tavit  Vossius,  quem  non  sequor,  nam 
a  *  caeco,'  *  caecutio,'  ut  '  audio,'  '  au- 
dlto,'  '  ausculto.'  Idem. 


s  Numnammihi]  Hic  versus  Plau- 
ti  est  ex  amissis  ejus  comoediis,  qua- 
rum  etiam  nomen  desideratur.  Idem. 

^  CcEculus  concidit  Prcen.]  Virg.  vii. 
^neid.  '  Nec  Praenestina;  fundator 
defuit  urbis.Vulcanogcnitum  pecora 
inter  agrestia  regem,  Inveutumque 
focis  omnis  quem  credidit  a-tas,  Cae- 
culus.'  Ubi  Servius  :  '  Cseculus  fi- 
lius  Vulcani  sic  dictus  quod  minori- 
bus  oculis  fuerit,  quam  rem  frequen- 
ter  efficit  fumus.  Hic  coUecta  muU 
titudine,  postquam  diu  latrocinatus 
essetPrapnestinamcivitatem  in  inon- 
tibus  condidit,'  &c.  Et  Solin.  cap.  8. 
'  Prajneste,  ut  Zenodotus  refert,  a 
Prajneste  Ulyssis  nepotc,  Latini  filio, 
aut,  ut  Praenestini  sonant  libri,  a  Cae- 
culo  qucm  juxta  ignes  fortuito  inve- 
nerunt,  ut  fama  est,  Digitiorum  soro- 
res.'  Idem. 

'  Unde  putant  Ccecilios']  Caecilia 
gens  plebeia,  Metellorum  cdgnomen- 
to  clara,  e  Praeneste  oriunda,  puta 
a  Caecrdo.  Alii  a  cfficitate  Caecilios 
dictos  putant.  Idem. 

"  Ccecuyn  vallum]  Occulta  munitio 
ex  praeacutis  in  summo  vallis  alte  ac 
dense  stipata  in  humo  depactis,  eo- 
rum  modice  prominente  cuspide,  ac 
ea  frondibus  aut  virgultis  obducta, 
qua  transituri  sunt  hostes,  qui  se  la- 


DE    VERBORUM    SlGNIFIGATION  E    LIB.    IIl. 


127 


Caedem '  putant  ex  Grseco  dici,  qiiod  apud  illos  xtejvciv  ' 

significat  interficere. 
Caedere  "  a  caedendo  dictum. 
Caeditiae  tabernae  "  in  via  Appia  a  domini  nomine  sunt  vo- 

catas. 
Caelassis"  caslaveris. 

Caelestia  auguria  vocant,  cum  fulminat,  aut  tonat. 
Caclibem  p  dictum  existiraant,  quod  dignara  caelo  vitam 

agat. 
Caella,''  quod  ea  caelentur,  quae  voluraus  esse  occulta. 
Caena  ^  apud  antiquos  dicebatur,  quod  nunc  est  prandium. 

Vesperna,  quod  nunc  cajnam  appellamus. 


Alii  Kaivdv, — 2  Alii  cedeve  a  cadendo  dictutn. 


NOT^ 


tenlibns  spiculis  induant.  CEesar 
lib.  I.  belli  civilis  :  '  Caesariani  mili- 
tes  positis  scalis,  Brundusii  niuros 
ascendunt,  sed  moniti  a  Brundusinis, 
ut  vallum  caecum  fossasque  caveant, 
subsistunt,  et  longo  itinere  ab  iis  cir- 
cnmducli  ad  portum  perveniunt.' 
Idem. 

'  Ccedeni]  A  cado,  quod  a  /coiVaj, 
occido,  unde  et  caido  Antiqui  dice- 
bant.  Idem. 

™  Ccedere]  Lege,  cadere  a  cadendo 
dictum,  nt  in  marg.  Sed  etymon  illud 
Festi  falsum  est.  Vide  '  ceedem.' 
Idem. 

°  CcBditiw  tabernce']  Ex  hoc  loco 
Sipontinus  :  '  Caeditiae  tabernee  non 
a  caedendo  dictae  sunt,  sed  a  domini 
nomine  qui  Cseditius  vocabatur,  a  quo 
in  via  Appia  apdificatae  sunt.'  Non 
longe  ab  eadem  via  circa  Vestinos  ali- 
cubi  campus  noniine  Caditim,  cujus 
meminit  Plin.  unde  optiraus  caseus  ; 
ct  circa  Sinuessam  Cceditiani  coloni. 
ISem. 

°  Ccelassis]  Caelaveris.  '  Ctelasso,' 
*  caelavero,' '  amasso,'  '  amavero,'  et 
similia,  quam  formationem  Latini  a 


Graecis  mutuati.  Ex  aoristis  sub- 
junctivi.  Idem. 

P  CtElibem]  KoiAiv|/  est,  Carens  con- 
cubitu,  ut  alyi\i\p,  Carens  capris, 
KepK6\i^,  carens  cauda  :  Kiieiv,  koIos, 
unde  opiCKows,  in  montibus  cubans. 
Ea  est  vera  etymologia.  Jos.  Scal. 

Calibem]  Hoc  Festi  Etymon  vul- 
go  receptum  fuit ;  nam  et  Donatus 
apud  Terent.  '  Romani,'  inquit, '  cae- 
libem,  quasi  coelitem  dicunt.'  Sed 
tamen  falsum  est.  Nam  ceelebs  a 
Graeco,/co/Aji|',  id  est,  carens  concubi- 
tu,  nt  alyiKi^,  carenscapris,  KepKdXi^, 
carens  cauda.  A  Kiiav  est  koIos,  a 
quo,  et  Xei-rrta,  Koi\L\f/.  Dac. 

1  Ccella]  GIoss.  '  Cellarium  et  Cel- 
laromarium,  Tafiuov.'  Lege  :  Cella- 
rium  et  Cellar,  Omarium.  Omarium 
et  Aumaiium  dicebatur.  Petronius 
apud  Fulgentium  :  '  in  aumarinm 
meinet  ipsum  conjeci.'  Jos.Scal. 

Ccrlla]  A  caelando.  Melius  per 
simpiexe:  cellaa.celando.  Dac. 

•■  Cana]  Idemin' prandium.''Pran- 
dium,' inquit, 'aGraeco  est  dictum; 
nam  meridianum  cibum  coenam  vo- 
cabant : '  et  in  voce  '  scensas.' '  Scen- 


128 


SEXTI    POMPEfl    FESTI 


Caenacula'  dicuntur,  ad  quse  scalis  ascenditur. 
Cserimoniarura '  *  causam  alii  ab  oppido  Csere  dictam  exis- 

timant;  alii  a  caritate  dictamjudicant. 
Caesar,"  quod  est  cognomen  Juliorum,  a  caesarie  dictus  est, 

quia  scilicet  cum  caesarie  natus  est. 


3  Ed.  Scal.  CcBrimoniam. 


NOTiE 


sas  Sabini  ccenas  dicebant,  quae  au- 
tein  nunc  prandia  sunt  coenas  liabe- 
banf,  et  pro  ccEnis  vespernas  appella- 
bant.'  Sic  apud  Plautuin  '  vespeina.' 
Eodem  niodo  apnd  veteres  Graecos 
hitirvov,  quod  ccEna  nunc  est,  signifi- 
cabat  prandinni,  hSpirov  autem  ves- 
pertinas  epulas.  Qnod  splendido 
Tiieocriti  loco  probatur  qui  est  in 
fine  'H/3a/c\i(T/c.  Autvuv  5e  Kpta.  r'  ott- 
To,  Koi  iv  Kavecji  fxiyas  &pros  AoopiKos. 
a.(r<pa\4ws  Ke  (pvroa^Kcicpov  &vSpa  Kopecraau 
AiiToip  iTr'  &fxaTi  rvvvhv  &vev  irvphs  atvv- 
To  SSpirov.  Id  est :  Prandium  nutem 
carnes  assatcE  et  grandis  e  canislro  pa- 
nis  Doricus,  qui  facile  etiam  fossorem 
satiare  posset.  Verumfinito  die  exilem 
absque  igne  sumehat  cwnam.  Sed  de 
Iioc  apud  ipsuin  Tlieociituu),  si  cona- 
tus  nostros  porro  pronioveat  Deus 
opt.  max.  Idem. 

'  Canacula]  Superiores  aedium  par- 
tes,  quod  ibi  caenarent.  Gioss.  '  Ca;- 
naculiim,  virepcjiov,'  Inde  Ennius : 
'  Csenacula  maxinia  coeli.'  Ca;nacu- 
Inm   suura    sic    describit    Martialis. 

•  Et  scalis  habito  tribus,  sed  aitis.' 
Infra  legendum  quod  scaiis  scanditur: 
putavit  cwmicula  dicta  quasi  scanda- 
ciila,  quia  scriplum  erat  sc<rnactda. 
Iguorans  sciiicet  Sabinos  scccnacula 
dicere  pro  canacula,  iit  scabtm  pro 
cwlum,  scena  pro  cwna,  et  siniilia. 
Vide  '  scensas.'  /</m. 

*■  CcBrimoniarum]  Cerus  veteri  lin- 
gua  sanctus,  a  quo  Cerimonia.     Ut  a 

*  sanctus,'   '  sanctimonia  : '  et  mysti- 


cum  erat  nomcii  Jani '  Cerus  manus  ' 
in  carmine  Saliari.  Quanivis  et  Cre- 
ator  bonus  exponatur  a  quibusdani 
veteribus.  Nonnulli  a  Cerere  ceri- 
monias.  Propterea  Glossarium  :  '  Ce- 
rimonia,  Sti/jt-fp-pia.'  Jos.  Scal. 

Ccerimoniarum]  Scaliger  deducit  a 
cerus,  id  est,  sanctus,  ut  ipse  exponit, 
sed  contra  Festum  qui  cerus  creator 
interpretatur,  qiiod  si  ita  sit,  ut  et 
re  vera  cst,  inde  ccrrimonia  nomen 
accepisse  non  potest.  Erit  igitur  ab 
oppido  Ccere  in  Tuscia  non  longe  a 
Tarquiniis,  qnod  sacrarium  populi 
Roni.  diversorinm  Sacerdotum,  ac 
Romanorum  sacrorum  receptaculum 
vocat  Livius.  Vide  Strab.  lib.  v. 
Alii  a  Cerere  carimoniam  dicunt,  unde 
et  in  Gloss.  '  caerimonia,  Si)c^-r\rpia.' 
Qiiidam  acaritate,  iit  Festus  siibjicit, 
id  est,  a  carendo.  sicut  in  cscrinioniis 
esse  dicuntur  qui  certis  rebiis  absti- 
nent,  ut  infra  in  '  purimenstrio,'  et 
illud  etymon  probavere  INIassinius 
Sabinus  apiid  Gelliiim  lib.  iv.  cap.  9. 
Macrob.  lib.  iii.  cap.  3.  Augustin. 
lib.  II.  retract.  cap.  37.  et  Isidor.  lib. 
VI.  cap.  ult.  Dac. 

»  Ccesar]  '  Vel  ab  elepiianto  qui 
Mauris  Caesar  dicitiir,  vel  a  caeso 
matris  utero,  vel  a  Caesarie,  vel  quod 
oculis  cjesiis.'  Spartian.  in  yElio  Ve- 
ro.  Postremum  etymon  prorsus  in- 
eptuni :  secundum  miilti  aniplectun- 
tur,  quod  si  verum,  putandiim  est,  id 
noincn  accepissc  quendam  tx  majori- 
bus  imperatoris,non  ipsum  impcrato- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


129 


Caesariati/  comati. 

Ca^sonesy  appellantur  ex  utero  matris  exsecti. 

Casstus^  vocantur  et  ii,  quibus  pugiles  dimicant:  et  gcnus 

quoddam''  muliebris  ornatus. 
Calassis  *  ^  tunicae  genus,  quod  Graeci  HxKoKJipiv  dicunt.  Alii 

dicunt  nodum  esse  tunicas  muliebris,  quo  connexa  circa 

cervicem  tunica  submittitur. 


4  Scaliger  et  Aiigustiniis  iinica  l  scribunt. 


NOT^ 


rem,  quem  jam  puberem  et  Gallias 
subigentem  matrem  amisisse  satis 
constat,  Sed  aliud  omnino  quaeren- 
dumest;  nam  vetustissimum  Caesaris 
iiomen,  quippe  et  ante  belium  Samni- 
ticum  quidam  '  Clandius  Caesar'  ex- 
titit.  Sane  Casar,  ut  optime  notavit 
Salmasius,  antiqua  vox  Latina,  quae 
rhv  KvpiwTa  significat,  unde  coesaries 
vel  ccEsaria,  i]  Kdfirj  KvpiZcra.  Idem. 

"  CiEsariati]  Plaut.  in  milite :  *  qui 
miles  admutiietur  caesariatus.'    Idem. 

y  CcEsones]  Plinius  :  '  Auspicatius 
enecta  parente  gignuntur :'  sicut  Sci- 
pio  Africanus  prior  natus,  primusque 
Caesarum  a  caeso  matris  utero  dictus: 
qua  de  causa caesones  appcUati.  Quod 
ait  de  Scipione  et  apud  Tertullianum 
legitur  libro  de  anima :  'Possumus 
illos  quoque  recogitare,  qui  exsecto 
matris  utero  vivi  aerem  hauserunt, 
Liberi  aliqui,  et  Scipiones.'  Jos.  Scal. 

CcEsones]  A  caedendo,  quia  secto 
matris  ntero  in  lucem  prodeunt. 
Dac. 

^  Castus']  Laminae  ferreae  ant  an- 
nuli  connexi,  quibus  pugiles  arma- 
bant  brachia.  Clavae  etiam  plum- 
beas  pilas  loris  bnbulis  appensas  ha- 
bentes  cjestus  dicebantur  per  «  a 
caedendo.  Idem. 

^  Et  gentis  q^wddam]  Cingulum  in- 
telligit,  sed  liic  frustra  est  Festus 
sive  Paulus,  nam  cum  pro  ornatu 
Delph.  et  Var.  Clas,  Pomp, 


muliebri.perescribitur.aGrajcoKeV- 
Tos,  quod  apud  Homernm,  Lucianum, 
et  alibi  quoque  observavi.  Cum  ve- 
ro  pro  armis  pngiinm,  per  a,  a  capden- 
do,  et  ita  sensisse  videtur  Servius. 
Sed  cogiianti  mihi  succurrit  niliil 
opus  esse  dividua  ista  originatione; 
cestus  enim  pugilum  et  cestns  mulie- 
bris  peresimplex,  a  KecrThs,  quod  ad- 
jective,  a  KiVTiw,  pungo.  Cestus  qua- 
si  acu  pictus  et  compunctionibusela- 
boratus  et  distinctus,  quo  inodo  Ve- 
neris  cingulum  sive  balteum  KecrThv 
ifxdvTa  dixit  Homer.  Iliad.  |.  Et  He- 
sychius  interpretatur  iroiKiKov.  Ab 
eo  igitur  Latiiii  substantive  forma- 
runt  cestns,  cesti,  de  muliebri  ornatu ; 
et  cestus,  hiijus  cestus,  de  armis  pugi- 
lum.  lile  quod  acu  variegatus,  iste 
quod  inserto  ferro  et  plumbeis  bullis 
sive  spliaerulis  quasi  compunctionibus 
distingueretur.  Idem. 

>»  Calassis]  Vide  '  Aclassis.'  Ant. 
Aug. 

Calassis]  Manifesto  Graecum  nomen 
xdXaais,  laxamentum  tunicae  nodo  re- 
tentum.  Jos.  Scal. 

Calassis]  A  voce  iEgyptia  KaXdffipis, 
id  est,  vestis  linea,  ad  talos  demissa, 
yEgyptils  propria.  Herodot.  'EvSe- 
SvKaai  Se  KiBaivas  \iv4ovs  irepl  tk  ffK4\ea 
BvffuvwTovs,  ovs  Ka\iovffi  Ka\afflpis.  Id 
est,  'induti  sunt  vesteslineas,  circum 
crura  fimbriatas,  quas  vocant  calasi- 
Fest,  I 


130 


SEXTI    rOMPElI    FESTI 


Calathos  *=  Graeci,  nos  dicimus  quasillos. 

Calatores  ^"  dicebantur  servi,  «tto  toD  xaXsiv,  quod  est  vocarc ; 

quia  semper  vocari  possent  ob  necessitatem  servitutis. 
Calbeos  ^  armillas  dicebant,  qiiibus  triumpliantes  utebantur, 

et  quibus  ob  virtutem  milites  donabantur. 
Calces  ^  arapuUae  plumbeae. 
Calicata  §  agdificia  calce  polita.    Calicatis,  calce  politis. 


NOTiE 


ris.'  De  ^ilgyptiis  loqnitur.  Sed  pro- 
babilius  est  Calassis  esse  a  Graeco 
XaXacris.    Vide  '  Aclassis.'  Dac. 

•^  Calathos]  Grace  Kd\a6os,  ubi  mu- 
lieres  fusos,  lanas,  et  pensa  repone- 
bant.  Viigil.  '  Non  illa  colo  calathis- 
qne  Minervze  Fcemineas  assueta  ma- 
nns.'  Laiine  quasillus  dicitar.  Cala- 
thns  etiam  apnd  Veteres  pro  quolibet 
vase  vel  pocnio.  Idetn. 

<•  Calatorcs]  Verrins  apud  Chari- 
sinm  iib.  i.  '  Nonienclator  sine  v  di- 
citnr,  vehit  nominis  clatator.'  Sed 
legendnm  calator.  Ful.  Ursin. 

Calatores]  '  Calatores,  iK^i^affTal  U- 
p(uv.  5ov\oidriix6(Tioi,7repiiro\oi.'  '  Cala- 
tor,  K\riTa>p.'  Glossas  Graecorum.  Et 
Isidorus :  '  Calator,  minister  sacro- 
rnm.'  Qnemadmodum  Calatores  sunt 
sacerdotnm  pra>cones,  ita  etiam  K-fjpv- 
K€s  ab  Homero  Ka^^fjTopes  dicnntnr : 
'E j  5'  &yayev  KrjpvKa  Ka\riTopa  to7o  yepov- 
Tos.  Calator  ergo  Ka^^fnccp.  Jos.  Scal. 

Calatores]  A  calare,  vocare,  nomi- 
nare,  qnod  a  Gra?co  Ka\{7v.  Plant. 
Mercat.  v.  2.  '  Egomet  mihi  comes, 
calator,  equns,  agaso,  armiger.'  Et 
Psendo  1.  iv.  2.  '  Harpax  calator 
mens  est  ad  te  qni  venit.'  Scd  non 
ideo  dictus  ralator  quod  vocari  pos- 
set  ob  uecessitatem  servitutis,  ut  Fes- 
tnsputavit,  sed  qnod  ipse  ca/are<,  dic- 
taret,  nomina,  qni  etideo  nomenclator 
dicebalur.  Horat,  '  Mercemnr  ser- 
vum  qui  dictet  nomina.'  Dac. 

•=  Calbeos]  Suetonius  Galbeos,  et 
historici.     Glossarium   Calba:  '  Cal- 


bae,  KSfffiia.'  Jos.  Scal. 

Calbeos]  Salmasius  monnit  esse  a 
Kapirhs,  Junctura  manus.  Nam  Vete- 
res  Kapmov  dicebant  quicquid  in  mo- 
dum  armillje  x«»P^s  Kapirbv  vinciebat. 
Carpion,  calpion,  calbion,  calbeum, 
galbeum,  quod  etiam  Festus  exponit 
ornamenli  genus.  EtGloss.  'Calbae, 
K^ffjxia.'  Leg.  Cabei.  Placidus :  '  cal- 
vea,  ornamenta.'  Ubi  etiam  rescri- 
bendnm  calbei,  nisi  malis  calbea. 
Qnamvis,  hoc  calbeum,  dixisse  Ve- 
teres  satis  non  conslat,  sed,  hic  cal- 
bens,  Cato  in  Origin.  vii-  '  Galbeos 
lineos,  pelles,  redimicnla.'  Dac. 

^  Calces]  Per  ampnllas  plunibeas 
non  video  quid  intelligat  Festus,  nisi 
significet  ampullas  lividas  qnae  sub 
pedibns  nascuntur.  Idem. 

e  t'a/!ca<a]  Veleres  dicebant  Cule- 
cata,  nt  legitnr  hodie  in  Tabula  vetus- 
tissima  Aletri,  qnam  descripsit  ila 
amicus  noster  Aldus  Manntins  Panli 
F.  jnvenis  doctissimus :  '  L.  Betilie- 
nns  L.  F.  Vaarns  haec,  qnae  infra 
scripta  sunt,  de  Senatu  sentcntia  fa- 
cienda  coiravit.  Semitas  in  oppido 
omnis  :  porticnm,  qua  in  arcem  ei- 
tnr  :  canipum,  ubei  ludnnt :  horolo- 
gitim,  macellimi,  Basilicam  calecan- 
dam  :  secdes,  lacum  balinearinm  :  la- 
cum  ad  portam,'&c.  Jos.  Scal. 

Calicata]  A  Gra;co  x»-^'!!  per  syn- 
copen  calx,  calix  dicebatur,  unde 
'  calicare,'  '  decalicare  : '  infra  Fest. 
'  Decalicatum,  calce  litum.'  In  ve- 
teri  tabula  Aletri,  'Coiravit  Basili- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


131 


Calim''  antiqui  dicebant  pro  clam;  ut  nis'  pro  nobis ;  sam  ^ 

pro  suam ;  im  '  pro  eum. 
Caliptra ""  genus  vestimenti,  quo  capita  operiebant. 
Calix,"  quod  in  eo  calidum  bibitur  :  vel  u  Grasco  kIwi^. 
Calones,"  calcei  ex  ligno  facti.     Calones  militum  servi, 

dicti,  quia  ligneas  clavas  gerebant,  quae  Graeci  xa.KKu  vo- 

cant.     Is  quoque  qui  hujusmodi  telo  utitur,  clavator  ap- 

pellatur. 
Calpar  p  vinum  novum,  quod  ex  dolio  demitur  sacrificii 

causa,  antequam  gustetur.     Jovi  enim  prius  sua   vina 

libabant,  quae  appellabant  festa  vinalia.     Calpar  genus 

vasis  fictilis. 

NOT^ 


cam  calecandam.'  Id  est,  calce  ilH- 
iiendam  :  de  tectorio  opere.  Tec- 
torii  enim  operis  proprium  'linere' 
et  *  polire,'  ut  '  albarii '  dealbare. 
Illud  fiebat  arenata  calce,  vel  mar- 
morato;  istud  calce  nuda,  id  cst,  cui 
nulla  arena  admixta.  Inde  in  veteri 
inscriptione  :  '  Eosque  parietes  mar- 
ginesque  omnes,  quae  lita  non  erunt 
calce  harenata,  lito  politoque  et  cal- 
ce  nuda  dealbato.'  Dac. 

^  Calitn]  Inde  Latini  fccere  clam. 
Non  a  clavibus,  ut  infra  Festus.  Idem. 

'  Nis']  FortasseaGraecoi/ciiV. Jdem. 

^  Sarn]  A  Dorico  ti.i'  pro  TJr.  Vide 
'  sos.'  Idem. 

'  //«]  A  Graeco  vlv.  Idem. 

'"  Caliptra']  Leg.  Calyptra.  koXutt- 
rpa,  Ke<pa\rjs  Ka\vfip.aTa.  Hesych.  Id 
est,  '  Calyptra,  capitis  operimenta.' 
Idem. 

"  Calix]  A  Graeco  kIWi^,  quod  ur- 
uam  significat,  vel  a  caldo,  hoc  est, 
calido,  quod  et  sentit  Varro  lib.  iv. 
de  L.  L.  '  Calix  a  caldo,  quod  in  eo 
calda  puls  apponebatur,  et  in  eo  cali- 
dum  bibebant.'  Sed  magis  placet  si 
a  Graeco  kvM^.  Idem. 

°  Calones]  Calcei  ex  ligno.  Nihil 
tale  usquam  hodie  legitur.  Id  si  ve- 
rum  sit,  Caloues  a  KaKov,  vel  Latino 


cala,  lignum.  Sed  mnltum  se  metuere 
dicit  doctiss.  Vossius,ne  Paulus  con- 
fuderit  Calunes  cum  calopediis,  quse  ca- 
lopcdia  sunt  pedes  lignei  :fornuis  vocat 
Horat.  et  ita  nos  v\ilgo.  Idem. 

Calones]  Scribendum  -rrepiinrwfjii- 
vws,  Ku\a :  ut  Ko.yKava  Ka\a.  Glos- 
sarium  :  '  Calo,  5ov\os  Srj/iJo-ios.'  Isi- 
dorus:  '  Calones,  Galearii  militum.' 
Jos.  Scal. 

Calones]  Scribe  infra,  qucB  Grceci 
Kei\a  vocant.  Caloiies  »ervi,  qui  cla- 
vas  ligneas  gerebant,  ligna  collige- 
bant,  acfoco  subministrabant,  a  Grae- 
co  Ka\ov,  lignum,  vel,  ut  vult  Servius, 
a  Latino  cala.  Calas  enim  dicebant 
majores  nostri  fnstes,  quos  porta- 
bant  servi  sequentes  dominosad  prae- 
lium  :  verum  non  tantum  fustes  calas 
dicebant,  sed  et  quavis  alia  ligna. 
Unde  Lucilius:  '  Scinde  puer  calam 
ut  caleas.'  Etsi  ibi  calam  vectem  in- 
terpretatur  Scaliger.  Sed  de  hoc 
alias.   Dac. 

P  Calpar]  Glossarium :  '  Calcar, 
dvaiat  anapx<^v  olvov.'  Vides  legendum 
esse,  ut  hic,  Calpar.  Item,  '  Calpar, 
ohos  iv  evalc}..'  Vide  Arnobium,  et 
Conjectanea  nostra.  Graecum  est  a 
Ka\TC7),  ut  ab  Aula,  aular.  Nam  Cal- 
par  non  vinuni  proprie  est,  sed  vas 


132 


SEXTI   POMPEII   FESTI 


Calpurnii  '^  a  Calpo  Numse  regis  filio  sunt  oriundi. 
Camara,'  et  camuri  boves,  a  curvatione,  ex  Greeco  xajxTDj, 

dicuntur. 
Caraelis  Virginibus  '  supplicare  nupturse  solitae  erant. 
Camenas  *  musee  a  carminibus  sunt  dictae,  vel  quod  canunt 


NOT^ 


ipsnm  vini.    Varro    apud    Nonium. 
Jos.  Scal. 

Cnlpar]  Doiium,  vas  vinarium,  a 
Grapco  KaXinj ;  ut  ab  aida,  aular.  Post- 
ea  Calpar  metonymice  pro  ipso  vino 
sumtnm  fait  Varr.  lib.  i.  de  vita  po- 
puli  Rom.  '  Quod  antequam  dolii  no- 
men  prolatum  esset,  cnm  id  genus 
vasorum  calpar  diceretur,  id  vinum 
calparappellatum.'  Glossar.  *  calcar, 
CiKTioi  ii.TTapx<^v  oivov,'  Lege  calpar : 
item,  '  calpar,  ohos  iv  evaia.'  Cal- 
par  autem  Jovi  libabant  festis  vina- 
libus,  priusquam  gustarent,  quippe 
ni  ita  fecissent,  reliquuui  omne  vi- 
num  sacrnm  fiebat  et  usibus  humanis 
eripiebatur,  ut  optime  monult  Scali- 
ger  in  conjectaneis  ad  Varr.  Itaque 
cum  calpar  libabant,  inferium  voca- 
bant,  quod  solum  inferretur  liis  ver- 
bis :  Macte  hocce  vino  inferio 
ESTO.  Ethoc  praecipue  dicebatur  de 
vino  diflfuso  et  doliari:  nam  alioqui 
de  eodem  musto  libabant,  sed  id  sa- 
crima  vocabatur,  postea  quam  pol- 
luxerant  eas  confectiones,  qua^  voca- 
bant  suffiraenta,  ex  faba,  milioquc 
molito,  mulso  sparso,  quvr  Diis  eo 
tempore  dabantur  quo  uva»  calcata? 
prelo  premebantur;  quoniodo  et  in 
frumentis  quoque  quod  sacrificii  cau- 
saante  prametebatur,  j)r<smmujH,  vel 
prametium,  appellabant.  Ceterum  ip- 
$a  festa  vinalia  Athenicnsibus  etiam 
celebrata,  qui  et  ipsa  vocabant  in6- 
oiyCav,  quod  e  dolio  vina  libarent, 
priusquam  inde  quicquamgustassent. 
Plutanh.  iii.  Sympos.  Fiebant  autem 
die  undecima  mensis  Augusti,  et  tum 
Deos   preeabantur,   iit  ea  libaiione 


contenti,  reliqui  vini  usum  illis  inno- 
centem  concederent.  Dac. 

•1  Calpurnii]  Lucanus  in  Panegy- 
rico  ad  Pisonem :  '  hinc  tua,  Piso, 
Nobilitas,  veterisque  citant  sublimia 
Calpi  Nomina,  Romanas  inter  fiilgen- 
tia  gentes.'  Jos.  Scal. 

Calpurnii']  A  Calpo  Numse  filio  ori- 
ginem  duxisse  scribit  etiam  Plutarch. 
in  Numa.  Vetus  Horatii  interpres 
Nuniffi  filium  Caljiur  non  Calpus  vo- 
cat.  Dac. 

^  Camara]  Vide  incerta  Verrii  ex 
Charisio.  Ant.  Aug. 

Camara']  A  Graeco  Ka^idpa.  Ex 
hoc  loco  Charisius  :  '  CamarcE  dicun- 
tur,  ut  Verrius  Flaccus  affirmat,  non 
camercE  per  E.  Sed  Lucretius,  '  ca- 
mera^que  caminis  ex  cratibus,'  ctiain 
canieram  dici  posse  ostendit.  At  Ca- 
meri  boves  sunt,  ut  ait  Servius,  qui 
convcrsa  introrsum  corniia  habent, 
quibus  contrarii  patuli,  qui  cornua 
diversa  habent;  quorumque  cornua 
terram  spectant,  Iiis  contrarii  Licinl 
qui  sursum  versum  corniia  habent.' 
Camurus  a  Graeco  Kafxirv\os,  ciirvus, 
rejecto  ir,  et  \  verso  in  p.  Quidara  a 
camera  dici  putant ;  ct  idcin  sensisse 
videtnr  ErytliriPus  cum  dubitat  an 
camcrus  vel  cumurus  sit  scribendum 
apud  Virgil.  in  Georg.  '  Camuris 
Jiirta?  siib  cornibus  aures.'  Dac. 

'  Camelis  Virginibus]  ra/xriMais  6fa7s, 
Camelis  pro  Gamelis.  Nam  G  sa^pis- 
sime  mutatur  in  C;  ut  siipra  in  voce 
'  acitare.'  Idem, 

'  Camena]  A  carminibus,  nam  pri- 
nio  casmenaB  dictae  sunt,  postca  car- 
mena,   ut  'casmcn,'  'carinen.'  Cas- 


DE    VERBORUM    SIGN IFICATIONE    LIB.    IH. 


133 


antiquorum  laudcs :  vel  quod  sint  castae  mentis  praesi- 

des. 
Camillus  "  proprie  appellatur  puer  ingenuus. 
Cana''  dicunt  Graeci,  nos  canistra,  et  per  deminutionem  ca- 

nistella. 
Canalicolce  y  forenses,  homines  pauperes  dicti,  quod  circa 

canales  fori  consisterent. 


NOT^ 


me7i  ab  antiquo  casno  pro  cano.  Et 
boc  multo  probabilius  videtur  quam 
si  a  carto  aixiauis  deducatur,  quasi  ca- 
nena,  et,  n  verso  in  m,  camena.  Pror- 
sus  ineptum  quod  sequitur,  a  casta 
mente  camenas  dictas.  Idem. 

"  CamillHs]  Versiculus  ille  exagi- 
tatus  a  veteribus  Criticis:  '  Przetex- 
tum  in  cista  mures  rosere  camilli.' 
Camillum  intellexit  Ovidius  cum  ait : 
'  Stat  puer,  et  manibus  lata  canistra 
tenet.'  Vide  Conjectanea  nostra. 
Glossarium  :  '  Camilla,  Upeia.'  Ser- 
vius  P.  Danielis  :  '  Alexander,'  in- 
qnit,' yEtolus  poeta  in  Musis  refert 
Caniillam  nomen  fnisse  Dianas  ab 
Ephesiis  dedicato  templo  ei  imposi- 
tum.'  Heec  Servius  in  Schedis  re- 
conditis,  quje  sunt  ia  Bibliotheca  Da- 
nielis  nostri.  Sed  profecto  magnus 
jlle  Virgilii  interpres  fallitur.  Nam 
in  eo  poemate  Alexander  yEtolus  non 
Camillam,  sed  S)iriv  Dianam  vocat. 
Cujus  versus  liabes  apud  Macrobium. 
Sed  est  ixvr^ixovMhv  ajxa.pri]fj.a.  Jos.  Scal. 

CamiUus'^  KadtxlXos.  Bceotis  minis- 
ter  Deorum  dicebatur,  quam  vocem 
»  Phoenicibus  didicere  qui  minis- 
trum  vocant  Chadmel,  et  ita  proprie 
Breotis  dictus  Mercurius,  quod  Deo- 
rum  esset  minister.  A  cadmillus  fac- 
tum  casmillus,  et  camillus,  et  casmil- 
lum  dictum  Mercurium,  ex  Callima- 
cho  Varro  scribit  lib.  iv.  '  alii  camil- 
lum;'  ut  Statius  TuIIianus.  Servius 
in  XI.  jEneid.  Inde  qui  Diis  servie- 
bant,vel,  in  sacris,sacerdotibusminis- 


trabant,  Cas)nilli,et,  demtos,  Camilli, 
dicti.  Hinc  Pacuvius  in  Medea : 
'  Caelitum  caniilla  expectata,  advenis, 
salve  hospita.'  Et  quia  huic  officio 
pueri  ingenui  deligebantur,  usus  post- 
ea  obtinuit,  ut  quilibet  pueri  inge- 
nui  vocarentur  Camilli,  uthic  Festus, 
et  ostendit  vetus  carmen  :  '  Hyberno 
polvere,  verno  luto,  grandia  farra  ca- 
mille  metes.'  Neque  homines  tan- 
tum  camilli  dicti,  sed  quaelibet  alia 
quae  rei  cuipiam  inservirent,  ut  infra 
Festus  notavit  cumeram,  sive  vas  in 
quo  nubentis  utensiliaferebantur  cas- 
niillum  fuisse  vocatum.  Dac. 

^  Cana']  Idem  sentit  Varro  lib.  iv. 
de  L.  L.  '  Tryblia  et  canistra,  quaj 
putant  esse  Latina,  sunt  Gra?ca  :  rpv- 
^Alov  Kal  Kaveov  Graeca  sunt.'  Ergo 
Kava  a  Kaveov,  in  plurali  Kavea,  et  per 
contractionem  Kavu.,  Sed  canistrum, 
ut  optinie  Voss.  non  minus  est  a  Grae- 
co  quani  cana.  A  voce  Kdvaarpov  sci« 
licet,  quam  Hesychius  expouit,  oo-rpa- 
Kov,  Tpv^Alov,  Kavovv,  Idem. 

y  CanalicolcE]  Forenses  vocat,  nt 
etiam  Graeci  ayopalovs,  hoc  est,  x"- 
Saiovs.  Ceterum  singulari  numero, 
propter  canalem,  legendum  est,  non,  ut 
hic,  propter  canales.  Plautus  Curcu- 
lione  :  '  In  foro  infimo  boni  homines 
atque  dites  ambulant.  In  medio, 
propter  canalem,  ibi  ostentatores 
meri.'  Jos.  Scal. 

CanalicolcE']  Forenses  homines  qui 
circa  canalesfori  versabantur:  Grie- 
cis  ayopa7oi.    Per  canales  autem  fori 


134 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Cancri^  dicebantur  ab  antiquis,  qui  nunc  per  deminutio- 

nem  cancelli :  ex  quo  genere  sunt  calces,  qui  per  demi- 

nutionem  appellantur  calculi. 
Candelabrum  '^  dictum,  quod  in  eo  candelae  figantur. 
Canentas  ^  capitis  ornamenta. 
Canephora  ^  "^  mulier  appellatur,  quae  fert  canum ;  id  est, 

qualum  quod  est  cistae  genus. 
Canicae'^  furfures  de  farre,  a  cibo  canumvocatae. 
Canitudinem^  pro  canitie.     Plautus  :  Stultus  est  adversus 

aetatem  et  capitis  canitudinem. 


5  Alii  Cani/era. 


NOTJE 


cancellos  intelligo  qni  canales  dicti : 
et  ita  hunc  lociim  accepit  doctissi- 
mus  Salmasius  qui  hunc  TertuUiani 
locum  addnxit:  '  Jam  et  de  negotio 
provocat ;  ego,  inquit,  nihil  foro,  ni- 
hil  canipo,  nihil  curiae  debeo,  nihil 
officio  advigilo,  nulla  rostra  praeoc- 
cupo,  nuUa  priKtoria  observo,  cana- 
les  non  adoro,  subsellia  non  contun- 
do,'  &c.  Scaligernon  canalesaed  ca- 
nalem  legebat,  ut  apud  Plaut.  Curcul. 
IV.  1.  *  In  foro  infinio  boni  homines 
atque  dites  ambulant.  lu  medio, 
propter  canalem,  ibi  ostentatores  me- 
ri.'  Ita  ut '  meri  ostentatores  '  Plau- 
to  dicantur,  qui  Festo  '  canalicolae.' 
Dac. 

^  Cancri]  Cancer,  canceris,  et  mu- 
tato  Ji  in  ?•,  Carcer,  carceris :  non  a 
coercendo,  ut  Varro.  Apuleius  :  'in- 
ter  Orci  cancros  jani  ipsos  adhxsisti.' 
Jos.  Scul. 

Cancri]  Apuleius :  '  Inter  Orci 
cancros  jam  ipsos  adhaesisli.*  Can- 
cri  per  diniinutioncm  cancelli,  ut  a 
'  calces  '  '  calculi.'  Sunt  autem  can- 
celli  septa  quaedam,  rectis,  obliquis,  et 
transversis  lignis  contexta,  fenestel- 
lis  distincta.  Dac. 

*  Canilelabruni]  A  candela  dictimi, 
docet  etiam.  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 


brum  autem  est  vocis  productio. 
Frustra  igitur  qui  a  candela  et  Xa^(7v 
caperc,  vel  a  candela  et  labrum.  Idem. 

i»  Canentas]  Capitis  ornamenta:  for- 
san,inquit  Voss.  a  Katvo'is,  qu*  in  ca- 
pite  portabant  Canephorae,  nisi  lega- 
tnr  carentas,  a  Graeco  Kdprjvov,  caput. 
Idem. 

<=  Canephora]  Graece  Kavri4>6poi,  vir- 
gines  quae  in  Panathena>is  aliisve  fes- 
tis  cana  capite  ferebant,  ut  Palladi, 
Cereri,  Baccho,  Dianae  etiam.  Idem. 

<i  Canica]  A  canibus  scilicet:  vide 
proverbium,  kvuv  aiTh  fiaySaXias.  Pa- 
ciivius  :  '  Qui  apud  te  quasi  servos  est 
canicaceum  panem.'  ,1os.  Scal. 

Cayiica;]  Furfures  de  farre;  Veteri- 
bus  ita  dictae  quod  cibi  canum  siut. 
Lucil.  lib.  xxvir.  '  Quanti  vellet 
quam  cauicis  apud  te  et  niagoni'  Ma- 
nu.'  Hinc  Caninaceum  pro  furfuraceo. 
Pacuvius  :  '  Qui  apud  te  quasi  servos 
est  caninaceum  panem.'  Dac, 

*  Canitudinem]  Periit  ea  fabula  cu* 
jus  locum  laudabat  Festus.  Albitudi- 
nem  etiam  dixit  Plaut.  Trinum.  iv.  2. 
'  Lesbouicum  hic  adolescentem  quaero 
in  his  regionibiis  Ubi  habitet,  et  ilcm 
alterum  ad  istam  capitis  albitudi- 
nem.'  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III. 


135 


Cannensem  ^  ^  cursorem  Titinius  pro  pistore  dixit. 

Canta  s  pro  cantata  ponebant. 

Cantherius  ^  hoc  distat  ab  equo,  quod  maialis  a  verre,  ca- 

pus  a  gallo,  vervex  ab  ariete  :  est  enim  cantherius  equus, 

cui  testiculi  amputantur. 
Canturnus '  nomen  loci. 
Caperatum,''  rugosum,  a  cornuum  caprinorum  similitudine 

dicitur. 


6  Quidam  Camensem.    Vid.  Not.  inf. 


f  Cannensem']  Locus  non  tam  obscu- 
rns,  quam  ridiculus:  obscurus  tamen. 
Quod  et  me  tacente  satis  per  se  pa- 
tet.  Ego  sane  non  dubito  ita  legere : 
Cannensem,  cursorem  Titinnius  prcepos- 
tere  dixit,  Recte.  Nota  est  conster- 
natio,  et  fuga  eorum,  qui  ex  Cannen- 
si  clade  evaserunt:  qui  nocles  et  dies 
nunquam  cursum  et  fugam  intermi- 
serint.  Quod  Livius  nominatim  mo- 
net.  Ab  eo  joculariter  Cannenses, 
hoc  est,  qui  ex  clade  Cannensi  efifu- 
gerant,  vocabantur  cursores,  «t  sus- 
picari  licet.  At  contra,  praepostere 
Titinnius  cursorem  vocavit  Cannen- 
sem.  Non  enim,  si  Cannenses  curso- 
res  dicebantur,  ab  eo  consequens  erit 
et  cursorem  quemvis  Cannensem 
dici.  Sed  comica  licentia  eieganter 
boc  dictum  a  Titinnio  accipiendura 
est.  Jos.Scal. 

Cannensem  cursorein]  Legit  Scaiiger 
Cannensem,  cursorem  Titinius  prapos- 
tere  dixit.  Et  ita  cursorem  Titinium 
dixisse  suspicatur,  allusione  facta  ad 
consternationem  et  fugam  eorum,  qui 
ex  Cannensi  clade  evaserunt,qui  noc- 
tes  et  dies  nunquam  cursum  et  fugam 
intermiserint,  quod  praspostere  dic- 
tum  vult  Festus  :  cum  etsi  Cannen- 
ses  cursores  dicerentur.non  continno 
et  quivis  cursor  Cannensis  dici  potu- 
erit.  Ego  vero  existimo  Festum  non 
esse  assecutum  mentem  Titinii,  qui 
Cannensem  cursorem  vocavit  quen- 


NOT^ 

dam  suae  aetatis  hominem  ut  eum 
(pvyStiaxov,  ut  Horatius  diceret  '  fu- 
gacem,'  designaret.  Itaque  nulla  dis- 
tinctio  post  Cannensem;  neque  enim 
Cannensem  sic  absolute  dixitTitinius. 
Sed  alia  etiam  mens  Meursio  ;  putat 
enim  scriptum  fuisse  canensem  unico 
n :  nempe  a  cane,  quod  erat  vincnli 
ferrei  genus,  et  catenatos  fuisse  pis- 
tores  nemo  ignorat.  Itaque  canensem 
lepide  vocat,  tanquam  a  loco  aliquo 
regioneve  nomine  deducto.  Et  cur- 
sorem  propter  cursum  quem  exerce- 
bant  in  circumagitanda  mola.  Dac. 

sCanta]  In  Saliaricarmine.ut  puto, 
unde  pa  pro  parte,  po  pro  populo,  Fes- 
tus  adduxit.  Vide  ibi  notata.  Verum 
hic  mihi  locus  suspectus  est,  et,  ni 
bene  fallor,  legendum,  Canteprocan- 
tate  ponebant.  Ex  hoc  Varronis  lib. 
VI.  de  L.  L.  ubi  voces  e  carmine  Sa- 
liorum  adducit,  '  Ab  eadem  voce  ca- 
nite,'  inquit,  '  pro  quo  in  Saliari  car- 
mine  scriptum  est  cante,  hoc  versu : 
Divum  exta  cante,  Divum  Deo  sup- 
plice  cante.'   Idem. 

''  Cantherius]  Cantherios  equos  dic- 
tos  putat  Varro  qnod  semine  careant : 
inepte  sane.  OptimeCaninius,  in  AI- 
phabeto,  a  Graeco  Kav6iiAios,  \  mutato 
in  p.  Idem. 

>  Canturnus]  Geographis  ignotus. 
Idem. 

^  Caperatum]  A  caper  est  caperare, 
unde  caperata  frons  rugis  contracta. 


136 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Capidulum  '  genus  vestimenti,  quo  caput  tegebatur. 
Capillatam '"  vel  capiilarem  arborem  dicebant,  in  qua  ca- 

pillum  tonsum  suspendebant. 
Capis,"  poculi  genus,  dictum  a  capiendo. 
Capita  Deorum  °  appellabantur  fasciculi  facti  de  verbenis. 
Capital  7  facinus,  p  quod  capitis  pcena  luitur.     Capital,  lin- 

teum'1  quoddam,  quo  in  sacrificiis  utebantur. 
Capitalis  "  lucus,  ubi  si  quid  violatumest,  caput^  violatoris 

expiatur. 

7  Alii  Capitule.—8  Vett.  edd.  capite.    Vid.  Not.  inf. 


NOT^ 


A  caprorum  frontibtis  crispis,  potius 
a  caprinoriiin  cornmim  similitudine. 
Varr.  in  Euiiienid.  '  Quin  miiii  cape- 
ratani  tuam  frontem,  Strobile,  omit- 
tis.'  Idem, 

'  Capitlidum]  Gloss. '  capidulum  ves- 
timentum  capitis.'  Idem. 

">  Capillalum]  Supplendum  ex  Pli- 
nio  de  Vestalibus  libro  xvi.  cap.  14. 
Jos.  Scal. 

Cupillaiam]  Juvenes,  capillum  Diis 
consecrantcs,  euiii  vel  templis  vel 
arboribus  siispendebant.  Sic  Bere- 
nice  crinem  suum  in  Veneris  templo 
posuit,  et  Vestales  antequam  in  col- 
legium  sacrarentur  detonsum  crinem 
ad  certam  arborem  deferebant,  quae 
ideo  capillata  vel  capillaris  dicta :  de 
qua  Plin.  lib.  vi.  cap.  44.  '  Antiquior 
illa  est  Lotos,  sed  incerta  cjus  zetas, 
quae  capillata  dicitur,  quoniam  Ves- 
talium  Virginum  capilliis  ad  e.am  de- 
fertur.'  Neque  Uiis  tantuni  comas 
suas  Veteres  consecrabant,  sed  flumi- 
nibus  etiam,  interdum  et  amicis,  ut 
in  insula  Delo  testalur  Callimachus : 
"Htoj  ArjAiaSes  juej/,  '6t  evfixvs  vfjLfuaios 
"HOea  Kovpa(jiv  ixopfjLva-aeTai,  7)AiKa  x*'"'''?'' 
TlapBeviKal,  TralSes  5e  Oepos  tJ)  irpoirrov 
lovK(fi  "Apfffves  r]'idioLotv  aTrapxi^fXffoi 
(popeov<riv.  Quein  lociiin  vel  leviciila 
menda  raale  deformat.      Legendum 


wapBfvtKah.  ATjAjaSes  irapeei^iKaTs.  trai- 
Ses  Se  &piTeves  riWiotatv.  Nani  Tb  AtjAio- 
5es,  TrapQeviKal  coinprebendit.  Et  ita 
olini  legisse  videtur  Scboliastes.cujus 
verba  :  irupOevtKdti,  oTrJi  Kotvov  Th  (popeov' 
atv.  AitCallimachus:'Etenim  Delia- 
des,  quando  sonorus  hymenaeus  mores 
puellarum  tcrref,  coaetaneos  capillos 
virginibus,  at  jnvenes  primain  lanugi- 
nem,maies  maribus  primitiarum  ioco 
offernnt.'  Dac. 

"  Capis\  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L.  '  A 
quo  illa  capis  et  minores  capnlae  a 
capicndo,  quod  ansatae  ut  prebendi 
possint,  id  est,  capi.  Harnni  figiiras 
in  vasis  sacris  ligneas  et  fictiles  anti- 
quas  etiam  nunc  videmus.'  A  capis 
diminutivum  capidula,  uude  capula. 
Idem. 

"  Capita  Deorum']  Quae  et  Struppi. 
Vide  '  struppi.'  Idem. 

P  Capitatfacinus]  Quod  capite  lui- 
tur.  Capital  etiam  absolute  dixit 
Piaut.  Menaecli.  i.  I.  '  Nnnquam 
jEdepol  fngiet  tametsi  capital  fece- 
rit.'  In  vet.  lex.  Graeco-Lat.  vet. 
Ke(pa\tKr]  Tiixaipia,  capitale.  Idem. 

'1  Capilal,  linteum]  Linteum  intelli- 
git  quo  caput  velabant,  de  quo  Hele- 
nus  apud  Virgil.  '  Purpureo  velare 
coinas  adopertus  amictn.'  Idem. 

'  Capitalis]  Non  possum  aliter  mihi 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    [JB.    111. 


137 


Capitarium  ^  ses,  quod  capi  potest. 

Cappas^'    marinos   equos  Graeci  a  flexione    posteriorum 

partium  appellant. 
Capraj "  dictaj,  quod  omne  virgultam  carpant,  sive  a  cre- 

pitu  crurum.    Unde  et  crepas  eas  prisci  dixerunt. 
Capreoli  ^"  vitium  cincinni  intorti,  quia  ad  locum   capien- 

dum  tendunt  appellati. 
Caprilia  ^  appellatur  ager,  qui  vulgo  ad  Caprae  paludes 

dici  solet. 


9  Legendiim  monet  Dac.  Catnpas,  ut  in  ora  ed.  Scaligeii. 


NOTiE 

quin  Festns  ita  scripse-      Scal. 


persuadere 
rit :  Capitalis  locus,  ubi  si  quid  violatum 
est,  capite  violatoris  expialur.  Nani  ca- 
pite,  non  caput  habent  et  priscae  edi- 
tiones.  Quare  Ovidius  'capitale  tem- 
phim,'  Minervae  captae  intelligit,  cum 
scribit  Fast.  iii.  'Aut  quod  liabet  le- 
gem,  capitis  qiiae  pendere  poenas  Ex 
iilo  jnbeat  furta  recepta  loco.'  Ergo 
capitalis  locas  est,  qui  habet  legem, 
utcapital  sit,  qui  quid  in  eo  violarit. 
Capilalis  lucus  hoc  modo  dicetur. 
Quare  locus,  non  lucus  legendum,  quia 
locus  et  Uicum,  et  alia  comprehendat. 
Jos.  Scal. 

Capitalis  lucus~]  Lege  cum  Scalige- 
ro,  capitalis  locus,  ubi  si  quid  violatum 
est,  capite  violatoris  expiatur.  Nam  lo- 
cus  lucum  et  alia  comprehendit.  Sic 
Ovid. '  capitaie  templum  '  captae  Pal- 
ladis  intelligit  lib.  iii.  Fast.  <  An 
qiiod  habet  legem,  capitis  quee  pen- 
dere  poenas  Ex  illo  jubeat  furta  re- 
cepta  loco.'  Dac. 

^  Capitarium]  Jam  et  hoc  nego  a 
Festo  unquam  ne  in  mentem  qiiidem 
venisse  :  sed,  Capitarium  as,  quod  ca- 
put  est.  Ait  Capitarium  ccs,  id  est,sor- 
tem  Capitarium  vocari,  quia  caput  sit 
usurae.  Graeci  apxaiov.  Ego  tamen 
malo  Capitarium  ass  esse,  quod  ca- 
pite  penditur:  aliud  enim  ex  censu 
pendebalur.  Vide  'Tributorum.'  Jos. 


Capitarium]  /Es  quod  capi  potesi. 
Ridicule :  lege  cum  Scaligero,  quod 
caput  est.  Graecis  Ke<pdKaiov  dicitur. 
Cicero  caput  vocat ;  tamen  rnagis  pla- 
cet  Scaligero  ut  '  eapitarium  jes'  di- 
catur  quod  capite  penditur.  Nam 
tributorum  conlatio,  alia  in  capite, 
alia  ex  censu,  ut  Festus  alibi.  Vide 
'  tributorum.'  Dac. 

t  Cappas]  Lege  campas,  ut  in  marg. 
Graccis  /ca/xTrrj.quo  nomine  dicitur  om- 
ne  cetaceum,  et  quivis  ingens  piscis, 
a  caudae  fiexura  quae  Ka/xTTT)  dicitur. 
Idem. 

"  Caprce]  A  carpendo  dictas  tradit 
etiam  Varro  duobus  loeis ;  Isidorus 
etiam,  qui  utrumque  Festi  etymon 
adducit;  sed  est  aTyrrhenis,  quibus 
caper  Kdirpos  dicitur,  capra,  Kdirpa. 
He.sycl).  Kd-Kpa,  al^.  Tv^prjvoi.  Idem. 

^  Capreoli]  Varr.  lib.  i.  de  Ke 
Rust.  cap.  31.  '  Capreolus  vites  ut 
teneat,  serpit  ad  locum  capiendum, 
ex  quo  a  capiendo  capreolus.'  Sed 
melius  a  capreolis  animalibus  dedu- 
cas,  quia  capreoli  illi  vitium,  ut  ca- 
preoloruni  cornua,  vel  potius  capre- 
oli  propter  suam  teneritudinem  sic 
dicti,  quomodo  et  Graeci  novellos  ra= 
mos  vocant  ijl6<txovs.  Idenf: 

y  Caprilia]  Ante  urbem.  Idem. 


138 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Capronae  ^    equorum   jubae    in    frontem    devexae,    dictae 

quasi  a  capite  pronae. 
Caprunculum  ^  vas  fictile. 
Capsae  ^  a   Graeco   appellantur.      Has   illi   xajXTrras '°  di- 

cunt. 
Capsit,'^  prehendcrit. 
Captus  locus   dicitur  ad   sacrificandum  legitime   consti- 

tutus. 
Capuam  ^*  in  Campania  quidam  a  Capy  appellatam  ferunt, 


10  Alii  Kdfi^as.     In  ed.  Scal.  est  KdfjiTrrpas. 


»  Caprona']  Vide  '  Antiae 
non  equorum  tantum  jnbas,  sed  et 
liominum  comas  quae  suiit  ante  fion- 
tem,  capronas  dicit,  ex  illo  Lucilii : 
'  Aptari  caput,  atque  comas,  fluitare 
capronas,  Altas,  frontibus  immissas, 
nt  mos  fuit  illis.'  Forsan  et  decapro- 
nis  istis  intelligendus  elegans  ille  lo- 
cus  in  Cantico  Canticorum,  cap.  4. 
'  Capilii  tui  sicut  greges  caprarum 
quae  ascenderunt  de  monte  Galaad.' 
Idem. 

»  Caprunciilum]  Vas  fictile,  forte 
sic  dictum  quod  capri  figuram  liabe- 
ret,  ut  vult  Vossius,  qui  dubitat  eti- 
ain  num  legendum  sit  capunculum, 
quod  erit  diminutivum  a  capis.  Idein. 

•»  Capsa]  Cistulas  a  Grjpco  «ojii^^ai. 
Nam  sic  legendnm,  Hesych.  Kdfxxfrr], 
ei]K7i.  Item  Kafiyia,  Kam,  KavlaKia. 
Idem. 

c  Capsit]  Preheiiderit.  Plaut.  Pseu- 
dol.  IV.  8.  •  Si  occasionem  capsit, 
qui  fiet  nialus.'  Idem. 

^  Capuam]  Sane  Capys  Graecum 
vel  Tarentinum  videtur  Latine  ex- 
pressum  per  Falconem.  Nam  Kdirvs, 
irapa  tJ)  KdvTeff0at,  i^yovv  Kdfnrreffdai. 
quod  incurvos  liabeat  pedes  :  iinde 
et  papus  dictus  uar'  (^oxw.  ut  opvis 
Gallina  kot'  i^ox-hv.  et  multa  alia  ejus- 
inodi.    Ut  et  unus  tantum  ex  gcnere 


NOT^ 

Nonius  accipitriim  vocalus  Falco ;  non  om- 
nes  accipitres,  quamvis  omnes  sint 
Kafx\l/wvvxoi.hoc  enim  significat  Falco. 
Jos.  Scal. 

Capuam]  Virgil.  x.  jllneid.  *  Et 
Capys ;  hinc  nomen  Campanae  dnci- 
tiir  urbi.'  Ubi  Servius :  '  Caerms,  qui 
Trojanum  Capyn  condidisse  Capuam 
tradidit,  eumqiie  JEnex  fuisse  sobri- 
num.  Alii  liuuc  Capyn  filium  Capeti 
volunt  esse,  Tiberini  avnm,  ex  quo 
fluvius  Tyberis  appellatus  est :  eum- 
que  Capiise  conditorem  produnt:  alii 
Capyn  Samnitem  condidisse  Capiiam 
confirmant.  Sed  Capuam  vult  Liviiis 
a  locis  campestribns  dictam  in  qiii- 
biis  sita  est:  constat  tamen  eam  a 
Tuscis  conditam  de  viso  falconis  au- 
gnrio,  quiTusca  lingiia  capys  dicitiir, 
unde  est  Capua  nominata.  Tuscos 
autem  omneni  pa>ne  Italiam  subju- 
gasse  manifestum  est.  Alii  a  Tuscis 
quidem  retentam  et  prius  Aliternum 
vocatam  :  Tuscos  a  Samnitibus  exac- 
tos  Capiiain  vocasse  :  ob  lioc  quod 
hanc  quidam  Falco  condidisset,  cui 
pollices  pedum  curvi  fueriint,  qiiem- 
admodiim  falcones  aves  liabeiit,  quos 
viros  Tusci  Capuas  vocarnnt.  V^arro 
dicit  propter  cali  tempcrieni  et  ces- 
pitis  faecunditatem  camimm  ciindem 
Campuanuin  sivc  Cainpanum  dictuni. 


I)E    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III 


139 


qiiem  a  pede  introrsus  curvato  nominatum  antiqui,  nos- 

tri  Falconem  vocant:  alii  a  planicie  regionis. 
Capulum  ^  et  manubrium  gladii  vocatur ;  et  id,  quo  mortui 

eflFeruntur :  utrumque  a  capiendo  dictum :  sane  a  capulo 

fit  capularis. 
Caput*^  ex  Graeco  dictum,  quod  illi  interdum  xapu  dicunt. 
CarinanteSjS  probra  objectantes  :  "    a  carina  dicti,  quae  est 

infima  pars  navis :  sic  iili  sortis  infimae. 


il  Alii  objicientes. 


NOTiE 


quasi  slnum  salntis  et  fructuum.' 
H?ec  Servius.  Capys  autem  Tuscis 
Falco,  a  Greeco  KatrTeaeai  id  est,  Ka^-n- 
rladai,  incurvari,  inflecti.  Sed  unice 
placet  Livii  senlentia,  cujus  verba 
lib.  IV.  '  Vulturnnm  Etrnscorum  nr- 
bem,  quae  nnnc  Capua  est,  ab  Samni- 
tibus  captan),Capuamque  ab  duce  eo- 
runi  Capye,  vel,  qnod  propius  vero 
est,  a  campestri  agro  appellatam.' 
Et  Iioc  ipsum  est  quod  Festus  in  fine  : 
alii  a  planicie  regionis.  Nam  Capua 
quasi  campua,  a  campo,  agro  campes- 
tri,  qnee  vox  campus  planiciem  signat 
nt  cBquor.  Ab  hnjus  sententiae  parti- 
busfacitquod  ipsa  Capua  prius  campa, 
sive  campus  dicta.  Unde  Campani  et 
Campas  apud  Plautum.  Eustath.  in 
Dionys.  "Otj  ol  Kaniravol,  wv  tJ»  ireSiov 
Atiropbf  Sta  rrjv  evKap-n-iav  \eyei,  aTrh  rwv 
xmoKaQriHiVuiv  e/ctl  k6.ijlitwv  a!V0ixaa6r](Tav, 
fj  aiTh  KdfjLTTov  n6\eus.  Id  est,  '  Cam- 
pani,  qnoruni  pingue  solum  prop- 
ter  fertilitatem  dicit,  a  subjacentibus 
campis  vocati,  vel  a  Campo  urbe.'  Ma- 
nifesto  Capuam  urbem  intelligit,  quod 
non  satis  perpensum  iis  qui  Campum 
nescio  quam  a  Capua  diversam  fin- 
gunt.  Dac. 

«  Capulum]  Ensismanubrium,  Virg. 
'  Et  lateri  capnlo  tenus  abdidit  en« 
seni.'  Pro  arcafunebri,  Lucil,  *  Quem 


cum  vidissent  Hortensiu'  Posthumi- 
nsque,  Ceteri  item  in  capulo  hunc 
non  esse,  alinmque  cubare.'  Ab  hac 
capuli  significatione  dictus  capularis 
niorti  contiguus.  Plaut.  '  Quid  ais 
tu  ?  tam  tibi  ego  videoroppido  Aclie- 
rnnticus  ?  Tam  capularis  ?  tamne  tibi 
diu  videor  vitam  vivere?'  Idem. 

*■  Caput]  Potius  a  Ke(pa\^,  <p  mutato 
in  ir.  Idem. 

e  Carinantes']  Glossarium :  '  Ca- 
rinari^x"/"^'"'''^*'^^"'''  Isidorus:  'Ca- 
rinantes,  iiludentes.'  Ennius,  '  Con- 
tra  carinantes  verba,  atque  obscoena 
profatus.'  Et  tamen  corripit  in  se- 
quenti  mediam  '  *  neque  nie  decet 
hanc  carinantibus  edere  chartis.'  Qui 
versus,nondum  excusi,  citantur  aSer- 
vianis  schedis  doctissimi  Danielis  nos- 
tri.  Ita  factum  carinari  a  carina:  ut 
apud  Greecos  yecpvpi^etv  a  ye(pvpa. 
Idemque  valet,  ac  carinari.  Jos. 
Scal. 

Carinanles']  GIoss.  Isidori :  *  Cari- 
nantes,  illudentes.'  Carinari  a  carina, 
infima  navis  parte,  ut  vult  Fest.  vel, 
ut  Voss.  eo  quod  qui  in  carina  essent 
alios  contumeliosis  verbis  solerent 
lacessere,  quomodo  Graeci  a  ye(pvpa, 
ponte,  fecere  7€^i'pifeii',  quasi  de  pon- 
teconviciajacere.  Indeetiamludidic- 
ti  ye(pvpiaiJ.o\  in  quibus  convicia  jacta- 


140 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Carissara''  apud  Lucilium  vatVam '^  significat. 
Camificis  loco '  habebatur  is,  qui  se  vulnerasset,  ut  more- 
retur. 


12  Vett.  edd.  Caprissam  . . .  vafrum. 


NOTvE 


bantnr.  Sed  quia  obstat  quantitas, 
cuni  secunda  in  carinari  corripiatur, 
contra  quam  in  carina,  addit  Voss. 
Carinari  vel  esse  a  X"P''««'.  ita  ut  cari- 
nari  sit  quod  dicinuis  plaisanter :  unde 
in  Gloss.  carinari,  x^P^vM^iadai :  vel 
potius,  (quod  unice  placet,)  a  carere, 
id  est,  radere,  carpere :  a  '  caro ' '  ca- 
rino'  ut  a  'nato'  '  natino.'  Juvat 
qnod  ut  carere  Latinis  de  veste  et 
dictis  mordacibns  dicitnr,  sic  Graecis 
TrXvviLv,  vestes  lavare,  et  conviciis  et 
nialedictis  lacessere.  Quomodo  et 
Gallis  vox  laver.  Carinandi  verbo  usus 


dis  et  ingeniosis  apud  Veteres  dic- 
tos.  Dac. 

'  Carnificis  loco]  Originera  hujns 
moris  explicat  vetns  scriptor  Cassius 
Emina  apnd  Servium  :  '  Tarquinius,' 
inqnit,  'Superbns,  cum  cloacas  popu- 
lum  facere  coegisset,  et  ob  banc  inju- 
riam  mnlti  se  suspendio  necarent, 
jussit  corpora  eorum  cruci  aflBgi. 
Tunc  primum  habitum  est  turpe 
mortem  sibi  consciscere.'  Ut  non  tan- 
tum  de  eo  qui  se  vulnerasset,  nt  mo- 
reretur,  intelligendum  sit,  sed  de  eo 
qui  qnovis  modo  mortem  sibi  conscis- 


Ennins.  lib.  i.  Annal.     '  Sed  neque      ceret.  Quare  adeo  ejusmodi  homines 


me  decet  haec  carinantibus  edere 
chartis.'  Et  alibi  :  '  Ac  contra  cari- 
nauH,  verba  atque  obsccena  profatus.' 
Ut  enni  locum  emendavit  Salmasius. 
Vnlgo  contra  carinantes.  Dac. 

''  Carissam]  In  veteribus  editioni- 
bus  vafritm,  non  vafram.  Cui  astipu- 
lari  videtur  auctor  Glossarii :  '  Ca- 
risa,  navKiffrijs,  iropvofioaK^s.  Isidori 
Glossae  contra  fceminino  :  '  Carissa, 
lena  vetus,  et  litigiosa  :  ancilla  dolo- 
sa,et  fallax.' Jos.AVa/.  Uetineo  vafram, 
et  verba  Glossarii,  qnae  ambigua 
sunt,  interpretor,  '  lenaet  qnae  pro- 
stibnla  alit.'  Sic  in  foeminino  Glossas 
Isidori,  '  Carissa,  lena  vetus,  litigiosa, 
ancilla  dolosa  et  fallax.'  Carissa  a 
Graeco  x"P'J.  »t  vult  Voss.  Legitur 
etiam  et  caprissa  acapra,  scilicet  qua- 
si  eam  signet  qna;  caprae  vel  mere- 
tricis  mores  imitetur.  Sed  omnium 
optime  Lucas  Fruterins,  qui  in  episto- 
la  quadam  ad  Muretum  reponendum 
putavit  catissa.    Nani  catos  pro  calli- 


abominabantnr  vetustissimi  Romani, 
ut  ne  eis  quidem  jnsta  facerent.  Ser- 
viusin  Schedis:  '  Varro  ait  suspen- 
diosis,  qnibns  justa  fierijus  non  sit, 
suspensis  osciilis,  veluti  per  imitatio- 
nem  mortis  parentandum  esse.'  Ar- 
temidorus  lib.  i.  "Ati/xSs  re  Ka\  (pvyas 
yfv6fi.iVos,  avapT-fta^as  eavrbv  ^TeAeilTTjcre 
rhv  Piov,  iis  juTjSe  airoBavciiv  exe»'  6voiJia' 
TovTovs  yap  ix6vovs  iv  veKpwv  Sfinvois  ov 
Ka\ov<nv  oi  TrpoffrjKovres.  Id  est, '  Inglo- 
rius  et  fngitivus  se  ipsum  suspendio 
necavit,  ne  post  mortem  quidem  no- 
men  habiturus  :  ejusmodi  enim  homi- 
nes  solos  ad  mortuornm  ccenas  non 
vocant  propinqui.'  In  Caristiis  enim 
et  parentalibns  omnium  carorum  jam 
vita  functorum  nomina  ciere  sole- 
bant.  Ausonius  :  '  nomina  tantuni 
Voce  ciere,  suis  sufficiet  tumulis.' 
Quae  Ansoniana  paulo  diversius  in- 
terpretatur  Turnebus,  quod  non  de- 
buit.  Jos.  Scal, 


DE    VERBORUM    SICNIFICATIONE    I.IH,    111, 


141 


Casa''  a  cavatione  dicta. 

Casaria,'  quas  custodit  casam. 

Cascum  "  antiquum. 

Caseus,"  a  coeundo  dictus. 

Casinam  °  fabulam  Plautus  inscripsit  ab  ancillas  nomiue 

Casina,  quam  amari  a  sene  introduxit. 
Casnar,P  senex  Oscorum  lingua. 
Cassabundds  '^  ^*  crebro  cadens. 
Cassia"^  via  a  Cassio  strata. 


13  Unico  s  scribendiim  monent  Scal.  et  Dac. 


NOTyE 


^  Casa]  Potins  a  caso,  id  est,  cado, 
quod  cadat  facile.  Alii  a  Kaiu,  uro, 
quod  facile  iiratur:  alii  aliter.  Dac. 

'  Casaria']  Est,  quam  Graeci  oIkov- 
iSa  vocant,  Hebraei  Navani.  Jos, 
Scal. 

■"  Cascum']  Varro  lib.  vi,  de  L.  L, 
*  Cascum  significat  vetus  ejus  origo 
Sabina,  quie  usque  radices  in  Oscam 
linguam  egit.  Casciim  vetus  esse 
significat  Ennius  cum  ait :  Quam  pri- 
mum  Casci  populi  genuere  Latini.' 
Scaiiger  vult  esse  ab  Osca  voce  casus 
TTaKai.6s.  Unde  et  casmr,  senex,  Vi- 
de  infra.  Dac. 

"  Caseus]  A  coacto  lacte  caseum 
vocatum  ait  Varro  lib,  iv,  de  L,  L. 
quasi  coaxeum.  '  Caseus,'  inquit,  '  a 
coacto  lacte,  ut  coaxeus  dictus.'  Alii 
a  carendo  quod  carcat  sero,  Scaliger 
abOsco  cas«s,  antiquus,  utsit  proprie 
lac  vetustate  coactumconcretumque. 
V^arronis  etymon,  milii  quidem,  ce- 
teris  praestat.  Idem. 

°  Casinam]  Huic  Fabulae  nunquam 
casinam  nomen  Plautus  imposuit,  sed 
sortientcs.  Nam  Dipbilus,  qui  illam 
Graece  scripserat,  clerume^ice  vocave- 
rat,  non  K\r)povjj.ivi]v,  ut  male  Camera- 
rius,  Neque  est  quod  quemqnam 
nioveat  argumentum  quod  illi  prae- 


mittitur  :  ubi,  '  Post  id  rursum  de= 
nuo  Latine  Plautus  cum  latranti  no- 
mine,'  Ubi  per  '  latrans  nomen,'  ca- 
sina  intelligitur,  nam  uno  ut  verbo 
dicam,  argumentum  illud  tam  Plauti 
est  quam  quod  nunquam  fuit.  Casi- 
nam  dixere  qui  post  Plautum  nati 
sunt,  Idem. 

P  Casnar]  Senem  Casnarem  Osce 
dictum  testatur  ctiam  Varro,  Srali- 
ger  deducit  a  Casus  antiquus.  Vide 
supra  '  Cascum,'  Vide  '  Nonium.' 
Verisimile  Casnares  ab  Oscis  dictos, 
qui  Latinis  cani  a  caniludine.  Ratio 
est  quod  in  vocibus  suis  Osci,  ut  et 
Sabini,  fere  semper  sibilum  addunt, 
sive  literam  s,  quam  a  Grajcis  Do- 
riensibus  acceperunt,  lidem  cascum 
pro  antiquo  nimirum  a  Graeco  KaKhs, 
debilis,  Cacos,  cacus,  cascus,  Sic 
'casmenas'  dixerunt  pro  '  camenis,' 
Ideni. 

1  Cassabundus]  Unico  s,  Casabundus. 
Vide  Varronem,  Jos.  Scal. 

Cassabundus]  Scribendum  Casabun- 
dus  nnicos, nCasare.  Plaut,  Mil,  'Bac- 
chabatur  bama,  casabant  cadi.'  Et 
NiEvius:  '  Risi  egomet  casabundum 
ire  ebrium.'  Dac. 

"■  Cassia]  Ab  auctore  Cassio,  H?pc 
extra  Flumentanam  per  Sutrium,  Vi- 


142  SEXTl    POMPEII    FESTI 

Cassiculum/  reticulum,  a  cassibus  per  deminutionem  dic- 

tum. 
Cassilam  *  antiqui  pro  casside  ponebant. 
Casta  mola "  genus  sacrificii,  quod  vestales  virgineS  facie- 

bant. 
Castrensi  corona "  donabatur,  qui  primus  hostium  castra 

pugnando  introisset,  cui  insigne  erat  ex  auro  vallum. 
Casus  dicimus  non  modo  ea,  quae  fortuito  horainibus  acci- 

dunt,  sed  etiam  vocabulorum  formas,  quia  in  aliam  at- 

que  aliam  cadunt  effigiem. 
Catachresin  ^  tropum  nos  abusionem  dicimus,  cum  alienis 

abutimur  perinde,  ac  propriis,  cum  propria  deficiunt. 
Catamitum '  pro  Ganymede  dixerunt,  qui  fuit  Jovis  con- 

cubinus. 
Catampo  "••  ^  genus  est  lusus. 


14  Scaliger  lcgit  Catambo. 

NOT^ 

terbium,  et  Vulsinios  miltebat.    Me-  t,  Catamitus.    Vide  '  alcedo.'   Plaiit. 

minit  Cicero  XII.  Philip. 'Tresergo,  Menaech.  i.  2.    '  Me.  Dic  mihi,  nnn- 

nt  dixi,  vijB,  a  Supero  mariFlaniinia,  quam  tu  vidisti  tabulam   pictam  in 

ab    infero    Aurtlia,    Media    Cassia.'  pariete,  Ubi  Aquila  Catamitnm   ra- 

Idem.  peret,  aut  ubi  Venus  Adoneum  ?'  Ubi 

'  Cassic«/um]  Giossze  Isidori:  *Cas-  male    Lamb.  Catamitum   Priami   fi- 

siculum,  rete,  jaculum.'  Jos.  Scal.  lium  facit,  cum  re  vera  Trois  fucrit. 

Cassiculum']  A  cassis  cassiculus  et  Quamvis   eum    Ciccro   Laomedontis 

cassicuhmi,  ut  a  funis  funicuhis.  Dac.  dicat,  ut  et  vetus  cycli  scriptor,  cujus 

»  Cassillam']  Lcgendum  cassidam,  ut  tibi    versus    lepidissimos     exhibebit 

videre  multi.  Virg.  ix.  jEneid.  '  Au-  Scholiastes  Euripidis  in  Oreste.  Idem. 

rens  ex  hiinieris  sonat  arcus,  et  aurea  "  Catampo']    Graecum  scilicet,  kht' 

vatl  Cassida.'  Idem.  &fM<pw.     Videntur  verba  duorum,  qui 

"  Casta  mola]   'K-yvbv  6v(ia.    Vide  euni   luditm    exercebant.     Ridicuhis 

'  mola.'  Idem.  est  doctiss.  vir,  qui  in  Codice  Jiisti- 

*  Castrensi  corona]  Ex  auro  facta,  niani  Hbro  tertio  in  fine  hariolatur  de 
sed  non  tota,  ut  patet  ex  Sueton.  genere  hisuum  dictum,  quod  ipsi  Im- 
August.  cap.  25.  ea  vallo  decoraba-  peratoii  nunquam  in  mentem  venit, 
tur,  ideoque  vallaris  dicta.  Idem.  praesertim  cum  de  hoc  Catampo  ibi 

y  Catachrcsin]    Cum  vox  aHqua  li-  mentionem  fieri  putet.     Dictum  kot' 

centius  a   propria  significatioue   ad  &n(poj,  ut  Kod'  h.    Sed    piito  potius 

aliam  deflectitur.    Abusio  Latine  di-  Caiamio  scribendum  per  b:  KaTanfiu 

citur.  Idem.  dictum  ut  o-Ki(Tan&d>.  est  aiitem  oiriff- 

*  Catamitum]  Pro  Ganumede  dice-  a;U;8d>  f)  eh  rovirlffw  avaxwpriffis-  Karan- 
bant  Ganamidus,  unde  g  in  c,  et  d  in  fiw  t)  us  rh  Kirw  koI  jh  irpiivis.  vide 


DR    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LI B.    III. 


143 


Catax,*'  claudus. 

Catitbns/  ex  quo  aqua  Petronia  in  Tiberim  fluit  ;  dictus, 

quod  in  agro  cujusdam  fuerit  Cati. 
Catillatio'*  grave   opprobrium  hominibus    generosis  obji- 

ciebatur,  si  qui  provincias  amicas  populi  Romani  ex- 

poli.assent. 
Catilones  ^  appellabant  antiqui  gulosos. 
Catones  '^  ^  appellantur  portus  in  mari  interiores,  artc  et 

manu  facti. 


15  Reponendum  nionet  Scal.  Cotliones. 


NOTiE 


Eustatirnim.  Jos.  ScaL 

Catampol  Scaliger  legit  catambo. 
Ut  /coTo^^i  sit  contrariiim  ry  otziixaix- 
/3w.  'Ott KTaixfilii  7)  els  Tovniffa)  avaxdpV' 
cis,  itio  retrograda  :  KaTafi^cb  t]  els  rh 
KaTO)  Kal  Th  irpTjvh,  itio  in  caput.  Cat- 
ambo  igitiir  quod  hodie  pueri  faci- 
unt  cum  capite  ambulant,  gradiun- 
tur.  Dac. 

b  Catax'^  Graecum  est  KaTa^,  hoc 
est,  KaTea^ws  Ta  jueATj.  Isidori  Glos- 
sae :  '  Catax,  claudus,  coxus.'  In 
veteribus  Graecorum  Glossis  :  '  Cox- 
us,  \oX6s.'  lege,  x'^^'^^-  Hispani  re- 
tinent  nomen  :  clandum  enim  hodie- 
que  vocant  Coxo:  et  Coxquear,  clau- 
dicare.  Qiiod  et  in  illis  optiniis  Glos- 
sis  reperi,  'Coxigat,  xa^^aiVei :'  et  No- 
nius,  '  Catax  dicitur,  quem  nunc 
Coxonem  vocant  :'  dicitiir  et  clop- 
pus.  '  Cioppus,  x«^<^y.'  Glossarium. 
Jos.  Scal. 

Catax'^  Gracum  est,  dTrbTouKOTaf- 
ai,  frangere.  Qiiasi  Kareaycijs  tovs 
TrSSas,  Fractos  habens  pedes.  No- 
nius :  ♦  Catax  dicitur  quem  nunc 
coxonem  vocant.'  Lucil.  lib.  ii. '  hos- 
tibus  contra  Pestem  perniciemque 
catax  quam  et  Manliu'  nobis.'  Glos- 
sap.  Isidori :  '  Catax,  claudus,  coxus.' 
Coxus  autem  et  coxo  est  xfA-i^s.  Quam 
vocem  retinent  Hispani,qui  claudura 


vocant  co.ro.  Dac. 

•=  Catifons']  Non  longe  a  Roma. 
Sed  de  Catifonte  nihil  alibi  legere 
est.  Vide  '  Petronia.'  Idem. 

<>  Catillatio]  Catillones  ait  a  Ro- 
manis  dici,qui  provincias  Pop.  Rom. 
despoliassent :  a  Catillonibus,  qui  et 
catillos  ipsos  liguriunt,  assumta  prius 
dape.  A  Graecis  vero  ejusmodi  ho- 
mines  dicebantur  iJ.o\yoi,  irapa  Th 
afieXyfiv,  Ka\  K\4iTTeiv  to  Kotvd.  Ut  ille 
fiir  apud  Maronem  :  '  Hic  alienus 
oves  custos  bis  mulget  in  hora.'  Jos. 
Scal. 

CatiUatio'^  A  Catinus,  catinulus,  ca- 
tillus.  A  quo  catillare  ligurire.  Ca- 
tillatio  ipsa  actio  liguriendi,  quae  iis 
objiciebatur  qui  populi  Rom.  Provin- 
cias  exspoliassent.  Qui  ideo  Catillo- 
nes  dicti.  Dac. 

e  Catilones']  Vide  *  catillatio.'  Mar- 
gini  ascriptum  catiliones,  quod  monet 
scriptum  fuisse  catillones  dnplice  II. 
Idem. 

*"  Catones']  Repone,  ut  in  veteribus 
editionibns,  Cothones:  quid  differat 
Cothon  a  portu,  explicat  Servius.  Jos. 
Scal. 

Catones']  Legendum  monet  Scaliger 
Cothones:  ut  est  in  vet.  edit.  Sunt 
autem  cothones  parvi  pcrtus  in  mari 
non  naturales,  sed  arte  et  manu  facti : 


144 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Catularia  =  porta  Romae  dicta  est,  quia  non  longe  ab  ea  ad 
placandum  caniculae  sidus  frugibus  inimicum  rufae  canes 
immolabantur,  ut  fruges  flavescentes  ad  maturitatem  per- 
ducerentur. 

Catulinam''  carnem  esitavisse,  hoc  est,  comedisse,  Roma- 
nos  Plautus  in  Saturione  refert. 

Catulus'  genus  quoddam  vinculi,  qui  interdum  canis  ap- 
pellatur. 

Caudecae'^''  cistellae  ex  junco,  a  similitudine  equinae  cau- 
dae  factae. 

Caudicariae'  naves  ex  tabulis  crassioribus  factae. 


16  Scal.  et  Dac.  legendum  nionent  Caudece:  alii  legunt  CmdetcB. 


NOT^ 


ut  exponit  Servius  lib.  i.  ^neid. 
dicitur  cothon,  onis;  et  cothonum,  ni. 
Atqui  cothon  pro  portu  fossitio  vix 
Latinum  videtur:  ita  vocabatur  par- 
va  insula  Carthaginis,  quae  viceni 
portus  pra?bebat,  et  navaliahabebat. 
Strab.  lib.  vii.  Factitia  haec  insula, 
et  euripo  circumdata,  id  est,  canali 
manufacto.  Forte  Kwdaiv  dicta  voce 
Graeca,  quod  rotnnda  esset  instar  po- 
culi.  Ex  illo  portu  Carthaginensi 
Cothone,  alii,  ut  videtur,  portus  ma- 
nufacti  sic  dicebantur,  si  fides  est 
Festo.  Fossas  etiam  appellarunt  La- 
tini.  Hodie  quoque  apud  Nannetes, 
portus  fossa  dicitur.  Graecis  x^P^- 
Spos.  Sulmas.  in  Solin. 

s  Catularial  A  catidus.  Quod  non 
longe  ab  ea  immolarentur  catuli,  id 
est,  canes,  unde  patet  catulus  de  ca- 
nibus  dici,  quod  pluribus  exemplis 
firmavit  Vossius  :  porro  quod  rufae 
cancs  ad  placandum  caniculas  sidus 
immolarentur,  id  aperte  docet  Festus 
in  voce  'rutilae.'   Dac. 

*>  CatuUnani]  Hanc  Saturnionem 
Plauti  fabulam  respicit  Plinius  cum 
ait  lib.  XXIX.  '  Catulinam  adjiciali- 
bus  quidem  celebrem  epulis  fuisse 


Plauti  fabulae  sunt  indicio.'  Idem. 

•  Catuhis']  Forsan  prima  notione 
catulus  catenam  illam  signavit  qua 
canes  vincti :  postea  vero  pro  quovis 
vinculo  sumi  coeptus.  Lucil.  '  Cuui 
manicis,  catulo,  collarique,  ut  fiigiti- 
vum.'  Dicitur  etiam  calellus.  Plaut. 
Curcul.  V.  3.  '  Delicatum  te  bodie 
faciam  cum  catello  ut  accubes,  Fer- 
reo  ego  dico.'  Ubi  non  audiendiis 
Lambinus,  qui  banc  differcntiam  sta- 
tuit,  wtcatellus  parvum  canem,  catel- 
lum  vero  catenam  significet.  Nam 
catulus  ct  catellus  canem  et  canis 
vinculum.  Ut  Graecis  aKv\a^  (Yyova 
Kvvhs  et  Sio^iJihv  ffiSTipovv  notat.  Catu- 
lus  autem  et  canis  pro  vinculo,  nt 
optime  F^estus.  Plaiit.  Casin.  '  Deos 
qiiaeso,  ut  quidem  hodie  tu  canem  et 
furcam  feras.'  Idem. 

^  Caudcca-}  Lege,  Caudea:.  Ita 
etiam  Plautus  Rudente.  Jos.  Scal. 

Cuudeco!]  Lege  caudea;,  ut  optimc 
Scaliger.  Caudca:  cistelUe  ex  junco 
a  similitudine  cauda;  cquinaj  faclae. 
Plaut.  Rudent.  iv.  4.  '  Cisteliam  is- 
tic  inesse  oportet  caudeam  in  isto 
vidulo.'  Dac. 

'  Caudicaria-]  Naves  sic  dictae  quod 


i 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   III, 


145 


Caviares "'  hostiae  dicebantur,  quod  caviae,'^  jd  est,  pars 
hostiae  cauda  tenus  diceretur,  et  ponebatur  in  sacrificio 
pro  collegio  pontificura  quinto  quoque  anno. 

Cavillatio"  est  jocosa  calumniatio. 

Cavillura,"  cavillatio,  id  est,  irrisio. 


17   Al.  caie.     Vid.  Not.  inf. 


NOT.E 


e  candicibus,  id  est,  crassiorilms  ta- 
biilis  fierent.  Varro  lib.  iir.  de  vita 
Pop,  Rom.  *  Quod  antiqni  plures  ta- 
bulas  conjunctas  codices  dicebant,  a 
quo  in  Tyberi  nave  rodicarias  appel- 
lamus.'  Inde  Caudicarii  dicebantur 
ii  qui  caudicariis  navibus  frmnentum 
advehebant.  Idem. 

"  Caviares}  Locus  corruptus  in  se- 
quentibus.  Legendum : '  Caviareshos- 
ticP  dicebantur  quod  caviar  pars  hos- 
tiae  cauda  tenus  dicebatur.'  Manifes- 
tum  est  in  equo  Octobri,  de  quo  hic 
agitur,  partem  secundum  caudam  dic- 
tam  '  Caviar,'  ut  in  bove, '  Paiaseam ;' 
in  sue,  '  offam  penitam.'  De  equo 
Octobri,  inquam,  Festus  intelligit : 
cnjus  coda  tanta  celeritate  inRegiam 
perferebatur,  nt  sanguis  recens  inde 
in  focum  stillaret.  Fiebat  auteni  hoc 
sacrificium  quinto  quoque  anno,  ut 
non  multo  post  sequitur:  et  Proper- 
tius  refert :  '  Qualia  nunc  curto  lus- 
tra  novantur  eqiio.'  Jos.  Scal. 

Caviares  hosticc]  Lege  cum  ScaUge- 
ro:  Caviares  hoslice  dicebantur,  quod 
caviar  pars  hostice  cauda  tenus  dicere- 
tur.  Equum  Octobrem  inteiligit,  qui 
in  campo  Martio  mense  Octobri 
Marti  immolabatur.  In  eo  pars  se- 
cundum  caudam  '  caviar '  dicta,  ut  in 
bove, '  palasea;'  in  sue,  'offa  penita.' 
Vide  '  October  equus.'  Dac. 

°  Cavillalio']  CaviUuri  a  cavere.    Is- 

tud  de  jurisprudentibus  dicitnr,  cum 

consiliis     snis    nobis     cavent,    illud 

vere  Leguleiorum  et  rabularum  fo- 

Delph.  et  Var.  Clas.  Ponip. 


rensium  proprium,  cum  tergiversan- 
tes  tricas  et  morosas  juris  prsesti- 
gias  effutiunt  ad  faliendum,  unde 
cavillatio,  frustratio,  per  fraudera  ir- 
risio,  caliimniatio.  Et  incavillatio  per 
despectum  irrisio  infra  Fest.  Glossa- 
rium  :  '  caviliatio,  ipiSpa,  dirctTr?,  irap- 
iyx^ipvcts.'  i.  Insidiae,  fraus,  conten- 
tio.  Idem. 

"  Cavillum']  Dictum  a  cavendo, 
xmoKopicTiKus.  Propriumque  est  Le- 
guleiorum,  et  nioratorum  verbum. 
Nani  Jurisconsultorum  proprium  Ca- 
vere.  Ovidius  :  '  Illo  saepe  loco  ca- 
pitur  consultus  amore  :  Quique  ahis 
cavit,  non  cavet  ipse  sibi.'  Tibulius: 
'  Hebc  mihi  quae  caverem  Titio,  Deus 
edidit  ore.'  Hodie  inepte,  quw  ca- 
nerem  Tityo  :  nullo  sensu.  At  Tibul- 
lus  se  prudentum  more  de  amore 
publice  responsurum  cuilibet  consu- 
lenti  proponit.  Quod  ex  sequenti- 
bus,  et  ex  nomine  Titii  apparet:  sed 
qui  corruperunt,  ignorarunt  secun- 
dam  et  tertiam  conjugationem  ean- 
dem  apud  Veteres  fuisse  :  ut  igitur 
deminuerunt  nomen  in  formulariis 
illis,  Leguleios,  non  jurisprudentes 
vocantes,  sic  et  verbum  professio- 
nis :  cum  cavillare,  non  cavere  eos 
dicebant,  propter  tricas,  et  morosas 
juris  przpstigias.  Sane  ita  esse  vel 
unus  Tertullianus  satis  dederit,  qui 
in  libro  de  corona  ait:  '  omnibus  mo- 
dis  cavillandum,'  id  est,  cavendum  : 
TravToius  irepifpyaffTeoi'.  Non  ergo  ob- 
scurum,  quare  in  vitium  verterit  hoc 
Fest.  K 


146 


SEXTl    POMPEII    FEST 


Cavitionem  p  dicebant,  quam  modo  dicimus  cautionem. 

Caulae''  a  cavo  dictae  :  antiquitus  enim  ante  usum  tecto- 
rum  oves  in  antris  claudebantur. 

Cavum'^  a  chao  dictum,  ex  ejus'^  inanitate. 

Celeres'  antiqui  dixerunt,  quos  nunc  equites  dicimus,  a 
Celere  interfectore  Remi,  qui  initio  a  Romulo  iis  praepo- 
situs  fuit,  qui  primitus  electi  fuerunt  ex  singulis  curiis 
deni,  ideoque  omnino  trecenti  fuere. 

Celibari'9  basta*  caput  nubentis  comebatur,  quae  in  cor- 
pore  gladiatoris  stetisset  abjecti  occisique,  ut  quemad- 
modum  illa  conjuncta  fuerit  cum  corpore  gladiatoris,  sic 
ipsa  cum  viro  sit :  vel  quia  matronae  Junonis  Curitis  in 
tutela  sint,  quae  ita  appellabatur  a  ferenda  hasta,  qua; 


18  Ed.  Scal.  et  ejus,— 19  Al.  calilari. 


NOT^ 


verbum  :  cura  genus  hoc  liominum 
male  semper  audierit.  Glossarium 
vero:  '  Cavillatio,  ^veSpo,  oTrtiTTj  Trop- 
*7X*'P'J''''^''  •^''*'  Scal. 

CaviUuni^  Idem  quod  cavillatio. 
Dac. 

P  Cavitiimem'\  Plautus:  '  Oppor- 
tune  mihi  cavita  est  hiec  Epistola.' 
Jos.  Scnl. 

Cavitionem]  A  caveo,  cavitum,  cau- 
tum  ;  cavitio,  cautio.  Plaut.  Pseu- 
dol.  II.  3.  *  Nam  ipsa  mihi  Opportn- 
nitas  non  potuit  opportunius  Adve- 
nire,  quam  hacc  cavita  est  mihi  op- 
portune  epistola.'  Quanquam  libri 
fere  omnes  habent  non  cavita,  sed 
cavata.  Quod  satis  placet :  cavata, 
eruta.  Dac. 

1  Caida:]  A  cavitate  dictas  vult 
Festus,  Varro  eliam.  Sic  Lucret. 
dixit  '  caulas  aetheris/  id  est,  cava 
cceli.  Sed  melius  alii  a  Graeco  aii\^, 
aula,  addito  c,  caula.  Servius  ad  illud 
IX.  ^neid.  'Ac  veluti  pleno  hipus  in- 
sidiatus  ovili  Cum  fremit  ad  caulas  :' 
*  Caulae,  mnnimenta  et  septa  ovium. 
£st  euim  Graecum  uomen,  cdetracto. 


Nam  Graeci  ouX^y  vocant  animalium 
receptacula.'  Glossae  Cyrilli :  '  auAij, 
Tuv  irpo^druv  stabulnm.'  Inde  iu  sa- 
cris  aedibus  et  in  tribunalibus  septa 
quaB  turbas  prohibent  caulas  voca- 
mus.  Quouiodo  Grseci  quoque  auAas. 
Suid.  ouA^  To  vvv  apxfiov  KaXovyifvov. 
Nam  apxi'^a  eidem  sunt  to  xt^P'**  '''^'' 
Kptrwv.  Secretaria  scilicet  judicum. 
Inde  Glossae  Isidori  :  '  Caules,  can- 
celli  tribunalis  ubi  sunt  advocati.' 
Nam  utrumque  dicebant  caules  et 
cnulas,  et  furcilles  et  furciUas.  Idem. 
>■  Cavum]    Varr.  lib.  iv.  de  L.  L. 

•  Ego  magis  puto  a  chao  cavum,  et 
hinc  ccelum.'    Chaos  a  x'^'^  bio.   Vide 

*  cohum.'  Idem. 

•  Celeres']  A  Celere  interfectore 
Remi  dictos  multi  consentiunt:  sed 
non  dubium  est  quin  celer  sit  a  Grjeco 
KfXrjs,  eques  qui  privo  equo  currit. 
KeATjs,  yEoiice  KtKrip,  celer.  Idem. 

'  Celibari  hasta]  Ovidius :  '  Nec 
tibi,  quae  cupidae  matura  videbere 
matri,  Comat  virgineas  liasta  recurva 
comas.'  Vide  Plutarch.  iu  Quaest. 
Rom.  qui  ^opi,Tiov  vocat.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFIC ATIONE    LIU.    III.  147 

lingua  Sabinorum  curis  dicitur:  vel  quod  fortes  viros 
genituras  ominetur :  vel  quod  nuptiali  jure  imperio  viri 
subjicitur  nubens :  quia  hasta  summa  armorum,  et  im- 
perii  est :  quam  ob  causam  viri  fortes  ea  donantur,  et 
captivi  sub  eadem  veneunt,  quos  GraRci  ioguuXwTovs  ««» 
SoguxTJjTou;  vocant. 

Celsus "  ex  Graeco  xeA>jj  eques  dictus. 

Cenina^° "  urbs,  quae  fuit  vicina  Romae,  a  Cenite  conditore 
appellata. 

Censere  ^  nunc  significat  putare,  nunc  suadere,  nunc  de- 
cernere. 

Censio  ^  aestimatio :  unde  censores.  Censio  hastaria  dice- 
batur,  cum  militi  mulctae  nomine  ob  delictum  militare  in- 
dicebatur,  quod  hastas  daret.  Censionem  facere  dice- 
batur  censor,  cum  mulctam  equiti  inrogabat. 

Censores  ^*  dicti,  quod  rem  suam  quisque  tanti  aestimare 
solitus  sit,  quantum  illi  censuerint. 

Censui  censendo  ^  agri  proprie  appellantur,  qui  et  emi  et 
venire '  jure  civili  possunt. 


20  AI.  Ctenina,  et  mox  canite. — 1  Pro  venire  alii  legiint  vendi. 
NOT^ 

"  Celsus]  Non  a  «eAijj,  ut  vult  Fes-  Nam  decreta  per  verbum  censeo  de- 

tns,  sed  a  verbo  antiqno  cello,  quod  a  elarantur.     Cicero  iii.  Catil.  '  Quo- 

KiWu,  Taxios  0a5i^w,  citus  ambnlo.  niam  nondum  est  praeseriptum  S.  C. 

Ut  a  composito  '  exceilo/  '  excelsus.'  ex  memoria  vobis,  Quirites,  quid  Se- 

Celsus  est  citus  Horat.  *  Celsi  praeter-  natus    censuerit,   exponam.'     Censeo 

cunt  austera  poemata  Rhamnes.'    Et  etiam   suadeo.   Horat.   Epist.   xvii. 

in   illo  :    '  Incedit  citu'  celsu'  tolu-  '  Ecce  docendus  adhuc  quae  censet 

tim.'  Et  Ovid. '  Celsns  eques.'  Glos-  amiculns.'   Idem. 

sarium, '  celsus,  v\p-n\hs,  /j.eTewpos,  kt\-  "  Censio'\  Censio  hastaria,  cum  cen- 

Kiv.'  Leg.  K€A7j$.  Idem.  sor  ob  delictnm  militem  hastam  dare 

"  Ceninal  Al.  CcBnina.  Katvlvr).  Steph.  jnbebat,    Et  censio  equitis  erat  cum 

et  Halicarn.   Caninenses   Livio.     In  equus   illi    publice   adimebatur ;    et 

Latio  ponit  Plin.  Idem.  hoc  Festus  per  multam  intelligit.   Id. 

y  CcnscreJModopufarf.velariifran.*  »  Censores}    Vide  supra  '  censere.' 

Terent.  Adelph.  iv.  2.   '  Censen'  ho-  Idem. 

minem  me  esse  ?'  modo  cestimare,  '  in  ••  Censui  censendo'\   Praedia  censui 

censum  referre,'  ut  '  censere  popu-  censendo  dicebantur  ea,  quae  essent 

hun.'     Inde  censor  qui   familiam  et  niancupi  :    quae  habebant  jus  civile: 

bona  civium  recenset,  et  refert  in  quce  subsignari  apud  aerarium,  apnd 

tabulas    publicas»      Item    decernere,  censorera  possent :    ut  auctor  est  CJ« 


148 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Centaurion  "^  medicaraentum  a  Chirone  centauro  inventum. 

Centenarise  ^  coenae  dicebantur,  in  quas  lege  Licinia  non 
plus  centussibns,  praeter  terra  nata,  impendebatur  :  id 
est,  centura  assibus  (qui  erant  breves  nurarai  ex  aere)/  ^ 

Centenas  pondo  ^  dicebant  antiqui,  referentes  ad  libras. 

Centumviralia  ^  judicia  a  centum  viris  sunt  dicta.     Nam, 


2  '  Circumscripta  verba  seinicirciilis  videntur  a  Paulo  adjecta,  aut  men- 
dosa  esse.'  Ant.  Aug.    Vid.  Not.  Scaligeri  infra. 


cero  in  ea  pro  Caecinna  :  '  Neqne  pos- 
sessiones,  id  est,  agri,  qui  non  raanci- 
patione  sed  usu  tenebantur,  censui 
censendo  dici  poterant,  neque  hoc 
uoniine  in  censum  dicari.'  Jos.  Scal. 

Censui  censendo  agri]  Qui  proprie 
jure  civili,  lioc  est,  Romano,  non  au- 
tem  alio,  emi  vendique  possunt.  Ci- 
cero  pro  Flacco :  '  Queero  sintne 
illa  prxdia  censui  censendo.'  Id  est, 
quaero  an  illa  praedia  jure  Romano 
emi  vendique  possint.  Dac. 

•=  Centaurion']  'Graveolentiacentau- 
rea '  vocat  Virgil.  'tristia'  Liicret. 
quia,  ut  addit, '  suo  acrem  ex  corpore 
odorem  Expirant.'  Est  herbae  genus 
a  ('hirone  centanro  repertnm,  unde 
Xeipcivwv  et  KfVTaipiov  nominatur:  liii- 
jus  in  curandis  vulneribus  vis  tanta, 
ut  cohserescere  etiam  carnes  tradant, 
si  coquantur  simul.  Pliu.  lib.  xxv. 
cap.  9.  Vide  Galenum.  Idem. 

<>  CentenaricE]  Ultima  clausula, 
quas  pro  Glosseraate  est,  addita  est  a 
barbaro  truncatore  :  id  est,  centum 
assibus,  qui  erant  hreves  nummi  ex 
asse.  Haec  sunt  stigmata  misello 
Festo  ab  illo  erudito  Longobardo 
Jnusta.  Jos.  Scal. 

CentenarioB  ccena:]  Legem  tiilit  Li- 
cinius,  qua  cautiini  ne  plus  centussi- 
bus  in  ccenas  iinpenderetur,  prafter 
ea  quae  e  terra  nascerentur.  Hujus 
legis  memiiiit  Lucil. '  Legem  vitemus 
Licini.'     Sed  cave  putes  centuai  seris 


NOTiE 

crenis  sinoulis  quibusvis  diebus  im- 
pensum  fuisse,  sed  certis  qnibusdam 
tautum  diebus  festis  Gellius  lib.  i. 
cap.  24.  '  Lex  deinde  Licinia  lata 
est,  qua;  cum  certis  diebus,  sicut 
Fannia,  cenlenos  a;ris  impendi  per- 
raisisset,  niiptiis  dncenos  indulsit, 
ceteris  diebus  statuit  a;ris  tiicenos: 
cum  et  carnis  aridoe  et  salsamenti 
certa  pondera  in  singulos  dies  con- 
stituerit.'  Vid.  Macrob.  lib.  iii.  cap. 
17.  porro  illi  asses  centnm  :  triginta 
et  quinque  tantum  nostrae  monetaa 
asses  sive  solidos  efficiebant.  Dac. 

^  Qui  erunt  breves  nummi]  H*c 
Pauli,  non  Festi  snnt.  Neqne  enini 
Festus  dixisset  erant,  cuin  suo  adhuc 
tempore  et  multo  post  iis  adhuc  ute. 
rentnr.  Idim. 

^  Centenas  pondo]  Quin  et  addebant 
szepe  libras,  Centenas  pondo  libras. 
Varro,  Livius,  Gellius.  Jos.  Scal. 

Centenus  pondo]  Subauditur  libras. 
Quam  vocem  addebant  aliquando. 
'  Centenae  librae,'  idem  quod  '  centeni 
aeris,'  asses  seilicet.  Dac. 

s  Centumviralia]  Illa  verba,  'quae, 
et  cuiias  dictae  sunt,'  non  esse  Festi 
existiiiio.     Vide  '  Curia.'  Ant.  Aug. 

Centumviralia  judicia]  l)e  quibiis 
causis  centum  viri  judicaverinf  docet 
nos  Cicero  lib.  i.  de  Oratore  :  '  Jac- 
tare  se  in  causis  centiimviralibus,  in 
quibiis  usucapioniim,  tufelarnm,  gen- 
tilitatum,    agnationum,    alluvionuni. 


DE    VERBORUM    SIGNIFIC  ATION  E    LIB.    III. 


149 


cuni  essent  Romas  triginta  et  quinque  tribus,  quae  et 
curiae  dictse  sunt,''  terni  ex  singulis  tribubus  sunt  elccti 
ad  judicandum,  qui  centumviri  appellati  sunt;  et  licet 
quinque  amplius,  quam  centum  fuerint,  tamen  quo  faci- 
lius  nominarentur,  centumviri  sunt  dicti-'  Centumviralia 
judicia,  quae  centumviri  judicabant. 

Centuria  ^  in  agris  significat  ducenta  jugera ;  in  re  militari 
centum  homines.^ 

Centuriata '"  comitia  (item  curiata)  ^  dicebantur ;  quia  po- 
pulus  Romanus  per  centenas  turmas  divisus  erat. 


3  '  Si  recipere  volnmus  illa  dno  verba,  item  ctiriata,  oportet,  iit  scribanuis 
per  centurias  et  curius  divisus  erat.'  Ant.  Ang.     Vid.  inf. 


NOTyE 


circnmlnvionnm,  nexornm,  mancipio- 
rum,  parietnm,  luniinum,  stillicidio- 
rum,  testamentornm  ruptoruni,  ant 
ratorum,  ceterarnmqiie  rerum  innu- 
merai)iliiiin  jiira  versantur.'  Dac. 

^  QucB  et  ciiritB  dictce  sunt]  Hic 
Festiis  trihuin  et  curiam  idem  esse 
testatnr:  quod  verum  est,  et  ante 
Servii  regnum  ha;c  duo  confnndeban- 
tur,  ita  ut  qjii  tribnm  tantnm  vel  cii- 
riam  appellaret,  designaret  utram- 
qne.  Pessime  igitur  qui  de  hocce 
Festi  loco  disbitavere  eo  tantnm  quod 
tribns  curias  vocaverit.  De  tribubus 
ct  curiis  vide  sno  loco.  Idem. 

'  Centumviri  sunl  dicti']  Sic,  etsi 
triginta  quinqiie  essent  ciiriie,  usiis 
obtinnit  ut  trigiuta  tantnm  diceren- 
tur.  Idem. 

■^  Centuria']  Primo  centum  jugernm 
erat  centuria,  unde  et  noinen,  postea 
vero  ducentorum,  aliquando  etiam 
plurium.  Colnmell.  lib.  i.  cap.  5. 
'  Centnriam  agri  nunc  dicimus  ducen- 
torum  jugernm  modtim,  oliin  aiitem 
ab  ceiitnm  jugeribus  vocabatnr  cen- 
turia.  Sed  nunc  duplicata  nomen 
retinuit.'  Idem  Varro  lib.  v.  *  Cen- 
turia  prima  centum  jugeribus  dicta, 


post  duplicata  retinuit  nomen.'  Idem. 

'  In  re  militari  centum  /towiines] 
Varr.  lib.  iv.  '  Centuria  militum  qui 
sub  uno  centnrione  sunt,  quorum 
centenarins  jnstns  numerus.'  Cen- 
turia;  etiam  aliqiint  saeculis  usurpatae 
snnt  pro  sexagenum  niilitnm  nnmero, 
quod  notandum.  Idem. 

m  Centuriata']  Miium  quam  placu- 
erit  huic  Paulo  nomen  Curia :  hoc 
enim  omnibus  rebus  altribnit.  Vnlt, 
Centnrias,  Curias  fnisse :  item  Tri- 
bus  ipsas  :  ut  in  voce  Centumviralia, 
et  in  voce  Curia.  Qnare  snperius  in 
voce  Centumviralia,  impactum  Festo 
pittacium  a  Panlo  iis  verbis,  qua 
curia  dictce  sunt.  Item  hic,  item 
curiata  :  et  in  voce  Cnria,  quibus 
postea  sunt  additoi  quinque.  Qtiae 
omnia  ea  confidenlia  tollere  possu- 
mus,  qua  posita  fuernnt.  Lege  igi- 
tiir:  Centuriata  comitia  dicebantur, 
quia  Po.  Romanus  per  Centurias  divi- 
suserat.  Jos.  Scal. 

Centuriata  comiiia']  Sic  dicuntur 
coetns  qnidam  ad  quos  in  canipum 
Martium  conveniebat  tota  civium 
multitudo  per  centurias  distributa, 
suffragia  vero  ferebant  singuli  in  suis 


150 


SEXTi   POMPEII    FESTI 


Centuriatus  ager  "  inducenta''^  jugera  definitus.  Quia  Ro- 
mulus  centenis  civibus  ducenta  jugera  tribuit. 

Centurionus°  antea,  qui  nunc  Centurio  ;  et  curionus  et  de- 
curionus  dicebantur. 

Cercolopis^p  genus  simiae,  quae  ultimam  partera  caudae  vil- 
losam  habet. 


4  Alii  hic  et  inf.  ducena. — 5  Alii  Cercalopex  et  Cercolips. 


NOT/E 


centuriis,  ciini  a  consulibus  vocaban- 
tnr.  Haec  verba  (Ilem  curiata)  binc 
fuganda,  ut  optime  monuit  Scaliger. 
Neque  enim  eadeni  curiata  et  centu- 
riata  comitia.  Illis  populus  Rom. 
per  curias,  non  centurias,  distributis 
cnriatim  suffragium  ferebat.  Dac. 

"  Centuriatus  ager'^  Ager  ducentum 
ugeruni,  quein  sic  appellatum  vuit 
habita  ratioue  centenorum  civium 
quibus  erat  attributus  ;  non  vero  nu- 
raeri  jugerum  quibus  constabat ;  quod 
notandum.  Hinc  intelligendus  Varro 
lib.  I.  de  Re  Rust.  cap.  10. '  Antiquus 
noster  ante  belium  Punicum  pende- 
bat  bina  jugera,  quod  a  Romulo  pri- 
mum  divisa  dicebantur  viritim,  quae 
quod  haeredem  sequerentur,  haeredi- 
um  appellarunt,  haec  postea  a  centum 
centuria  dicta.'  Tamen  propius  ve- 
ro  esse  arbitror,  agrum  quamvis  du- 
cenum  jugerum,  quod  primis  tempo- 
ribus  centenorum  tautum  fuerit,  cen- 
turiali  nomen  retinuisse.  Idem. 

o  Centurionus]  Centenariae  civium 
catervae  praefectus,  Curio:  sive  Cu- 
rionns,  curiae  praefectus,  Chef  d'une 
paroisse,  Decuriosive  Decurionus,qui 
decem  equitibus  praeest.  Idem. 

P  Ccrcolnpis]  Legendum  sine  ulla 
controversia,  Cercolips:  hoc  estSimia, 
quae  caudam  uon  habet.  jMartialis: 
'  Si  mihi  cauda  foret,  Cercopilhecus 
erani.'  Cercolips  igitur  opponitur 
Cercopitheco,  et  proprium  Latinnm 
nonien  habet,  Cluna.  At  Festus  hic 
nianifesto  errat,  qui  putat  a  KfpKos,  et 


Xiiror  factum,  ideo  quod  crassam,  et 
viliosam  ultimam  caudiE  partem  ha- 
beret.  Atqui  talia  non  ab  aliis  no- 
miuibus,  sed  a  verbis  componuntnr  : 
nt  alyiXi^'  irapa  rh  \elireo-6ai  aiy6s. 
quod  capra  careat :  quin  et  nulluin 
est  genus  talium  Simiariim.  Catullus 
quoque  harum  simiarum  mentionein 
facit  in  epigrammate :  '  et  trepidas 
lingere  Cercolipas.'  Quam  enim 
apertus  sensus,  omnes  vident :  quid 
enim  foedius,  quain  nates  Simiae, 
praesertim  Cercolipis  ?  Politianns 
tamen  maluit  Carbalinas.  Quod  ipse 
non  excogitavit.  Sed  ita  in  manu- 
scriptis  viderat.  Ita  enim  habet  ma- 
nuscriptus  Catullus  clariss.  et  erudi- 
tissimi  Ciijacii,  J.  C.  ac  senatoris  am- 
plissimi.  Sed  non  defuerunt,  qui  in 
Politiano  candorem  animi  require- 
rent.  Quod  docti  viri  hic  substitnunt 
Cercalopex  pro  Cercolips,  ut  quod  in- 
geniose  excogitatum  sit  laudamiis, 
ita  quod  alienum  a  Festi  sententia 
rejicimus.  Jos.  Scal. 

Cercolopis}  Legendum  Ccrcolips,  iit 
bene  Scaliger:  sed  fallitiir  Festus 
qui  piitat  dici  a  KtpKos  cauda,  et  Afiroi, 
pinguedo,  quod  caudam  pinguem  ha- 
beat,  et  villosam  ;  dicitiircnim  cerco- 
lips,  qui  caudam  non  habeat,  aKfpKos, 
et  verbo  Xeiirw,  linquo.  Ut  alyiAi\p 
petra  dicilur  iraph  rh  KfiwfffOai  alyhs, 
quod  capris  <iestituta  sit,  rh  cercalo- 
pcx,  qiiod  a  viris  doctis  orae  ascriptiim 
fuerat,  quia  Festi  sententiie  adversa- 
tur,  rejiciendutn.  Dac, 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   III 


151 


Cercopa''  Grseci  appellant  lucrari  undique  cupientem,  qua- 
si  Kephvoi,  quem  nos  quoque  lucrionem  vocamus. 

Cereos '  Saturnalibus  muneri  dabant  humiliores  potentiori- 
bus,  quia  candelis  pauperes,  locupletes  cereis  uteban- 
tur. 

Cermalus'  locus  in  urbe  sic  nominatus. 

Cernuus*  calciamenti  genus. 

Cerritus "  furiosus. 


NOTiE 


1  Cercopa]  Qnid  habebat  in  animo 
Festus,  aut  Verriiis,  cum  haec  scribe- 
ret?  quae  enim  cognatio  T(p  KtpKa,  et 
rtf  KepSei?  KepKwins  a  Graecis  Travovp- 
yoi  dicuntur.  Ejusque  rei  causam 
petunt  ab  historia.  Jos.  Scal. 

Cercopa]  Festus  videtur  deducere  a 
KfpSos,  iucrum,  vel  a  Grapco  «epSos  et 
Latino  cnpio,  quasi  cerdocupis :  raerae 
nugsp.  Kep/cftnf/  Grjpcum  est,  et  ex- 
ponitur  animal  magnam  habens  cau- 
dam,  id  est,  vulpes,  a  cujns  astutia 
homines  fraudulenti  cercopes  dicti. 
Unde  et  nata  fabula  de  Cercopibus 
populis  qui  Jovis  ira  in  simias,  qnas 
Graecis  irterjKot,  et  in  insulas  delati  iis 
Pithechusaruninomcn  dedere.  Ovid. 
Metamorph.  xiv.  '  Quippe  Deum  ge- 
nitor  fraudem  et  perjiiria  quondam 
Cercopum  exosus,  gentisque  admissa 
dolosae,  In  deforme  viros  animal  mu- 
tavit,  utiidem  Dissimiies  homini  pos- 
sent  similesque  videri.'  Dac. 

«■  Cereos]  Lucemas  cera  illitas,  quas 
Festus  opponit  candelis  quae  pice  il- 
linebantur.  Potentioribus  cereos  da- 
bant  humiliores  Saturnalibus,  de  mo- 
re  scilicet ;  illis  enim  diebus  munera 
per  totam  urbem  commeabant.  Vide 
Martial.  lib.  iv.  Epig.  46.  et  89. 
Idem. 

»  Cermalus']  Varro  lib.  iv.  *  Ger- 
malum  a  germanis  Romulo  et  Remo, 
quod  ad  Ficum  Ruminalem  hi  inven- 
ti.'  Plutarch.  in  Romiilo,  Germalum 
olim  a  germanis,  postea  Cermalum 


dictum  esse  scribit.  Vide  Septi- 
montium,  et  Matrem  Matutam.  Ant. 
Aug. 

CfmaZus]  Palatini  montis  parsquae 
forum  versus,  Kepna\6s.  Plut.  in  vita 
Romuli.  Scribitur  et  Germalus,  C 
mutato  in  G.  Dac. 

«  Cerymus]  Lucilius :  '  Cernnus  ex- 
templo  plantas  convestit  honestas.* 
Ful.  Ursin. 

Cernuus]  Calciamenti  genus  esse 
male  putavit  Festus  hocce  Lucilii 
versu  deceptus  ex  Satir.  lib.  iif. 
'  Cernuus  extemplo  plantas  convestit 
honestas.'  Ubi  cernuus  nihil  aliud  est 
quam  inclinatus,  quasi  quod  terram 
cernat.  Vide  Nonium.  Deceplus 
etiam  Isidorus  qui  ait,  '  Cernui  socci 
sunt  sine  solo.'  A  cernuus  dictus 
Cernulus.  GIoss.  Isidor,  '  Cernuius 
in  capite  ruens.'  Glossarium  :  *  cer- 
nuli,  ir€Tai'pitrTai.'  '  Cernulus,ireTou- 
pio-T^s.'  Idem. 

"  Cerritus]  Cereriti,  cerriti,  et  lar- 
vati,  malesani,  Cereris  ira  et  Larva- 
rum  incursione  animo  vexati.  Plaut. 
Menaech.  v.  4.  '  Num  larvatus  est 
ille  aut  Cerritus  ?  Fac  sciam.'  Et  ita, 
puto,  proprie  dicebantur  qui  sibi 
Cererem  et  Larvas  vidisse  videban- 
tur,  ut  Nymphati  qui  Nymphas, 
Vide  '  Larvati.'  Glossarium,  '  Ceri- 
tiis,  vapeixnavns,  Ttape^KpdpaKTos.'  Male 
sani,  commoti.  Ubi  nihil  mutan- 
dum.  Vide  Hesych.  in  irapep.tpdpaK- 
Tos,  Idem, 


152 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Cerrones  ^ "  leves  et  inepti  a  cratibus  dicti ;  qiiod  Siculi  ad- 

versus  Athenienses  cratibus  pro  scutis  sunt  usi,  quas 

Graeci  ysppag  appellant. 
Cervaria  ^  ovis,  quae  pro  cerva  immolabatur. 
Cervus/  quod  xipura,  id  est,  cornua  gerat,  dictus. 
Cespes  ^  est  terra  in  modum  lateris  caesa,  cum  herba,  sive 

frutex  recisus  et  truncatus  est. 
Cesticillus  '  ^  appellatur  circulus,  quem  superponit  capiti, 

qui  aliquid  est  laturus  in  capite. 


6  Alii  libri  habent  Coiigerrones,  et  mox  pro  stratis. — 7  Alii  Cestillus. 


"  Cerrones]    Vide   '  Gerrae. 
Aug. 

Cerrones']  Inde  Concerrones  et  Con- 
cerroB.  Luciliiis  :  '  TapuUam  legem 
rideiit  concerrae  Opinii.'  Jos.  Scal. 

Cerrones]  Pro  Gerrones,  G  mutato 
in  C.  Sic  autem  dicti  a  gerris,  crati- 
bns  vimineis,  quibus  pro  sculis  nsi 
Siculi,  et  ab  Atheniensibus  irrisi,  nt- 
pote  qni  se  re  parum  idonea  tntaren- 
tur,  nnde  factum  est  nt  inepti  et  le- 
ves  homines  Cerrones  bodieque  di- 
cantur.  Aliler  tamen  idem  Festns 
infra  in  voce  gerrae.  Inde  '  conger- 
rae '  et '  congerrones,'  vel  '  concerro ' 
et  'concerrones,'sodalesdicli.  Varro 
lib.  VI.  '  Congerro  a  gerra,  et  Grae- 
cum  est  et  in  Latina  cratis.'  Vide 
'  sodales.'  Dac. 

y  Ceriaria]  Cerva  mactabatnr  Dia- 
nae.  Ovidius:  '  Quae  seniel  est  tri- 
plici  pro  virgine  cscsa  Dianae,  Nunc 
quoque  pro  nulia  virgine  cerva  cadit.' 
Cum  ea  non  erat,  succcdaneam  ejiis 
mactabant  ovem,  qnas  ob  id  Cervaria 
ovis  dicebatnr.  Jos.  Scul. 

Cervnria]  Jam  alibi  monnimus  Ve- 
teres,  cuni  vera  sacrificiis  adhibere 
non  poterant,  alia  quaedam  vero  ab- 
scntium  nomine  insignita  substituere 
solitos  fuisse.  Sic  cum  cerva  deerat 
quae  Dianae  mactaretur,  succedaneara 


NOT/E 

Ant. 


ejus  ovem  niactabant,  quae  idcirco 
cervaria  ovis  dicebatur.  Dac. 

^  Cervus]  Idem  Varro  lib.  iv. 
'  Cervi  quod  niagna  cornua  gernnt, 
mnlato  G  in  C,  ut  in  multis,  quasi 
gerui.'  Sed  potius  a  Graeco  Kspahs 
dictos  putem  atrh  tuv  Kepdraiv.  Idem. 

a  Cespes]  In  niodum  lateris.  Prop- 
terea  elegantissime  a  Graecis  verti- 
tur  xop^r^^^^^v^o^i  xop^ri^i^^os,  TrKlvOos. 
Male,  xop^r^^oKos,  irAridos.  Jos.  Scal, 

Cespes]  Virg.  i.  Eclog.  '  Panperis 
et  tugnri  congestum  cespite  cnlmen.' 
Ubi  Serv.  '  Cespite,  id  est,  herba 
cum  propria  terra  evulsa.'  A  cado 
dictus  ctspes  quod  frntice  nndiqne 
reciso  qiiadratam  lateris  fignram  re- 
ferat.  Inde  in  Glossario :  '  cespes, 
XopT6iT\tv0os,  x<'P''''^'3oA.os,  ir\rjOos.' 
Leg.  xop^ri&i^^os,  irxivdos.  Later  her- 
bae,  gleba  cum  herba  avnlsa,  later, 
&c.  Dac. 

•>  Cesticillus']  Vide  '  Arcnlum.'  Ant. 
Aug. 

Cesticillus]  A  cestus,  id  est,  cingn- 
Inni,  cesticulus,  unde  cesticillus.  Vide 
*  caestiis.'  Emendabat  Salmasiiis 
Cercitillus,  a  voce  cercites,  circuli. 
Varr.  lib.  v.  '  Ut  parvi  circiili  annn- 
li,  sic  magni  dicebantur  circites  anni.* 
Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III 


153 


Chalcidicum  *^  genus  cedificii,  ab  urbe  Chalcida  ^  dictum. 

Chaos''  appellat  Hesiodus  confusam  quandam  ab  initio 
unitatem  hiantem,  patentcmque  in  piofundura  :  ex  eo  et 
Xulvuv  Graeci,  et  nos  hiare  dicimus.  Unde  Janus  de- 
tracta  aspiratione  nominatur,  ideo  quod  fuerit  omnium 
primus,  cui  primo  supplicabant*  velut  parenti/  et  a  quo 
rerum  omnium  factum  putabant  initium. 

Chi!o§  dicitur  cognomento  a  magnitudine  labrorum.  Cilo, 
siae  aspiratione,  cui  frons  est  eminentior,  ac  dextra  si- 
nistraque  veluti  9  recisa  videtur. 

Choenica,''  mensurae  genus. 


8  E(i.  Scal.  Chalcidica.—9  Eadem  Ed.  veliU. 


NOTiE 


«:  Chalcidicum'}  Vitniv.  lib.  v.  c.  1. 
'  Sin  antem  locus  erit  amplior  in 
longitndincm,  chalcidica  in  extremis 
constituantnr.'  Isidor.  *  Chalcidi- 
cum  foris  deambulatorium,  quod  et 
peribulum  dicitur  et  iterum.'  Idem 
quod  Maniamim.  Galli  vocant  hal- 
con.     Vide 'Maeniana.'  /dm. 

<*  Chaos']  Vastus  et  confnsus  hiatus 
ab  initio  creatns  :  Hesiod.  "Hroi  fxiv 
irpdirKTra  xabs  ^eVeT'...'  Certe  quidem 
initio  chaos  creatnm  est.'  '  Unita- 
tem  hiantem,'  vocat  Festns  de  qua 
Ovid.  Met.  i.  '  Unus  erat  toto  natn- 
rae  vnltus  in  orbe,  Quem  dixere 
ehaos.'  Et  ii.  de  arte:  'Unaque  erat 
facies,  sidera,  terra,  fretum.'  Ex 
illo  Euripid.  in  Menalippa  :  'O  5'  ou- 
pav6s  T€  yaM  r  ^f  ixop(p))  fxia.  '  Cog- 
luni  et  terra  erat  una  facies.'  A  chao 
Graeci  x<»''''«"')  et  nos  hiare  dicimus, 
unde  et  Hianus,  detracta  aspiratione 
Janus,  sicdictus  quod  primusDeorum 
sit,  et  ex  eo  omninm,  velnti  ex  chao, 
ducatur  initium.  Idem. 

«  Cui  primum  supplicabantl  Ma- 
crob.  lib.  i.  Sat.  cap.  9.  '  Jannm  qui- 
dem  solem  denionstrarl  volunt  . .  . 
qui  exoriens  aperiat  diem,  occidens 


claudat  ;  invocarique  primum  cnni 
alicui  Deo  res  divina  celebratur,  ut 
per  eum  pateat  ad  illum  Deum,  cul 
immolatur,  accessus:  quasi  preces 
supplicum  per  portas  suas  ad  Deos 
ipsetransmittat.'  Idem  Ovid.  i.Fast. 
Idem. 

f  Velut  parenti]  Ideo  et  pater  ad- 
debant :  Jane  Pater.  Virg.  Horat. 
&c.  Idem. 

e  Chilo']  Graeci  interpretantur  -rrpo- 
Kf<paXov.  Jos.  Scal. 

Chilo]  A  Grreco  xe'^»'  labruni. 
Idem  Charisius  lib.  i. '  Cilones  dicnn- 
tnr  quorum  capita  oblonga  et  com- 
pressa  sunt.  Chilones  autem  cuni 
aspiratione  ex  Graeco,a  labris  impro- 
bioribus,  quae  illi  X^''^V,  "nde  chilo- 
nes  improbins  labrati.'  Dac. 

h  Chcenica]  XoiVi|,  chcenix,  semi- 
modins.  '  Sextarium  '  Gaza  vertit, 
Contiuet  tres  cotylas,  ul  ait  Pollnx. 
Cotyla  auteni  continet  uncias  trede- 
cim  et  dimidiam.  Chcenix  ergo  ca- 
pit  libras  tres  et  uncias  quatuor  cum 
dimidia.  '  Demensum'  Terentio  di- 
citnr,  quod  singulis  diebus  servis  da- 
batur  in  cibum,  unde  et  Tjixiporpo^iov 
Graecis  dicitur.  Idem, 


154 


SEXTI    POMPEII   FESTI 


Choragium,'  instrumentum  scenarum. 

CiBUS'^  appellatur  ex  Graeco,  quod  illi  peram,  in  qua  ci- 

bum  recondunt,  x»|3cot«ov  •"  appellant. 
Cicatricare,'  cicatricem  inducere. 
Ciccum  ■"  membrana  tenuis  malorum  punicorum. 
Cicindela "  genus  muscarum,  quod  noctu  lucet,  videlicet  a 

candore.     Unde  etiam  candelabra  putantur  appellata. 
Cicuma  "  °  avis  noctua. 
Ciere,P  nominare. 
Ciliumi  est  folliculus,  quo  oculus  tegitur:   unde  fit  super- 

cilium. 


10  Alii  Ki/3os.     Vid.  inf.— 11  A.\.  cucuma,  a.].  cecuma,  a\.  ciccaha. 


NOTyE 


'  Choragium']  Eo  nomine  intelli- 
giintur  ea  omnia  qnibus  scenaa  or- 
nantur.  Plaut.  in  Prol.  Capt.  '  Nam 
lioc  pa-ne  iniquum  est  comico  chora- 
gio,  Conari  <le  subito  nos  agere  tra- 
goediam.'  Idetn. 

^  Cibus]  Orus  Milesius  in  Etymo- 
logico  apud  me  manuscripto  Ki^wThs, 
inquit,  SxpftXf  5ia  rov  ei  St<pd.  Sia  tJ> 
KUffdai  4v  auTp,  &c.  "ifTois  5e  irapa  t^ 
Ktfios  yeyovfv,  h  ffrjixalvu  t^v  rpocpiiv' 
Kol  Kifitats  r)  ir-fjpa,  ^  t)  Ki^anhs,  irapa  rh 
Kilaeat  eKiir))v  ^6aiv.  Ful.  Ursin. 

Cibus']  A  Graeco  Klfios,  pera,  nam 
ita  legendum  loco  rov  Kt^driov  plu- 
ribus  ostendit  Voss.  In  Ms.  erat  Cj/- 
bon.  Dac. 

'  Cicatricare]  Cicatricem  inducere, 
de  vulnere  dicitur :  cum  obducitur 
et  obcaecatur.  Idem. 

n»  Ciccum']  Varro  lib.  vi.  Ling.  Lat. 
habet  cicum.  Ful.  Ursin. 

Ciccmn]  Glossarium:  *  Ciccum, 
pous  uju^j'.'  Isidori  Glossae :  '  Cic- 
cum,  mali  granati  membrana.'  Vide 
Varronem,  et  Conjectanea  nostra. 
Jos.  Scal. 

Ciccum]  Varro  :  *  Cicnm  dicebant 
membranam  tenuem  quae  esl  in  malo 
Punico.'  Dac, 


°  Cicindela]  AaiJtirvpis.  Giossarium. 
Jos.  Scal. 

Cicindela]  A  cis  et  candeo,  unde  et 
candela  et  candelabrum.  In  Ms.  pro 
candore  legitur  candela.  Sed  imme- 
diate  a  candto,  unde  '  candor,'  '  can- 
dela,'  quomodo  a  Atl/UTrai  splendeo  Xa/*- 
TTvpls  Greecis  dicitur.  Dac, 

o  Cicuina]  Isidori  Glossae  :  '  Cecu- 
ma,  noctua.'  Jos.  Scal. 

Cicuma]  Multum  variant  lectlones  : 
al.  cucuma,  al.  cecuma.  Voss.  legen- 
dum  putat  ciccaba,  vel  ciccuba  :  qnod 
noctna  Graecis  KtKKdfir]  dicatur.  Sed 
omnino  legendum  cicuma ;  nam  et 
Graccis  etiam  Ki/cu/uly  dicitur.  Schol. 
Aristoph.  in  opviQ.  in  voce  KtKKa^av' 
ras  yXavKas  ovrai  <puve7v  \eyovfftv.  '66fv 
Kal  KtKKd^as  ai/ras  Ktyovjtv.  olSe  KiKf/ii- 
5as'  ws  KaWinaxos,  Kapr  ayaO^  KtKVfiis. 
1.  '  Noctnas  ita  aiunt  clamare:  unde 
eas  ciccabas  dicunt.  Alii  Cicumas  : 
ut  Callimachus,  Valde  bona  cicuma.' 
Dac. 

p  Ciere]  Vocare,  Virg.  *  quo  non 
praestantior  alter  iEre  ciere  viros, 
Martemqne  accendere  cantu.'  Iteni 
niovere.  Idem  :  •  Bella  cient.'  Idem. 

T  Cilium]  Glossarium :  '  Cilia,  vnii- 
pta,'  Lege,  virwnta.     Palpebras  intel- 


DE   VERBORUM   S[GN  IFICATIONE    LIB.   III. 


155 


Cillibae/  mensae  rotundae. 

Cimbri'  lingua  Gallica  latrones  dicuntur. 

Cimmerii '  dicmitur  homines,  qui  frigoribus  occupatas  ter- 
ras  incolunt,  quales  fuerunt  inter  Baias  et  Cumas,  in  ea 
regione,  in  qua  convallis  satis  eminenti  jugo  circumdata 
est ;  quae  neque  matutino  neque  vespertino  tempore 
sole  contejritur. 


NOTiE 


ligit.  Jos.  Scnl. 

Ciliujri]  Festo  consentit  Isidor.  lib. 
XI.  cap.  1.  '  Ciiia,'  inqiiit,  '  sunt  teg- 
iiiina,  quibus  cooperiuntui-  oculi,  et 
dicta  ciiia  quod  celent  oculos,  teganl- 
que  tuta  custodia.'  Sed  proprie  ci- 
lium  est  crepido  superioris  tunicae, 
unde  pili  exeunt.  Unde  supercilium 
quod  supra  cilium  est.  Dac. 

•■  Cilliba^l  Dicitur  et  cilibantum : 
Varro  lib.  iv.  *  Mensa  rotunda  no- 
minabatur  cilibantum,  ut  etiamnum 
in  castris :  id  videtur  declinatum  a 
Graeco,  a-n-h  tov  kvKikos.'  Verum  in 
etymo  faliitur  Varro.  Nam  cillibiB 
dicta»  aGrEecoKtAA.t)3as,  mensatripes, 
snpra  quam  antiquitus  bello  redeun- 
tes  clypcos  reponebant.  Aristoph.  in 
Acharn.  Tovs  KtWlPavTots  olo-e,  iraT,  ttjs 
acrviSos.  '  Ciliibantes  atfer,  puer,  cly- 
peorum.'  Ubi  Scholiastes  :  KiAA(/3ai'- 
Tas,  TpKTKfXrj  Tiva  aKevdaixaTa,  i(p'  wv 
eiriTideaffi  ras  affTridas,  i-ireiSav  Kdixwffi 
voKenovvTes.  Id  est,  ciliihantas,  ta- 
bulas  quasdam  tribus  pedibus  fultas, 
supra  quas  clypeos  ponunt  qui  bel- 
lando  defessi  suut.  Ab  harum  simi- 
litudine  poculorum  mensae  cillib(B 
etiam  dicta?.  Idem. 

'  Cimbri]  AricrTpiKol  sane,  Kal  irXavr)- 
Tej  fuerunt.  Sed  non  magis  Cimber 
latronem  significat,  quam  Isaurus  pi- 
ratam  ;  Ambro,  dissolutum,  ac  vora- 
cem  ;  Opicus,  obscoenum.  Sed  quia 
tales  fuerunt  eae  nationes,  de  earum 
uomine  vocamus,  qui  tales  sunt.  Jos. 
Scal. 

Cimbri]  Germaniae  Scptemtriona- 


les  populi,  qui  cum  hnc  et  ilinc  prae> 
dabundi  vagarentur,  inde  factum  est 
ut  Germanica  et  Gallica  lingua  la- 
trones  Cimbri  dicerentur.  Dac. 

'  Cimmerii]  Cimmerios  in  Campa- 
nia  circa  Baias  et  Cumas  prope  lacum 
Avernum  testantur  Lycophron,  Si- 
lins,  Eustathius,  Ephorns,  et  ex  eo- 
dem  Strabo,  Plinius,  Marcianns,  et 
alii.  De  iis  intelligendus  locus  Ho- 
meri  Odyss.  A.  "EvBa  Se  Ktfjiixepiwv 
avSpoiv  Stj/uJs  t€  itJAis  Te,  'He'pt  Kol  ve- 
(peAr)  KeKa\vixii.evoi,  oiiSe  itot'  avTovs 
'HeXtos  (paeOaiv  imSepKeTai  aKTiveffcriv... 
'AA\'  irTt  vv^  oKo)]  TeTarai.  '  Ibi  autem 
Cimmerium  virornm  populus  et  urbs, 
Qui  aere  ct  nebulis  tecti,  neque  un- 
quam  eos  Sol  lucidus  illustrat  radiis 
Sed  desuper  nox  tristis  obtenditur.' 
Ulysses  enim,  ex  Circe»  insula  mane 
discedens,  vento  secundo  sub  vespe- 
ram  ad  Cimmeriorum  oram  appulit. 
Quod  probat  de  Cimmeriis  Scythis 
circa  Bosphorum  non  posse  intelligi : 
sed  audi  Scrviuin  ad  illud  vi.  yEneid. 
'  quando  hic  inferni  janna  regis  Di- 
citur  et  tenebrosa  palus  Acheronte 
refuso.'  '  Acheron,'  inquit,  '  fluvius 
dicitur  Inferornm,  quasi  sine  gaudio  : 
sed  constat  locum  esse  haud  longe  a 
Baiis  undiqne  raontibus  septum,adeo 
ut  nec  Orientem  nec  Occidentem  So- 
lem  possit  aspicere,  sed  tantum  me- 
dium  diem.  Quod  autem  dicitur  ig- 
nibus  plenus,  haec  ratio  est :  omnia 
vicina  illic  loca  calidis  et  sulphuratis 
aquis  scatent :  sine  gaudio  autem 
ideo  ille  dicitur  locus,  quod  necro- 


15(5 


SEXTl    VOMPFAl    FEST£ 


Cincia,"  locus  Roraas,  ubi  Cinciorum  monumentum  fuit. 

Cincta  flaminica "  veste  velata. 

Cingulo^  nova  nupta  piaecingebatur,  quod  vir  in  lecto  sol- 
vebat,  factum  ex  lana  ovis :  ut  sicut  illa  in  glomos  sub- 
lata  conjuncta  inter  se  sit,  sic  vir  suus  secum  cinctus 


mantia,  vel  sciomantia,  iit  dicnnt,  non 
nisi  ibi  poterat  fieri ;  qnae  sine  liomi- 
nis  occisione  non  fiebat  :  nam  et  JE- 
neas  illic  occiso  Miseno  sacra  ista 
complevit,  et  Ulysses  occiso  Elpe- 
nore,  qnanquam  fingatur  in  extrema 
oceani  parte  Ulysses  fuisse ;  quod 
ipse  Homerus  falsum  esse  ostendit 
ex  qualitate  locorum  qnae  commemo- 
rat,  et  tempore  navigationis.  Dicit 
enini  enm  circa  unam  noctem  navi- 
gasse,  et  ad  locnm  venisse,  ubi  sacra 
perfecit.  Quod  de  Oceano  non  pro- 
ccdit,  de  Canipania  manifestissimnm 
est.'  Inde  autcni  Cimmerios  a  tene- 
bris  nomen  liabere  Plia?nices  fabnlati 
suut,  ut  optinie  notavit  Doctiss.  Bo- 
cbartus  in  Chanaan,  lib.  i.  cap.  33. 
quia  cimmer  eis  est  nigrescere.  Unde 
'  cimrir  tenebrarnm  atror.'  Jdem. 

"  Cincia']  Ad  portam  Romanam, 
qui  locus  ab  antiqnis  appellari  soli- 
tus  '  slatuae  Cinciae.'  Quod  ibi  ejus 
familiae  sepulcbrum  fnit.  Vide  '  Ro- 
nianam  portam.'  Idem. 

*  Cincta  jlaminica']  Flaminicas  nisi 
velatas  nefas  erat  conspici.  Qnare 
assidue  fianieum  gestabant.  Vide 
flameo.  Cincta  igitur  Flaminica,  qna; 
caput  cingebatur  flameo,  quod  fla- 
meum  bic  vestem  vocat,  ut  infra  in 
*  flameo,' '  vestimentuni.'  Idem. 

y  Cingulo']  Varro  '  yepovriSiSaarKo.- 
X(fi:  Novos  maritos  tacitus  taxim  nx- 
oris  solvebat  cingnlnm.'  Idem  zona 
dicebatur  Catnl.  '  Quod  zonam  sol- 
vit  din  ligatam.'  Unde  '  zonam  sol- 
vere  '  pro  devirginare.  Idem. 

^  Ilerculaneo  nodo]  Id  est,  arctissi- 
mo.  Vide  Erasm.  Hnnc  repraesen- 
tant  iu  Mercurii  virga  Dracones  me- 


NOT.i: 

dia  corporis  parte  mutuo  implicati. 
Macrob.  '  Hi  Dracones, '  inqnit, 
parte  media  voiuminis  suiinvicem 
nodo,quem  vocant  Herculis,  obligan- 
tur,  priuiaeqne  partes  eonim,retiexaB 
in  circulum,  pressis  osculis  ambituui 
circuli  jnntrHnt,et  post  nodum  caudae 
revocantur  ad  capnlnui  caducei,  or- 
natnrqne  alis  ex  eadem  capnli  parte 
nascentibus.'  Hnjusce  rei  rationem 
exponit  Atbenagoras,  in  Oratione 
qua?  inscribitnr  legutio  ad  Impp.  An- 
toninos:  Kat  oti  (de  Jove  loqnitnr)TV 
IJ.r]repa  'Peav  airayopevovffav  avrov  rhv 
yaixov  iSiwKe.  ApaKalvas  5'  auTJjs  yf- 
vofxevTjS,  Kttl  avrhs  iis  SpaKovTa  fj.eTa$a- 
Awv,  crvvSrjffas  aMp>  r<f>  Ka\ovfjievcf> 
'lipaK\eoTiK<f  afji.fji.art,  ff.iyr)'  rov  axhf-<'-' 
ros  rrjs  fii^eois  avu^oXov  i)  rov  'Epfxov 
^a$56s.  i.  'Persecntus  antem'  (Jn- 
piter)  '  Matrem  Rbeaui  illius  con- 
cnbitns  recusantem,  cuni  scse  ilia  in 
Dracaenam  convertisset,  ipse  sese 
pariter  in  Draconem  commutavit,  et 
cum  illa  mistus  est :  cujns  mistur<e 
scbema  et  symboliim  virga  IMercnrii 
est.'  Et  inde  forsan  nodns  ille  in 
nuptiis  celebratus.  Quamvis  nibil  ve- 
tat  cum  Festo  propter  omen  factnni 
intelligcre  cum  Hercules  qninqua- 
ginta  sororibus  nodnm  solvisset.  Ne- 
qne  in  nuptiis  tantum,  sed  alia  quo- 
que  in  re  religiosnm  ac  sacrum  uo- 
dum  illum  fuisse  ex  Veteribus  cer- 
tum  est.  Ut  in  vnlneribns  praeligan- 
dis,  Plin.  lib.  xvviii.  cap.  6.  '  Vnl- 
nera  nodo  Herculis  praeligare,  mirnm 
qiiantum  ocyor  mediciua  est.  Atque 
etiam  quotidiani  cinctiis  tali  uodo 
vim  quautam  utilem  babere  dicun- 
tur.'  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   III.  157 

vinctusque  esset.     Hunc  Hcrculaneo  nodo '  vinctum  vir 

solvit  ominis  gi-atia :    ut  sic  ipse  felix  sit  in  suscipiendis 

liberis,  ut  fuit  Hercules,  qui  lxx.  liberos  reliquit.^ 
Cingulos  appellabant  homines,  qui  in  his  locis,  ubi  cingi 

solet,'^  satis  sunt  tenues. 
Cinxise'*  Junonis  noraen  sanctum  habebatur  in  nuptiis, 

quod  initio  coujugii  solutio  erat  cinguli,  quo  nova  nupta 

erat  cincta. 
Circanea  '^"  dicitur  avis,  quae  volans  circuitum  facit. 
Circites,*^  circuli  ex  sere  facti. 
Circumhivium  ^  jus  pra^.diorum. 
Cispius  mons  ^  in  urbe  Esquiiinae  regionis  de  nomine  cujus- 

dam  hominis '+  dictus. 
Cisterna  §  dicta  est,  quod  cis  inest  infra  terram. 


12  '  Iri  Ms.  meliiis  ubi   cingi  solent.'  Pac— 13  Alii  Circenda.—U  Pio  cu- 
jusdam  hominis  alii  liabent  Cispii  Anagnini. 

a  Qui  LXX.  liberos  reliqidtl  Mul-  <=  Circanea']  Sic  generatim  aves  om- 

to  plures  numerantur  filii  Hercnlis,  nes  dictas  puto  quae  praedam  circum- 

sed  eos  omnes,  de  quibus  liic  Festus  eundo   Instrant,    ut  milvus   aliaeque 

loquitur,  ex  quinqiiaginta  sororibus  aves  rapaces,  a  circando,  circumeun- 

Tbestii  fiiiabus  suscepit.    VideApol-  do.  Idcm. 

lod.  lib.  II.  Idein.  ^  Circites]    Non  soliim  circuU  ex 

b  Cinxia:]  Tamen  Varro  apud  An-  apre  facti,  sed  et  quivis  alii  circuli. 

gustinum  de  Civit.  lib.  iv.  cap.ll.  Vide  '  Cesticellus.'  Idem. 

ait   '  Virginensem  Deam  fnisse,  cui  «  Circumluvium]  Cum  parte  aliqua 

virgines  solvebant  zonam.'     Eandem  divisum    flumen    agrum   alicujus  ita 

Fortunam  Virginalem  vocabant.    Ar-  ambit,    ut  inferius  unitum  illum  in 

nobius :  '  Virginum  togulas  Fortunam  insulae  formam  redigat.    '  Circumlu- 

defertis  ad  Virginalem.'     Nam  nup-  vionem  '  vocat  Cicero.  Idem. 

tiarum  tempus  virginibus  idem  erat  f  Cispius  mons]  Eum  inter  Esqui- 

ac   pueris   tyrocinii  dies.     Eo   enim  lini  colles  numerat  Noster,  unde  et 

tempore  fcEminse  praetextum  depo-  Esquilinnra  raontem  Cispium  et  Op- 

nebant.  Jos.  Scal.  pium  dictum    volunt.     Vide   '  Septi- 

Cinxia:]  Juno  nuptiis  praesidebat.  montio.'      Diversum   tamen    facere 

Ovid.  '  Junonemque  toris  quze  prae-  videtur    Varro  lib.  iv.    'Esquilinus 

sidet  aita  maritis.'      Unde  pronuba  Sexticeps.     Cispius  mons  Septiceps 

dicitur  et  jugalis.     Virg.  iv.  /Eneid.  apud  aedem  Junonis  Lucinae  ubi  lE- 

'  prima  et   Tellus   et  pronuba  Juno  ditumus  liabere  solet.'  Idem. 

Dant  signum.'     Et  alibi :    '  Junoni  e  Cisterna]    Quod  sit  cis  terram, 

ante  alias,  cui  vincta  jugalia  curae.'  quasi  cisterrena.     Sed  magis  placet 

jjac.  esse  a  cisla.    Quae  sacculum,  crurae- 


158 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Citeria''  appellabatur  effigies  quffidara  arguta,  et  loquax, 
ridiculi  gratia,  quae  in  pompa'  vehi  solita  sit.  Cato  inM. 
Caecilium  :'^  Quid  ego  cum  illo  dissertem  amplius,  quem 
ego  denique  credo  in  pompa  vectitatum  ire  "^  ludis  pro 
citeria,  atque  cum  spectatoribus  sermocinaturum  1 

Citimus,''  extremus.  Uls  enim  facit  ultra,  ultimus :  cis, 
citra,  citimus. 

Citior'  comparativum  a  cito.  Plautus:  Nullam  ego'^ 
rem'"  citiorem  apud  homiues  esse,  quam  famani  reor. 

Citrosa "  vestis  appellata  est  a  similitudine  citri. 


15    Al.  Ccelitms,  teste  Scaligero.— 16   Scal.  et  Uac.  legendum  monent 
tectitatum  iri. — 17  Ed.  Scal.  ergo. 


NOTiE 


nam  signat.  Cista,  cisterna,  aqiiae 
receptaculiim,  vini  etiam  ;  fossa  e- 
iiim  ad  vinum  recipiendum  cisterna 
dicitur.  Idem. 

h  Citeria}  In  tanto  Veterum  silen- 
tio  vix  dici  possit,  nec  quo  tempore, 
nec  quo  modo  efSgies  ista  gereba- 
tur.  Licet  tantum  suspicari  bomi- 
nem  fuisse,  qui  se  pro  citeria  locabat, 
ut  alius  apud  Plaulum  pro  manduco, 
et  ante  triumphantium  currum  prse- 
cedere  fuissesolitum.  Quin  et  illum 
plane  intelligit  Livius  de  iEmilio  tri- 
nmpbante  :  '  Totum  agmeu  claude- 
batur  a  quodam  qui  inepta  gesticula- 
tione  risnm  oninibus  moveret,  hosti- 
bus  illuderet,  eosque  virtutis  Roma- 
nae  et  suae  temeritatis  aduioneret.' 
Neque  praitereundum  non  deesse 
qni  bominem  istum  non  esse  citeriam 
dicant,  sed  picturas  ferre  quae  citerice 
dicebantur.  Sed  eos  abunde  refellit 
superior  locus  Livii.  Neque  vero 
citeria  et  manducus  soli  currum  tri- 
umphantium  prsecedebant.  lu  par- 
tes  veniebat  anus,  quae  Petreia  dice- 
batur.    Vide  'Petreia.'  Idem. 

'  In  pompa}   TriumpLali,  ut  supra 
diximus.  Idem. 

^     Citimus}    Declinabantur    olim, 


Cis,  citis :  UIs,  ultis.  Pomponius 
de  origine  juris  dixit,  '  ultis  Tibe- 
rim.'  Dixit  et  Varro  alicubi.  Jos. 
Scal. 

CJtiffius]  A  cis  etcitra,  unde  citer, 
citerior,  citimus  ;  ut  ab  uls,  ultra, 
ulter,  ulterior,  ultimus.'  Cilimus  est 
extremus,  sed  qui  proximus  nobis 
est.  Quanquam  et  eum  signare  po- 
test,  qui  nobis  sit  remotissimus : 
nam  et  cis  pro  ultra  posilum  invenias. 
Declinabantur  olim  cis,  citis,  uls,  ul- 
tis.     Vide  '  uls.'  Dac. 

'  Citior]  Vide  Macrob.  lib.  iir. 
cap.  19.  qui  Naevium  luijus  vocis 
laudat  auctorem.  Idem. 

">  Nullam  ego  rem]  Haec  ex  amis- 
sis  Plauti  conioediis.  lutegram  Gno- 
inen  sic  Virgil.  '  Fama  malum,  quo 
non  aliud  velocius  ullum.'  Idem. 

n  Citrosa]  Naevius,  'pulchramque 
ex  auro,  vestemque  citrosam.'  Fes- 
tus  vult  ita  dictum,  quod  sit  undatiin 
crispa.  At  Macrobius,  quod  poma 
citri  vestibus  insererentur,  ad  odo- 
rem  concipiendnm.  In  quo  licet  vi- 
dere  Veteruin  inconstantiam.  Nani 
alia  est  citrus,  ex  qua  mensae  fie- 
bant  ;  alia,  quae  poma  habet,  quam 
Medicam  vocarunt.    Quain  cuiu  di» 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


159 


Civicam  coronam  °  civis  salutis  suse  causa  servatus  in  prae- 
lio  dabat,  quae  erat  ilignea  frondem  habens  perennem. 

Clacendix,'^p  genus  conchae. 

Clam  ^  a  clavibus  dictum,  quod  his,  quae  caslare  volumus, 
claudimus. 

Claritudinem/  claritatem. 

Classes'  clypeatas  antiqui  dixerunt,  quos  nunc  exercitus 
vocamus. 


18  Alii  Calcendix.     Vid.  Not.  inf. 


NOT/E 


cant  eandem  esse  cum  Homeriea 
Thyia,  ipsi  viderint.  Vix  enim  et 
Virgiiianis  temporibtis  non  solum  Eu- 
ropaB,  sed  et  Asiae  niinori  cognita 
erat.  Jes.  Scal. 

Citrosa  vestis]  Naevius  :  '  Pulchram- 
que  ex  auro  vestenique  citrosam.' 
£am  Festus  itadictam  vult,  quod  sit 
undatim  crispa,  ut  citri  arbores,  qui- 
bus  praecipua  dos  est,  si  venae  cris- 
pae,  ut  ait  Pliuius.  Macrobius  vero 
lib.  Sat.  cap.  16.  quod  poma  citri 
vestibus  iusererentur,  ad  odorem 
concipiendum  :  pro  quo  facit  Plinii 
locus  :  '  Pomum  ipsum  non  mauditur,' 
(de  Assyrio,  id  est,  citreo  pomo  lo- 
quitur,)  '  odore  praecelljt,  folioruni 
qnoque,  qui  transit  in  vestes  uua 
conditus,  arcetque  animalium  noxia.' 
Quod  Latini  '  citrum.'  Homerus 
eiov,  et  quas  illi  '  citrosas  vestes,' 
ille  dvwdfa  eiixaTa.  E'4taTa  5'  aixpUffaaa 
OutiSea,  ffiyaK6iUTa.  '  Vestes  induta 
odoratas  (citrosas.)'  Unde  etiam  Nae- 
vii  locum  expressum  docuit  idem 
Macrob.  Dac. 

"  Civicam  coronam]  Quam  dat  ci- 
vis  a  quo  servatus  est  in  praelio,  tes- 
tem  vitae  salutisque  perceptae.  Ex 
iligneis  vel  quernis  foliis  texebatur, 
nonauro:  quia  nefas  erat  civem  lu- 
cri  causa  servari.  Vel  quia  cibus 
victusque  antiquissimus  querceus  ca- 


pi  solitus  sit.  Vide  Gell.  lib.  v.  cap. 
6.  Idem. 

p  Clacendix']  Glossae  Isidori  :  '  Cla- 
cindex,  concha.'  Leg.  clacendix.  Le- 
gitur  et  claxendix.  Priscianus  expo- 
nit  concham  :  qua  signa  sua,  quibus 
res  suas  obsignabant,  claudere  sole- 
bant  Veteres  ;  et  ad  id  probandum  e 
Plauti  vidularia  hunc  locum  adducit : 

•  Opposita  est  claxendix.  At  ego 
dicam  signi  quid  sit.'  Claxendix  a 
Graeco  K\^^ai,  id  est,  K\f'iffai,  clau- 
dere.  Idem. 

q  Clam]  Vide  '  calim.'  Idem. 

'    Claritudinem]    Sallust.  Jugurth. 

*  Cum  praesertim  tam  multae  varize- 
que  sint  artes  animi  quibus  sum- 
ma  claritudo  paratur  :  '  ubi  clari- 
tudo  pro  claritas.  Sed  claritudi- 
nem,  clarorem  etiam  dixere.  Plaut. 
Mostel.  III.  1.  '  Speculo  claras,' 
(sedes  scil.)  '  clarorem  lueium.  ' 
Idem. 

8  Classes]  Et  classem  procinctam, 
exercitum  ordinatum.     Lex  Numae : 

QVOIVS.  AVSPICIO.  CLASSE.  PROCINC- 
TA.  OPEIMA.  SPOLIA.  CAPIVNTVR.  JO- 
VI.  FERETRIO.  BOVEM.  C.5D1TO.  QVEI 
CEPIT.  AERIS.  DVCENTA.  DARIER. 
OPORTETO.  Jos.  Scal. 

Classes  clypeatas]  Pro  equitibus 
classes  pluraliter  Veleres  dixisse 
multis    probari    potest.     Virgiliu&  s 


IGO 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Classici  testes  *  dicebantur,  qui  signandis  testamentis  ad- 

hibebantur. 
Classis  procincta,"  exercitus  instructus. 
Clava"  teli  genus,  qua  Hercules  utebatur. 
Clavata^  dicuntur  aut  vestimenta  clavis  intertexta/9  aut 

calciamenta  clavis  confixa. 
Claudere^  et  clavis  ex  Graeco  descendit :  cujus  rei  tutelam 

penes  Portumnum '   esse  putabant,  qui  clavim  "  manu 

tenere  fingebatur,  et  Deus  putabatur  esse  portarum.' 


19  Al.  mtexta.—20  Al.  clatuin.—l  Alii  portuum. 


'  Classibns  hic  lociis.'  Et  alibi : 
nie  Danais  e  classibus  unnm.'  Sed 
pro  exercitn  nescio  an  exemplis  pos- 
sitfirmari:  tiinc  enini  dasiew  nume- 
ro  siugulari  solebant  dicere.  Cui  rei 
fidem  faciunt  Isidorus,  Numae  lex, 
Gellius,  et  ipse  Festns  in  *  classis 
procincta.'     Locum  adi.  Dac, 

'  Classici  testes]  Hoc  est,  Cives 
Romani.  Qui  cnim  cives  Ko.  erant, 
omnino  in  aliqua  classe  censebantur. 
Qiii  non  habebant  classem,  nec  cives 
Ro.  erant.  Jos.  Scal. 

"  Classis  procincla^  Exercitus  ordi- 
natus,  ad  pugnam  paratus.  Faliius 
Pictor  apud  Geliium  :  '  Equo  Dia- 
lcm  Flamineni  vehi  religio  est ;  clas- 
sem  procinctam  ante  pomcErinm,  id 
est,  exercitnm  armatum  videre.'  Nu- 
ma    in  lege  :     '  Qvoivs.     avspicio 

CLASSE.  PROCINCTA,'&C.    Vidc  '  Opi- 

ma.'  Dac. 

^  Claca]  A  qua  claviger  Hercules. 
Nota  interira  Festum  clavam  telum 
vocare.  Nam  inde  tibi  patebit  Ve- 
teres  non  ea  tantum  quae  raanu  mit- 
terentur,  sed  alia  etiam  quibus  comi- 
nus  pugnarent  tela  dixisse.  Sic  en- 
sem  telum  vocavit.  Virg.  vi.  '  At  non 
haec  telum  mea  quod  vi  dextera  ver- 
Grat  Eifugies,  neque  enim  is  teli  nec 
vulneris  auctor.    Sic  ait,  ct  sublatum 


NOT^ 

Scio     alte  consurgit  in  ensem.'  Idcm. 


Claiata]  Vestimenta  clavis  pur- 
pureis  ad  oram  pra;texta,  sen  tota 
facie  descripta  et  exarata,  quornm 
alia  latis  clavis,  senatorum,  alia  an- 
gustis  ciavis,  equilum  propria,  nota- 
bantnr.  Clavi  autem  iili  purpnrei 
figuram  non  aliam  exprimebant  quam 
veri  clavi.  Unde  et  nominantur  : 
nam  ^\ovs  etiam  Gra^ci  vocarunt. 
Unde  «vnXos  vestis  purpura  clavata. 
Gloss.  *  clavus,  irop^vpa  v<pa<riJ.4vT)  :' 
purpnra  intexta.  Idem. 

^  Claudere}  Portumnum  portubus 
pra^esse  notat  Servius  lib.  vi.  /Eneid. 
ex  illis  Virgilii  versibus  :  '  Et  pater 
ipse  manu  magna  Portumnns  euntem 
Impulit:  illa  Noto  citins  volucriqne 
sajjitta  Ad  terram  fugit,  et  portu  se 
condidit  alto.'  Et  Varro  lib.v,  '  Por- 
tumnalia,'  inquit,  *a  Portumno,  cui 
eo  die  aedes  in  portu  Tiberino  facta, 
et  feriae  instituta;.'  In  a-reis  nummis 
Neronis  portus  Ostiensis  agnosci- 
tnr,  cum  hujus  Dei  imagine.  Vide 
Ovid.  lib.  VI.  Fastor.  Aiit.  Aug. 

Chiudere  et  clavis]  Claudo,  a  Dori- 
co  /cXafo),  clavis  a  K\a^.  Dac. 

a  Portumnwti]  Portuum  Deus.  Et 
ita  legendum,  nou  portarum  :  de  Me- 
licerta,  Athamantis  filio,  qui  in  Por- 
tumuum  versus  est,nota  fabula.  Vide 


DE   VERBORUM   SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


IGl 


Claudiana  tonitrua''  appellabantur,  quia  Claudius  Pulcher 
instituit,  ut  ludis  post  scenain  coUectus  ^  lapidura  ita  fie- 
ret ;  ut  veri  tonitrus  similitudinem  imitaretur :  nam  antea 
leves  admodum,  et  parvi  sonitus  fiebant,  cum  clavi  et 
lapides  in  labrura  aeneum  conjicerentur. 

Clavim "  consuetudo  erat  mulieribus  donare  ob  significan- 
dam  partus  facilitatem. 

Clausula/  quam  Graeci  xoXofwva  vocant,'  a  brevi  conclu- 
sione  est  appellata. 

Clavus  annalis^  appellabatur,  qui  figebatur  in  parietibus 


2  Quidam  scribunt  conjedus. — 3  '  Suspicor,  quam  Graci  kwKov  vocant , 
quo  factum  Ko\o<t)wy.'  Jos.  Scal.    Quidam  libri  TrfploSov. 


NOT^ 


infia  '  Portumnus.'  Graecis  * Palae- 
nion  '  dicitur.  Is  clavim  manu  tene- 
bat,  quod  notandum  :  per  eamautcm 
clavim  significabatur  et  aperiendi  et 
claudendi  esse  potestatem  datam. 
Eaque  saipius  non  manu  tenebatur, 
sed  ex  humeris  dependebat,  qui  nios 
ab  ultimis  usque  temporibus  repeten- 
dus.  Deus  enimloquens,  apud  Isaiam 
c.  22.  vs.  22.  de  Eliakim,  Kal  Sdffo)  tV 
S6^av  Aam5  avT(f,  koi  &p^ei,  Ka\  ovk 
eo-Toi  6  avTiKiyaiV  Koi  Swffw  «ut^;  ttjv 
«XeTSa  oXkov  Aaul5  eirl  Tcp  &/j.Cf>  avTov' 
Ka\  dfdi|€(,  Kal  ovK  effrai  6  aizoK\iiuVf 
KoX  K\eiffei,  Kul  oi/K  ecTTai  6  avoiyoov.  i. 
*  Et  dabo  illi  gloriam  Davidis,  et 
regnabit,  neque  erit  adversarius.  Et 
dabo  ilii  claveni  donius  Davidis  super 
humeros  ejus  :  et  aperiet,  neque  erit 
qui  claudat,  et  claudet,  neqne  erit 
qui  aperiat.'  Hinclucem  capit  illud 
Callimachi  hymn.  in  Cererem  versu 
45.  de  Cerere  in  Nicippam  conversa : 
yeVTO  Se  X*'P^  'S.TffifiaTa  Koi  fidKceva. 
KOTuiJLahiav  5"  ex*  K\a'i5a  :  '  cepitque 
inanu  Coronas  et  papaver,  et  super 
humeros  habebat  clavem  :'  quod  in- 
lerpretes  huc  usque  latuit,  ut  abhinc 
jam  quatuor  annis  apud  Theocritum 
uotabamus.  Idem. 

Delph.  et  Var.  Clas.  Pomp. 


b  Claudiana  tonitrua']  Phaedrus  lib. 
V.  fab.  8.  '  Aulspo  misso,  devolutis 
tonitrubus.Diisunt  locuti  moretrans- 
latitio.'  Idem. 

c  Clavim']  Uxori  intranti  limen  viri 
claves  tradebantur,  non  tantum  ut  eo 
facilitatem  partus  significarent,  sed 
ut  ostenderent  viros  uxorum  fidei 
sese  committere,  omniaque  earum 
custodiaj  mandare.  Eaedem  etiam 
claves  adimebantur  mulieri  diverten- 
ti  et  exeunti ;  unde  in  ieg.  12.  tab. 
*  claves  adimito.'  Mulier  etiam  nun- 
tium  viro  remittens,  claves  remitte- 
bat.  Idem. 

d  Clausula]  Gracis  kw\ov  proprie 
est  pars  orationis  inter  duas  lineas 
(-)  constricta  absolutum  sensum  con- 
tinens  :  unde  metaphorice  pro  fine 
passiiii  usurpatnr.  Quo  sensu  Graeci 
dicunt  Ko\o(pa>va  ;  sed  frustra  est  doc- 
tiss.  Scaliger  qui  putavit  a  ku\ov 
factum  Ko\o(pwv.  Quasi  vero,  ut  de 
scriptura  niiiil  dicani,  rh  kw\ov  pro 
Colophone  uspiam  legatur.  Sed  adi 
Strabonem  qui  te  docebit,  quid  sit 
et  unde  sit  Colophon.  Vide  et  infra 
'  Colophdn.'  Idefn. 

e  Clavus  annalis]  Qui  notandis  an- 
norum  numeris  figebatur.  Livius 
Fest.  L 


162 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


sacrarurn  aediiim  per  annos  singnlos,  ut  per  eos  numerns 
colligeretur  annorum. 

Clientam'  pro  cliente  Plautus  dixit. 

Clingere/  cingere,  a  Graeco  xAe/sjv^  dici  manifestum  est. 

Clitellffi  ^  dicuntur  non  tantum  eae,  quibus  sarcinae  conliga- 
tae  mulis  portantur,  sed  etiam  locus  Komae  propter  si- 
militudinem :  et  in  via  Flaminia  loca  quasdam  devexa 
subinde  et  accliva :  est  etiam  tormenti  genus  eodem  no- 
mine  appellatum. 

Clivia '  auspicia  dicebant,  quae  aliquid  fieri  prohibebant : 


4  Vide  Notas  inf. 


NOT^E 


lib.  VII.  cap.  3.  '  Lex  vetiista  est, 
priscis  literis  verbisque  scripta,  ut 
qui  PriEtor  maxiuius  sit  idibus  Sep- 
tembribus  clavum  pangat.  Fixus  fuit 
dextro  lateri  JEtVis  Jovis  Opt.  Max. 
ea  ex  parte  qua  MinervcE  templum 
est.  Eum  clavum,  quia  rarze  per  ea 
tempora  liter;e  erant,  notani  numeri 
annorum  fuisse  ferunt:  eoque  Miner- 
vae  templo  dicatam  legem,  qnia  nu- 
merus  Minervae  inventum  sit.  Vol- 
siniis  quoque  clavos  indiccs  numeri 
annorum  tixos  in  templo  Nortiae, 
EtruscacDeaPjComparere,  diligensta- 
lium  moninientorum  auctor  Cincius 
affirmat.'  Item  alibi  :  'AbConsuli- 
bus  postea  ad  Dictatores,  quia  majus 
imperium  erat,  solenne  figendi  clavi 
translatum  est.'  Ncque  soliim  pro 
numcro  annorum  clavus  ilgebatur. 
Sed  piaculi  etiam  causa,  cum  scilicet 
sive  pestilentia  qua(>dam  inciderat, 
sive  secessio  popnli,  sive  prodigium 
aliquod  grave.  Vide  Livium  lib.  vii. 
cap.  3.  et  lib.  viii.  cap.  18.  Idem. 

<"  Clientanq  Plaut.  in  Milite  :  'Ha- 
beo  ecce  illam  clientam  meam,  mere- 
tricem  adolescentulam.'  Ant.  Aug. 

Clientam]  Plaut.  Mil.  iii.  1.  '  Ha- 
beo  eccillam  meam  clientam,  mere- 
tricem  adolescentulam.'     Et  in  Ar- 


gument.  pjusdem  Fab.  '  Suara  clien- 
tam  solicitandum  ad  militem  subor- 
nat.'  Et  in  Pcenul.  '  tantus  ibi  cii- 
entarum  erat  numerus.'  Horat.  Od. 
18.  I.  II.  'Nec  Laconicas  mihi,  Tra- 
hiint  honestre  purpuras  clientae.'  Dac. 

f  Clingere]  Omnino  legenduni, 
Clingere,  cludere.  Alioqui  frustra  dix- 
isset  a  Graeco  KAt/siv  manasse.  Quin 
Isidorus  plane  sententiam  nostram 
adjuvat.  '  Clingit,'  inquit,  '  cludit.' 
Jos.  ScaU 

CUngere,  cingere]  Omnino  legen- 
dum  cUngerc,  cludere.  Alioqui  frustra 
dixisset  a  Graeco  KXeUiv  raanassc. 
Tamen  in  Ms.  non  KXeUti'  sed  Kiy- 
xAfffii':  quod  est  crebro  corporis  mo- 
tu  niotacillam  imitari.  Quae  si  vera 
lectio,  turpiculura  aliquid  innuit  ver- 
bum  clingcre.  Sed  dubito.  Immo  et 
chtdere  et  KheUif  retinendum.  Juvat 
Isidor.  •  clingit,  cludit.'  Dac. 

••  CUleUa']  Clitellas  etiam  pro  lo- 
cis  acclivis  dicunt  Graeci.  Nam  kuv- 
6ri\tor  significat  non  tantum  clitellas, 
et  sagmata  asinorum,  sed  etiam,  ut 
dixi,  acclivia  loca.  Quin  et  iidem 
Graeci  kXitvv  dicunt  locum  in  vallem 
demissum.  A  quo  Clitellas  forma- 
runt  Latini.  Jos.  Scal. 

CUteUa]  Sellae  dorsuariae,  quae  ad 


DE   VERBORUM   SIGNIPICATIONE    LIB.   III. 


163 


omnia  enim  difficilia  clivia  vocabant :  unde  et  clivi  loca 

ardua. 
Cloacae  ^  a  conluendo  dicfae. 
Cloacale  flumen  dixit  Cato  pro  cloacarum  omnium  conlu- 

vie. 
Cloacare,'  inquinare  :  unde  et  cloacae  dictae. 
Clcelia  familia  "*  a  Cloelio  '  JEnese  comite  est  appellata. 
Cloeliae  fossae"  a  Clcelio  duce  Aibanorum  dictas, 
Clucidatum"  dulce  et  suave  diccbatur. 
Clumaj  P  folliculi  ordei. 


5  AUi  Cloantho:  improbat  Dac. 

NOTiE 

oneragestandajiimentis  imponuntur,     dictce 


a  Graeco  /cAitJ/s,  declivitas,  quod  sint 
declives,  Unde  factuni  etiam  ut  loca 
declivia  clitellas  nominarent,  ut  apud 
Graecos  KavBi)\iov  non  taiitnm  ciitel- 
las  et  sagmata  asinorum  signjficat, 
sed  etiam  accUvia  ioca.  Ut  optime 
Scaliger.  Dac. 

'  Clivia']  Vidend.  Plin.  Ub.  x.  cap. 
14,  '  Clivinam  avem  ab  anti(|uis  rio- 
minatam  aniraadverto  ignorari :  qui- 
dam  clamatoriam  dicunt,  Labeo  pro- 
hibitoriam.'  Ant.  Aug. 

Clivia'\  Videndus  Plinins  Ub.  x.  c. 
14.  Ful.  Ursin. 

Clivia']  Ciivus  proprie  locum  as- 
censu  difficilem  notat :  unde  clivimn 
dictum  est  omne  ditficile,  et  '  auspi- 
cia  cUvia '  difficilia,  proliibentia. 
Dac. 

^  Cloaca:']  A  cluo  pro  colluo,  id  est, 
purgo,  eluaca,  u  in  o  cloaca.  Unde 
•  cloacare,'  inquinare,  et  '  cloiicale 
flumen,'  in  quod  cloacaj  confluunt. 
Idem. 

1  Cloacare]  Supra  cloaca-.  Glossae 
vett.  '  cloaco,  fj.o\{ivco,  inqnino.'  Pro 
cloacare  vet.  liber  cloeare  oplime  :  est 
enim  pro  cluare,  quod  Servio  est  pur- 
gare  :  cluere  dicit  Plin.  Quare  supra 
corrigendum    est    cloacce   a  ckeundo 


At  cloacare  est  a  cloaca,  ^c. 
Idem. 

«>  Clcelia  familia]  Patriciam  fuisse 
constat  ex  Livio.  Alba  oriundam  fa- 
cit  Dionysius  lib.  iii.  a  Cloelio  lE.- 
neae  comile  dictam.  Et  sic  legendum, 
uuu  Clomilho.  Nam  Cluenlia  familia 
a  Clouiitho  lEnex  comite  dicta,  a  qiia 
diversa  Clwlia.  Idem. 

ClaeH<c fusscB]  Cliiilia  fossa  Livio  lib. 
I. '  Ca-tra  ab  urbe  haud  plus  quinque 
niillia  pas^uiim  locant,  fossa  circum- 
dant.  Fossa  CluiUa  ah  nomine  ducis 
(■er  ali(iuot  saecula  appellata  est. 
Donec  cum  re  nomen  quoque  vetus- 
tate  abolevit.  In  iiis  castris  Cluilius 
Alb^nus  rex  nioritur.'  Idem. 

«  Clucidatnm]  Vide  infra  in  '  GIu- 
cidatimi:'  infra  est  Gluma,  et  Gne- 
phonsum  pro  eo,  quod  paulo  post  Clu- 
ma  ct  Cnephonsim.  Vide  in  '  Orcus,' 
Ful.  Ursin. 

Clucidatum]  A  yXvKvs,  dulcis,  factura 
glucidatus,  et  verso  g  \vi  c  clucidatus. 
Meininit  Varro  Irb.  vi.  'Clucidatus 
suavis,  tamet>iamagistris  accepimus 
mansuptuui.'  Vide  infra  '  Glucida- 
tum.'  Dac. 

p  Clumu]  Glossarium :  '  Cluaar, 
KpiQr\s  \4irvpov.'  Jos.  Scal. 

Cluma]     Pro    Gluma,    tenuissima 


164 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Clunaculum  '^  cultrum  sanguinarium  dictum;  vcl  quia  clunes 

hostiarum  dividit;  vel  quia  ad  clunes  dependet. 
Clunas'^  simias  a  clunibus  tritis  dictas  existimant. 
Clunes '  masculine.   Plautus:  Quasi  lupus  ab  armis  valeo, 

clunes  infractos  fero. 
Clutum '  Grseci  xXutov  dicunt.    Unde  accepta  prgepositione 

fit  inclutus.     In  enim  saepe  augendi  causa  adjicimus,  ut 

invocavit,  inclamavit. 


NOT/E 


tnembrana  qna  ordeiim  involvitur. 
Vide  '  Gluma.'  In  Glossario  legitur 
'  clunar,  KpiOrjs  Kenvpov'  Ordei  meni' 
brana,  corrupte  pro  cluma,  aut  cluma- 
rum.     Ut  optime  Vulcanius.  Dac. 

1  Clunaculmii]  Quid  sit  cultrum  san- 
guinariumf  ego  nescio.  An  cultnnn 
jugulatorium?  Propterea  dicitur  a<t>a- 
yevs  a  Graecis.  Sed  puto  mendosum 
esse  :  et  ita  legendum  :  Clunaculum, 
cultrum  sane  victimarium,  Sfc.  Ita  enini 
aliquando  loquitur :  ut  snpra  :  'jEra- 
rium  sane  populus  Ro.  in  aede  Saturni 
habuit.'  Vel  simpliciter  ;  Clunaculum, 
cultrum  victimarium,  ^c.  Vel,  quod 
verius  pnto,  cultrum  saginarium.  Est 
enim  cuUer  laniorum,  ad  jiigulanda 
pecorasaginata.  Neque  dubito,  quin 
haec  vera  sit  lectio.  Ita  ergo  popa- 
rum  culter  vocabitur.  Jos.  Scal. 

Clunaculum}  Scaliger  legit,  Cluna- 
culum  cultrum  Saginarium,  ut  intelli- 
gatur  culter  laniorum  quo  jugulabant 
saginata  pecora.  Tamen  non  video 
cur  sanguinarium  rejiciatur.  Quidni 
enim  sanguinarius  culter  dicatur  qui 
victimarum  sanguine  mergitur  ?  De 
Etymo  posterius,  nempe  quod  ad  clu- 
nes  dependet  priori  muitum  praestat. 
Sic  in  veteri  Glossario  Arabico-Lat. 
'  Clunaculum,  pugio:  dictum  quod  ad 
clunes  religetur.  Idem  spatha.'  Spa- 
tha  autem  Graecum.  Hesych.  <rjrc407j 
jucixaipa,  ^l<pos.   Dac. 

'  Ciunas]  Glossariuni :  '  Clura,  wi- 
6t)kos.'  perperam,  ut  vides,  Clura,  pro 
cluna.    Graece,  ul  supra  monuimiis, 


KtpKoKl^.  Jos.  Scal. 

Clunas']  Cluna,  siniia  quae  cauda  ca- 

ret,  et  nates  habet  apertas.    Pro  clu- 

na  Veteres  dixere  clura,n  in  r  mutato 

ut  fit.     Gloss.  '  Clura,  irier}Kos,'  ubi 

Scaliger  legi  debere  contendit  cluna, 

perperam.     A  clura  factum  clurinum 

quo  usus  Plaut.TrucuI.n.2. '  tu  vero 

clurinum  pecus  Advenisti  huc  osten- 

tatum  cum  exornatis  ossibus.'     Ubi 

clurinum  pecus  dicuntur  homines  de- 

formes,  qui  et  ideo  simia.     Glossaj 

Papiae :    '  Clura  vel  clurinum  simia 

dicitur.'      Lege  :    Clura  lel  clurinwn 

pecus  simia  dicitur.     Nam  superiorem 

Plauti  locum  respexit.     Sed  omnino 

verum  est  quod  docuit  Salmas.  simias 

cluras  dictas  Graece  Ko\ovpas.     Nam 

K6\ovpos  proprie  qui  cauda  caret  et 

mutilam  habet  caudam  ;  ita  Callima- 

chus  K6\ovpa  dixit  ecaudia  animalia. 

Colura  igitur  clura,  ut  yd\avos,  glans, 

et  similia.  Dac. 

*  Clunes]  Vide  incerta  Verrii.  Ant, 
Aug. 

Clunes']  Paulo  diversiusaNonio  ci- 
taturlocus  Plauti :  't7««esmasculino. 
Plautus  Agroico :  '  Quasi  lupus  ab 
armis  valeo  :  clunes  desertos  gero.' ' 
Jos,  Scal. 

Clunes}  '  Clunes  infractos,'  id  est, 
clunes  infirmos.  Nonins  hunc  locum 
adduxit  ex  Agroico  Plauti,  legitque 
clunes  desertos,    Dac. 

'  Clutum]  Inclytum,  valde  cclebre, 
a  cluo,  quod  a  K\va>,  unde  K^vThv,  et 
addita  praepositione  in,  quae  saepe  au- 


DE   VERBORUM    SIGNIFiCATIONE    LIB.    ill, 


165 


Clypeum"  antiqui  ob  rotunditatem  etiam  corium  bovis  ap- 
pellarunt,  in  quo  foedus  Gabiorum^  cum  Koraanis  fuerat 
descriptum. 

Cnasonas,7  ^  acus,  quibus  mulieres  scalpunt  caput. 

Cnephosum  ^  ^  antiqui  dicebant  tenebricosum  ;  Graeci  enim 
Kvetpa;  appellant  obscurum. 

CocETUM  9  2  genus  edulii  ex  melle  etpapavere  factura. 


6  Al.  Sabinorum, — 7  Qiiidam   Cnaonas. — 8  Al.  Cnephonsum. — 9  Al.  Cocce- 
tum,     Pro  eduiii,  inquit  Dac.  nielius  cum  Vossio  legas  potionis. 


NOT^ 


get,  inclytum,  Simplex  clutum  non  est 
in  usu.  Idem, 

"  Ctypeum']  AGiaeco  KVKKiov,  rotun- 
dum,  per  transpositionem  iiterarum. 
Nam  clypeos  rotundos  fuisse  certum 
est :  id  aperte  declarat  Virgilius,  qui, 
ut  rotundum  Polypijemi  oculum  de- 
nionstret,  ait  fuisse,  '  Argolici  clypei 
aut  PhcEbeae  lampadis  instar.'  Ubi 
solis  et  clypei  eandem  esse  formam 
dicit.  Sic  Graecis  clypeus  dirirls  dici- 
tur.  Unde  Homerus  itanlSa  ■Ka.vro^re 
Ha-Tiv,'  Clypeum  undiquaque  aequalem,' 
qiiod  tantum  rotunda  foriiia  recipit : 
aairls  autem  rotunditatem  signat,  un- 
de  serpens  iUe  orbiculari  sese  forma 
involvens  a.(XTrh  dictus  est.  Quare 
Hesycliius,  in  illo  Honieri  Iliad.  A. 
Si'  acriTLSios  TreSioio,  affirlSes  ■neSiov  in- 
terpretatiir  TrepKpfpis,  '  rotundum.' 
Sic  Attius  Agameinnone  '  coell  cly- 
peun> '  dixit :  '  In  allissimo  coeli  cly- 
peo  temo  superat  stellas.'  Ab  hac 
igitur  clypei  significatione  clypeum 
dixere  corium  in  qno  Gabinorum  foe- 
dus  descriptiim.  Idem, 

"  Cnasonas]  Isidorus  :  '  Cnason, 
acus,  qua  inulier  caput  scalpit.'  Nam 
duplex  est  acns  ornatricum :  altera, 
qua  scalpunt  caput,  quae  discernicn- 
lura  dicitur;  altera,  qua  crines  figunt 
et  sustinent,   quain  Graeci  «aAajuiSa 


Kol  ffvpLyya  vocant.  Latini  etiam  ali- 
quando  fistidam.  Est  autem  Cnason 
Tarentinae  iingua?.  Nam  Tarentino- 
rum  proprium  est  simplicia  verba 
/coT^  irapayuy)]^  producere :  ut  ab  &'yw, 
d^cij'».  Unde  Agaso,  6  ayd^wv :  Et  a 
Kvdu,  Kvw,  Kvd^u :  unde  Cnaso,  6  Kvdt- 
wv.    Sed  de  hoc  alibi.  Jos,  Scal. 

y  Cnephosum']  L.  m.  Cnephonstim. 
Velius  Longus  de  Orthographia : '  Se- 
quenda  est  nonnnnquam  elegantia 
eruditoruin,  qui  quasdam  literas,  le- 
vitatis  causa,  omiserunt,  sicuti  Ci- 
cero,  qui  Foresia,  Megalesia,  Horte- 
sia,  sine  n  litera  iibenter  dicebat.' 
Ful.  Ursin. 

Cnephosum]  A  Graeco  Kve^as  vel 
KVi(pos,  '  tenebrae.'  Nam  utrumque 
dicitur.     Vide  '  Gnephosum.'  Dac. 

^  Cocetum]  Tertullianiis,  libro  con- 
tra  Valentinianos  :  '  Pandoram  He- 
siodi :  Acci  patinam  :  Nestoris  coce- 
tum :  Miscellaniam  Ptolemaei.'  Jos. 
Scal. 

Cocetum]  A  Graeco  ku/cc1«,  '  misceo',' 
proprie  de  potioiiibus.  Cucetum,  u  ia 
o,  cocetum.  Nestoris  cocetiim  nomi- 
nat  Tertullianus  in  libro  contra  Va- 
leutinianos  :  '  Pandoram  Hesiodi  : 
Acci  Patinam :  Nestoris  cocetum.' 
Ubi  manifesto  KVKtwva  Nestoris  re- 
spicit,  de  qua  Homer.  Iliad.  A.  Pro 


166 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Coclacae '"  *  dicuntur  lapides  ex  flumine  rotuudi  ad  coclea- 

rum  similitudinem. 
Coctiones  ^  dicti  videntur  a  cunctatione,  quod  in  eraendis, 

vendendisque  mercibus  tarde  perveniant  ad  justi  pretii 

finem.   Itaque  apud  antiquos  prima  syllaba  per  V  literam 

scribebatur. 


10  Alii,  teste  Scal.   Conchataca.   '  Doctiss.  Vossius  putat  cochleacte,  vel 
cochleccB:  sed  omnino  legeDdum  cochlaca,  a  Gracco  scilicet  KSx^o^Kes.'  Dac. 


Edulii  melius  cum  Vossio  legas  potio- 
7iis.  Ad  poculenta  enim  potius  quam 
ad  escnlenta  pertinuit.  Dac. 

*  Coclaca^l    Nempe  Grascanice  de- 
tortum,  K6x\aKfs.  Jos.  Scal. 

*>  Coctiones]  Vide  '  arilator.'  Ant. 
Aug. 

Coctiones']  Recte  definit,  quos  su- 
perius  a  Gallis  Barguigneurs  vocari 
raonuimus.  Et  recte,  ut  ipse  ait,  a 
Veteribus  per  V  Cuctio  scribebatur. 
Quia  Cuctus  dicebant,  quod  postea 
Cunctus,  et  Cojux,  quod  postea  con- 
junx:  ct  similia.  '  Cuctus,"conjec- 
tus :'  ut '  tractus '  pro  '  trajectus:'  de 
quo  in  Appendice  in  Varronem  :  quia 
dicebant '  Coicio '  et '  cojectus.'  La- 
berius  in  Necromantia:  '  Duas  ux- 
ores?  hercle  hoc  plus  ncgotii  Est, 
inquis.  Cocio  sex  sediles  viderat.' 
Ubi  Cocio,  non  coclio  scribitur,  ut 
saepe  alias  :  ut  in  Glossario  :  '  Cocio, 
^€To/3oAoj.'  Isidorus  :  '  Cocio,  arila- 
tor  :'  in  veteribus  Glossis  :  '  Cocio- 
natura,  iMfrd-irpaa-is.'  In  Glossario  : 
'  Cociatria,jiieToj8A7jTi(dj.'  Mallem  Co- 
ciatrina:  ut,  *  meditrina.'  Quare  au- 
tem  Gellius  rcprehendat  Laberium, 
qui  pervulgate  dixerit  Cocionem,  cura 
Veteres  dicerent  Arulatorem.non  vi- 
deo.  Plautus  enim  Asinaria  usus 
est.  Itaque  non  est  pcrvulgatum, 
neque,  ut  ipse  Gellius  loquitur,  pro- 
culcatum  vocabuluni.  Jos.  Scal. 


NOT^ 

Coctionesl  Glossarium  :  '  corio,  fie- 
rdfioXos.'  Glossae  vett.  '  cocionatu- 
ra,  /ueTOTrpoo-ts.'  Glossar.  '  cociatria, 
(liTa^KrirMT).'  Legit  Scaliger  cociatri- 
na,  ut  '  meditrina.'  Gloss.  Isidori : 
'  Cocio,  arilator.'  Vide  *  arilator.' 
Cuctio,  coctio,  cocio,  eliso  t.  Plaut. 
Asinar.  i.  3.  '  Vetus  est,  nihili  cocio 
est,  scis  cujns.'  Qnem  locum  pessi- 
me  accepit  doctissimus  Salmasius, 
qni  integrum  proverbium  fuisse  pu- 
tat,  *  nihiii  cocio  est  qui  credit:'  ni- 
hil  dicode  conjectura,  quae  nullofun- 
damcnto  nitilur:  certum  est  illud  a 
Cleaeretae  mente  esse  quam  maxime 
alienum,  cujus  verba  sic  explicanda 
ccnseo:  '  Quemadmodum,'  inquit  il- 
la,  '  nos,  quaBCumque  volumus  uti, 
Greeca  niercamur  fide,  ifa  «t  cum 
aes  dannis,  tum  niercem  nobis  etiam 
dent,  eadem  nos  disciplina  utimnr, 
oculata}  seniper  nostra;  snnt  manns, 
id  crednnt  qnod  vident,  ut  vetus  dic- 
tum  est :  scis  cujus,  nihili  cocio  est.* 
Id  est,  pro  nihilo  ducere  debemus 
eos  homines,  qni,  cum  nos  usnrarias 
sibi  mercantnr,  tantillnlum  qnid  dan- 
tes,  mercedis  reliqnnm  iu  diem  pro- 
ferri  postniant,  ut  cociones  in  foro, 
qni  emtnrientcs  dant  arram,  ca;ca 
dic  cetera  solnturi,  Neque  melins 
idem  hoc, '  scis  cujns'  intellexit  qni 
interpretatnr  '  scis  qnalis,'  ut  'cnjuni 
pecus:'  quod  niiror  tanto  viro  exci- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


1G7 


Coctum''  a  cogendo  dicitur,  quia  coquendo  coartetur,"  ut 

ad  utilitatem  vescendi  perducatur. 
Cocula'*  vasa  genea  coctionibus  apta:  alii  cocula  dicunt 

ligna  minuta/  quibus  facile  decoquantur  obsonia. 
Codeta  *  ager,  in  quo  frutices  existunt  in  modum  codarum 

equinarum. 
Codeta  appellatur  ager  traus  Tiberim,  quod  in  eo  virgulta 

nascuntur  ad  caudarum  equinarura  similitudinem. 
Coelius  monss  dictus  est  a  Coele  '^  quodam  ex  Etruria,  qui 


II  AVii  cogendo  coercetur.— 12  Alii  libri  Coj/io  Vibenno. 


NOT/E 


disse:  nani  cujus  vel  cvjwm  nunquam 
qualitatein  designat,  seniper  ktt)tik&s 
profertur:  unde  apud  Virg.  Post 
'  cujum  pecus,'  addit  Menalcas,  '  au 
Meliboei  ?'  et  respondet  Damoetas, 
'  Non,  veruni  yEgonis.'  Redeanius 
ad  cocionem.  Elegantissimus  Mure- 
tus  verba  Plauti  aliter  accepit,  quip- 
pe  pro  caucio,  cocio  dictum  tradit,  ut 
'  aula,'  '  olla.'  Idque  lenam  dicere  : 
'  Vetus  est  dictum,  niliil  est  cautio, 
sive  syngrapha,  nam,  qui  cautionem 
habet,  saepe  litigare  cogitur,  at  cui 
soluta  pecunia  est,  ei  res  omnis  in 
tuto.'  Sed  ut  iilud  ingeniose  potius 
excogitatum  est  quam  vere,  ita  nos 
Festi  potius  et  veterum  criticorum 
sententiam  tuemur.  Dac. 

<=  Coctum]  A  coquendo.  'Coquere' 
a  '  cogere,' '  coagere.'  Idem. 

•^  Cocula]  Sunt  Homeri  KayKava  |u- 
\a.  Et  Varro  nos  docet  libro  i.  de 
vita  P.  Ro.  '  Cocula,  quae  coquebant 
panem,  primum  sub  cinere,  postea 
in  forno :  utriusque  vocabulum  a 
forno  ductum,  id  est,  a  caldore.'  Isi- 
dorus :  '  Cocnia,  ligna  arida,  vasa 
aerea.'  Jos.  Scal. 

CocuW]  Gloss.  Isidori :  '  Cocula, 
ligna  arida  vel  vasa  serea.'  Pro  vasis 
aereis  usus  est  Plaut.  Capt.  iv.  2. 
'  Jubes   an   non  jubes  astitui  aulas, 


patinas  eluie  Laridum  atque  epulas 
foveri  coculis  ardentibus  ?'  Et  Cato 
c.  2.  de  R.  R.  dixit  '  ahenura  cocu- 
lum.'  Dac. 

e  Ligna  minuta]  '  Ligna  arida'  su- 
pra  Isidor.  Eadem  quae  Homero 
Ki-yKava  ^iKa,  Iliad.  *.  Varr.  lib.  i. 
de  vita  Pop.R.  '  Cocula,  qui  coque- 
bant  panem  primura,  sub  cinerem, 
posteainforno:  cujus  utriusque  vo- 
cabulum  a  forno  ductura,  id  est,  a 
caldore.'  Sed  ibi  pro  qui,  vel  ut  in 
quibusdam  editt.  qu(s,  legendum  pnto 
queis.  Idem. 

f  Codeta]  Pro  caudeta,  a  cauda, 
pro  quo  dixere  coda,  ut  alibi  dic- 
tum.  Hic  ager  Codetanus  in  decima 
quarta  urbis  regione  trans  Tyberim. 
Jdem. 

s  Coelius  mons]  In  Suburana;  regio- 
nis  partc  a  Varrone  recensetur,  qui 
eura  sic  appeilatum  fuisse  dicit  •  a 
Ccelio  Vii)enno  Tusco  duce  nobili, 
qui  cum  sua  manu  dicilur  Romulo 
venisse  auxilio  coutraSabinos.'  Hunc 
Festus  non  Ceelium,  sed  Ccelen  vocat, 
tst  et  Tacit.  lib.  iv,  qui  et  Coelium 
montem  '  Querquetulanum'  vocatura 
fuisse  docet.  '  Haud  fuerit  absur- 
dum  tradere,'  inquit,  '  raontem  eum 
autiquilus  Querquetulauum  cogno- 
mento  fuissc,  quod  talis  sylv»  fre- 


168 


SEXTI    POMPEII    FESTl 


Romulo  auxilium  adversus  Sabinos  praebuit;  eo  quod  in 

eo  domicilium  habuit. 
Coepiam*'  futurum  tempus  ab  eo,  quod  est  coepi.''     Cato: 

Coepiam  seditiosa  verba  loqui.     Invenitur  quoque  apud 

majores  et  infinitivi  modi  coepere. 
Cogitatim  adverbialiter,  pro  cogitate. 
Cogitatio  '  dicta  velut  coagitatio,  id  est,  longa  ejusdem  rei 

agitatio  in  eadem  mora  consilii  explicandi. 
Cognitor  ^  est  qui  litem  alterius  suscipit  coram  eo,  cui  da- 

tus  est :  procurator  autem  absentis  nomine  auctor  *  fit. 
Cognitu  facilia  eadem  ratione  dicitur,'*  qua  dictu  facilia, 

et  perspectu,  et  factu  facilia. 


13  Vid.  Not.  inf,— *  Actor  in  niarg.  ed.  Delpli.— 14  Ed.  Scal.  dicuntur. 


NOTiE 


quens  fcEcnndusqne  erat,  niox  Cce- 
lium  appellatum  a  Coele  Vibenna,  qui 
dux  gentis  Etrusca?,  cum  auxilium 
appellatuui  ductavisset,  sedem  eam 
acceperat  a  Tarqtiinio  Prisco,  seu 
quis  alius  regum  dedit.'  Idem. 

''  Ccepiam]  In  veteri  quodam  sclie- 
dio  reperi  in  verbis  Catonis  semesa 
verba,  non  seditiosa.  Erunt  ergo  ver- 
ba  tertiata  et  quartata,  ut  idem  Cato 
dixit  aliquem  '  tertiato  et  quartato 
verba  dicere  pr?e  metu,'  ut  notat 
Servius  in  Sclicdis:  quod  imitatus 
est,  ut  alia,  Apuleius  lib.  \ .  '  tertiata 
verba  semianimi  voce  substrepens.' 
Jos.  Scal. 

Caepiam]  Legendnni,  ab  eo  qnod  est 
capio.  Cwpiam  dixit  Caecilius  :  *  JErc 
obscuro  liercle  desine,  maue  coe- 
piam.'  Cccpio.  Plaut.  Menaecb.  v.5. 
•  Neque  ego  insanio,  neque  ego  pug- 
nas  neque  lites  coepio.'  In  verbis 
Catonis,  quae  laudat  Festus,  Scaliger 
iion  seditiosa  rerba,  sed  semesa  verba 
scriptiun  reperit.  Siint  autem  semesa 
verha  qiiae  quis  tertiato  et  quartato 
prie  metu  substrepit,  ut  Cato  dixit 


aliquem  *  tertiato  et  quartato  verba 
dicere  pra;  metu,'  iit  notat  Servius. 
Quod  est  imitatus  Apuleiiis,  ut  alia, 
lii).  V.  *  Tertiata  verba  semianiini 
voce  substrepens.'  Dac, 

'  Cogitatio']  Idem  V-arro  lib.  v. 
'  Primus  agitatus  inentis,  quod  pri- 
miim  ea  quae  sumus  acturi  cogitare 
debemiis.'  Et  paulo  post;  '  Cogitare 
a  cogcndo  dictum.'  Idem. 

^  Cognitor']  A  veteribiis  Graccis, 
e/cSiKos.     De  eo  Asconius.  Jos.  Scal. 

Cognilor]  Qui  defendebat  alterum 
iu  judicio,  aut  palronns  dicebatiir,  si 
orator  esset,  aut  adtocalus,  si  aut  jus 
suggerebat  aut  praesentiani  suam 
comiuodabat  ainico,  aut  procurator, 
si  negotinm  suscipiebat  absentis,  aiit 
cognitor,  si  praesentis  caiisam  noverat, 
et  sic  tuebatur  ut  suam.  Cicero  pro 
Q.  Roscio  :  '  Quid  iuterest  iiiter  eiim, 
qui  pro  se  litigat,  et  eum,  qui  cogni- 
torestdatus?  qui  pro  se  litem  con- 
testatur  sibi  soli  petit,  alteri  nemo 
potest  nisi  quia  cognitor  est  factus.' 
Coj-nitora  praetore  dabatur.  Inter- 
duni  etiain  cognitor  pro  prastore  vel 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III.  iW 

Cognoinines'  diciintur,  qui  ejusdem  sunt  nominis. 

Cohum  '"  lorum,  quo  temo  buris  cum  jugo  conligatur,  a  co- 

hibendo  dictum.   Cohum  poetas  coelum  dixerunt  a  chaos : 

ex  quo  piitabant  coelum  esse  formatum. 
Coinquire,"  deputare.'^ 


15  Suspicatur  Scaliger,  Conquinire,  decubare, 

NOTiE 

judice  qui  causas  audit.  Dac.  Mulieres  conspiciunt.'     Hoc  etiam 

'  Cognomines']  Plaut.  Bacchid.  1. 1.  Veteres  'cernuare  '  dicebant.  Quan- 

'  Quid  agunt   duae   germanae   niere-  quam  et  '  cernuare  '   etiam  oz^ri  rov 

trices  cognomiues  ?'  Et  in  Fragment.  acrKwXtd^eii'   accipiebant.    Varro  lib. 

'  lila  mei  cognominis  fuit.'     Certum  «.  de  vita  Po.  Ro.  '  Etiam  peiles  bu- 

est  legi  debere :    lUa  mi  cognotninis  buJas   oleo    perfusas    percurrebant, 

/uit:  mi  ^TO  mihi,  Ideni.  ibique  cernuabant.'     A  quo  ille  ver- 

™  Cohum]  Varro  lib.  iv.  de  Ling.  sus  vetus  est  in  Carmiiiibus:  '  Sibi 

Lat.  '  Cavum,   a  cavo,  ccelum,'  &c.  pastores  ludos  faciunt  coriis  cernua- 

Ful.  Ursin,  lia.'     Hic  ludus  aa-KwXia  vocabatur  : 

Cohum,  ccelum]  Ennius,  ut  notavi,  in  de  quo  Virgilius, '  unctos  saliere  per 

quadam    veteri   membrana:    '  pilam  utres.'     Nam  cadebant  proni  in  ar- 

vix  Solmediam:  complerecohuni  ter-  mos.      Idque  'cernuare'    vocabant. 

roribu'  coeli.'    De  iioc  plura  vide  in  Erant  et  Cernui  ludii,  KvfitaTT]Ta\,  de 

Conjectaneis.  Jos.  iScai,  qiiibus  in  Conjectaneis  diximus.     Et 

Cohum]  Cum  lorum  significat,  quo  ah  eo  petauristee,  hoc  est,  funambuli, 

teino    aratri    cum    jugo    colligatur,  dicebantur  cernui.     Glossae :    '  Cer- 

quasi  co/ii6wm  dicitur.    Cum  vero  pro  nulat,.  KujSio-Tfa.'      Seneca    Epislola 

ccelo  sumitur,  est  a  Graeco  k6os,  '  ca-  viii.  ut  est  animadversum  a  N.  Fa- 

vitas,'  non  vero  a  •  chaos,'  ut  putat  bro  ex  veteribus  libris :  '  Non  vertit 

Festus.      Ennius:     '  pilain    vix  Sol  fortuna,    sed    cernulat,    et    allidit.' 

mediam  :  complere  cohum  terroribu'  '  Cernulus,  •n-eTaupio-T^js.'  '  Cernnavit, 

coeli.'     Coehim  autem  non  a  chao,  ut  ireTreToupio-Tai  :'  male,  Cernuit.   Luci- 

Festus,  vel  a  cnvo,  quod  a  chao,  ut  lius  :  '  Modo  sursum,  modo  deorsum, 

Varro  ;  seAdiKo7\ov,  quod   idem  est  tanquam  coUus  cernui.'     Hoc  est  pe- 

ac  k6ov,     Unde  et  coilum  apnd  Vete-  tauristae.     Evenit  enim  illi  nunc  sur- 

res.      Ennius:    '  Tollitur   in   coiliim  sum,  nunc  deorsum  collum  pendere, 

clamos  exortus  utriinque.'  prout  aut  se  deorsum  dejicit,  aut  in 

•>  Coinquire']  Suspicor,  Conquinire,  altnm  subjicit.  Jos,  Scal, 

decubare.    A  quo  conquinisco.     De  eo  Coinquire,  deputare]    Hunc  locum 

vide  apud    Nonium.      Conquiniscere,  sic  legit  Scaliger  :  conquinire,  decu- 

est  cernuum  se  inflectere,  vel  incli-  bare :  a  '  conquinire'  est  '  conquinis- 

nare  :    ut    faciunt   exoneraturi  ven-  cere,'  quod  est  cernuum  se  inflectere, 

trem,  Pomponius  Alellanarius  :  '  si-  vel  inclinare,  ut  faciunt  exoneiaturi 

nuil   intro   veni,  accessi  ad  patrem,  ventrem.     Pomponiiis  Ateilanarius : 

prendi  nianum,  In  terra  ut  cnbabat  'Simul  intro  veni,  accessi  ad  patrem, 

nuda:  ad  eum  ut  conquexi,  interim  prendi  manum,  In  terra  ut  cubabat 


170 


SEXri    POMPEII    FESTI 


Collus"'^  quoque  masculine  dixerunt:  est  enira  genus  tor- 

menti  e  corio. 
Colluvialis  porcus "'  dicitur,  qui  cibo  permixto  et  colluvione 

nutritur. 
Colophon  "^  dixerunt,  cum  aliquid  tinitum  significaretur. 
Colossus "  a  Caleto  '^  artifice,  a  quo  formatus  est,  dictus. 


16  Quidam  Vibn  Culeus.    VeU.  eid.  Cidleus :  et  ita  reponendum  raonent 
Scai.  Dac 17  Alii  Coleto  :  quidam  conjicinnt  Chnrete. 


NOT.€ 


nuda  :  ad  enm  nt  conquexi,  interim 
Mulieres  conspiciunt.'  Sed  niliil  agit 
Scaliger:  coin^uirc  compositum  a  ver- 
bo  inquo,  quod  est  purgo.  Deputare 
autem  niliil  aliud  est  quam  puiare,  id 
est,  purgare.  Conipositum  pro  sim- 
plici,  ut  fit.  Immo  et  alibi  Scaliger 
fere  sefltentiam  demutat,  cum  adducit 
illud  e  tabula  marmorea  Romae :  *  Ea- 
rumque  arborum  adolefactarum  et 
coinquendarum.  Et  iu  eo  luco  aliae 
sint  repositap.'   Dac. 

0  Collus]  Repone  ex  veteribusedi- 
tionibus,  Culleus.  Non  autem  aliud 
geans  tormenti  fuisse  puto,  quod  liic 
dicatur,  quam  culleum,  in  quem  ini< 
mittebantur  parricidae.  Res  vulga- 
tissima.  Sed  tamen  apponam  de  co 
quod  inveni :  eyfvfro  i^S/xos  ti$  Toioinov 
TpSirov  iraffiv  avdpiiirois'  Sttujs  3(rT(s  ira- 
rpoKj6viov  iTiiToir\Kii,  hr^jxoaiws  fls  /jloK- 
•yhv  ire/x^pBels  av^()a<(>ri  fJHTa  ixi^vris, 
Kal  Kvvos,  Ka\  iriQriKov,  Ka\  a\fKTopos, 
arrePuv  ^wwv,  affefirjs  &v6pa>Kos,  Ka\  tTrl 
afxd^rjs  i^evynevris  /.leKavols  jSoi/cl  Kare- 
vex^V  *'^  OaXaafftxv,  Ka\  ()i<}>rj  els  Padv. 
Et  mirum  milii  videtur,  quod  de  ea- 
dem  re  Isidorus,  scribens  in  Glossis, 
ait,  Cnlleum  tnnicam  fuisse  ex  spar- 
to  in  modnm  cruminx  factani,  et  so- 
litam  liniri  a  populo  pice,  et  bituraine. 
Plautus  Vidularia:  'jnbe  liunc  insui 
culleo,  Atque  in  altum  deportari,  si 
vis  annonam  bonam.'  Jos.  Scal. 

CoUus]  Legendum  culleua,  qui  sac- 


cus  erat  ex  corio,  in  quo  parricidfB 
conclusi  cum  vipera,  cane,  vel  gallo, 
vel  simia,  in  mare  mittebantur.  Isi- 
dor.  in  Gloss.  '  Culleus  tunica  ex 
sparto  in  modum  cruminae  facta,  quae 
linebatur  a  populo  pice  et  bitiimine, 
iu  qua  includebantur  parricidae  cum 
simia,  serpente,  et  gallo,  insuta  mit- 
tebatur  in  mare,  et  contendentibus 
inter  se  animantibus  homo  majoribus 
poenis  afficiebatur.'  Plaut.  in  Vidu- 
laria  :  'Jube  hunc  insni  culleo  At- 
qne  in  altum  deportari,  si  vis  anno- 
nam  bonam.'  Dac. 

P  Colluvialisporcus]  Qui  cibo  mixto 
et  colluvie,  id  est,  sordibus  abUitis 
saginatnr.   Idem. 

1  Colophon']  Ko\o<(>uv,  Te\os,  unde 
colophona  operi  imponere,  pro  nlti- 
niam  mannm  ei  admovere.  A  Colo- 
phone  lonia;  urbe  id  tractum  docet 
Strabo  lib.  xiii.  qna;  equitatu  ita  ce- 
teris  urbibns  pra;stabat,  ut  ubicum- 
quc  bellnm  aliqnod  ambiguum  esset, 
Colophonio  eqnitatn  superveniente 
dirimeretur,  Umle  etiain  ortnm  fe- 
runt  adaginm.  '  Colophonem  impo- 
suit,'  qnando  rei  cuipiam  linis  impo- 
nitur.  Idem. 

r  Colossus]  Plinins  lib.  xxxiv. 
cap.  7.  '  Ante  oinnes  in  admiratione 
fuit  Solis  Colossus  Rliodi,  quem  fe- 
cerat  Chares  Lyndius  Lysippi  dis- 
cipnlus  :'  septuaginta  cubitomm  al- 
titudinis  fuit.  Ant.  Avg. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    Ili. 


171 


Fuit  enim  apud  Rhodum  insulam  statua  solis  alta  pedes 

centum  et  quinque. 
Columnae'  dictge,  quod  culmin  sustineant. 
Colurna  *  hastilia  ex  corno  arbore  facta. 
Comedum  bona  sua  consumentem  antiqui  dixerunt.     Co- 

medo  comedonis,  qui,  ut  supra,  bona  sua  consumit. 
Comissatio  "  a  vicis,  quos  Graeci  xw/xaj   dicunt,   appella- 

tur:  in  his  enim  habitabant  prius,  quam  oppida  conde- 

rentur  :  quibus  in  locis  alii  alios  convictus  causa  invita- 

bant. 
Comitiales''  dies  appellabant,  cum  in  comitio  conveniebant : 


NOT^ 


Colossus']  Legendum  a  Charete, 
teste  vel  ipso  artifice,  qui  subscripsit 
Colosso  :  Thv  eV  'P(55y  KoXoaahv  kina.- 
Kis  SeKU  Xdfnjs  iiroUi  irrixiOiiv  6  A(vSios, 
Jos.  Scal. 

Colossus  a  Caleto]  Legendum  a 
Charete,  teste  Simonide  :  KoXoa-ahv 
T]\iov  irod'  iirrdKis  SfKU  Xdpv,s  eiro/et 
irfixeuv  6  AvvSios.  Id  est,  *  Colossum 
Solis  olim  sexagintaet  decem  cubito- 
rum  fecit  Ciiares  Lyndius.'  Plin.  lib. 
XXXIV.  c.  7.  *  Ante  omnes  autem  in 
admiratione  fuit  Solis  Colossus  Rho- 
di,  quem  fecerat  Cliaves  Lyndius,  Ly- 
sippi  supra  dicti  discipulus.'  Idem 
Strabo  et  Eustath.  ad  Dionys.  vernm 
Simonidis  versus  aiiter  in  quibus- 
dam  ;  nempe:  Thv  iv'P6Sif  KoXocrahv 
OKrdKis  SiKaAdxy)S  iiroUi  ir7jx«<"'  o  Avv- 
Sios.  Nisi  ibi  Xdpris  et  inrdKis,  nt  su- 
pra,  sit  rescribendimi.  Colossus  post 
quinquagesimum  sextum  annum  ter- 
rae  motu  cecidit.  "Vide  Plin.  et  Po- 
lyb.  lib.  V.  Dac. 

«  ColumncEj  Columna,  quasi  columi- 
na,  a  columen.  Vitruv.  lilj.  iv.  cap.  2. 
'  Columen  in  summo  fastigio  culminis, 
unde  et  columnse  dicuntur.'  Donat. 
'  CoUimen  vero  familiae,  sustentatio 
vel  decus,  unde  columnEe.'  Idem. 

'  Colurna']  Ab  arbore  corylo  dicta 
potius  colurna  transpositione  litera- 
rum  pro  conurla,  ut  sentit  Servius. 


Virgil.  Georg.  *  Pingniaque  in  veru- 
bus  torrebimus  exta  colurnis.'  Ta- 
men  vett.  Gloss.  '  Kpavea,  UvSpov  :  co- 
lurnum,  cornus.'  Ergo,  '  cornus,' 
'  cornuius,'  '  conurlus,'  '  colurnus,' 
'  colurnuni.'  Idem. 

"  Comissatio]  Graeciinterpretantur 
iTriKCifiov.  Jos.  Scal. 

Comissatio]  Proprie  convivium 
quod  post  ccenam  fiebat  in  multam 
noctem  a  Greeco  Kwfid^fiv,  'in  miiltam 
noctem  convivari.'  Sive  ad  Comum 
lasciviae  et  conviviorum  Deum  post 
coenam  ire  cum  coroUis,  conviviali 
veste,  funalibus  et  tibicinis.  Unde 
'  lasciviarum  eruptionem'  vocat  Ter- 
tuUianus.  Vide  Casaub.  de  Satyrica 
poesi  lib.  i.  cap.  4.  Dac. 

^  Comitiales]  Non  omnibus  diebus 
comitialibus  conveniebant ;  neque 
semper  in  comitio  :  comitiales  tamen 
dies  sunt,  quibus  comitia  haberi  pote- 
rant.  Ant.  Aug: 

Comitiales]  Comitiales  opponit  ne- 
fastis  Plautus,  illis  jocularibus  versi- 
bus :  '  Non  potuisti  adducere  homi- 
nes  magisad  hanc  rem  idoneos.  Nam 
istorum  nullus  nefastu'st,  comitiales 
sunt  meri.  Ibi  habitant,  ibi  eos  con- 
spicias  quani  PraElortm  saepius.' 
Jos.  Scal. 

Comitiales  dies]  Quouniversns  Pop. 
Rom.  sive  pais  illius  maxima,  comi- 


172 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


qui  locus  a  coeundo,  id  est,  simul  '*  veniendo  dictus 

est. 
Commentacula  '9  y  virgae,  quas  flamines  portant  pergentes 

ad  sacrificium,  ut  a  se  homines  araoveant. 
Commentaculum  ^  genus  virgulae,  qua  in  sacrificiis  *''  ute- 

bantur. 
Committere  ^  proprie  est  insimul  mittere.    Nunc  eo  utimur 

et  pro  facere,  aut  pro  relinquere,'  aut  pro  incipere. 
Commugento,''  convocanto. 
Comcedias'^  constat  appellari  exeo,  quodinitioin  vicis  ju- 

venes  cantare  soliti  essent  convenientes. 
Comoedice''  figuratum  a  coraoedo.     Plautus :  Euge  heus 

adstitisti  et  dulce  et  comoedice. 


18  Pro  id  est  simiil  alii  habent  in  simul. — 19  Legendum  nionet  Dac.  Com- 
tnotacula — 20  Aiii  sacris. — 1  Delinquere  scribendum  moaet  Scal.  relinquere 
Fulv.  Ursin.  et  Dac. 


N0T7E 


tiimi  petebant  conventus  agendi  gra- 
tia.  Fuit  autem  comitium  certa  fori 
Romani  regio  ac  portio,  ad  Hostili- 
am  cuiiam,  et  subter  rostra  Hostiliae 
curiae  adfixa,  a  coeundo  dictum.  Co- 
niitiales  dies  inter  fastos  dies  nume- 
rantur,  et  illos  nefastis  opponit 
Plant.  Poenul.  iii.  2.  '  Non  potuisti 
adducere  liomines  magis  ad  banc  rem 
idoneos :  Nam  istorum  nuilus  ne- 
fastu'st,  comitiales  sunt  meri.  Ibi 
habitant,  ibi  eos  conspicias  quam 
Praetorem  szepius.'  Dac. 

y  Commentacula]  Legendum  com- 
motacula  ut  in  all.  editt.  nempe  a 
'  commotando,'  id  est,  '  commoven- 
do.'  Idem. 

'  Commentaculum}  Leg.  commotacu- 
lum.    Vid.  not.  superiorem.  Idem. 

a  Coinmillere]  Scribe,  delinquere, 
non  relinquere.   Jos.  Scal. 

Committere]  Insimul  mittere,  jun- 
gere.  Virgil.  '  Delpliinum  caudas 
utero  commissa  luporum.'  Commissas 
habens,  id  est,  junctas.  Pro  facere, 
Cicero  Ub.  i.  de  legibus  ;  '  Quocirca 


vereor  committere  ne  non  bene  pro- 
visa  principia  ponantur:'  pro  deliti- 
quere,  sic  enim  legit  Scaliger  pro  re- 
linquere,  Virg.  i.  iEneid.  '  Quid  nieus 
iEneas  in  te  committere  tantum, 
Quid  Troes  potuere  ? '  Sed  scripsisse 
potuit  etiam  Festus  relinquere.  Sic 
Nonius,  '  Committere,  donare,  re- 
linquere.  M.  Tullius  in  Verrem  ac- 
tione  II.  Is  calumniatores  ex  sinu  sno 
apposuit,  qui  illam  haereditatem  Ve- 
neri  ErycinaB  commissam  esse  dice- 
rent.'  Pro  incipere,  Virg.  lib.  v.  '  Et 
tuba  commissos  medio  canit  aggere 
hxdos,'  et  lib.  vii.  '  Promissi  Dea 
facta  potens  ubi  sanguine  belhim  Iin- 
buit  et  primse  commisit  funera  pug- 
nae.'  Dac. 

^  Commugento]  Proprie  '  concla- 
manto  : '  nam  '  mugio  '  et '  mugeo  : ' 
unde  '  commugeo.'  Idem. 

<:  Comoedias']  A  Kcifirj,  *  vicus,'  et  «5^, 
•  cantus,'  quia  hi  lusus  in  vicis  fiebant 
antequam  in  urbes  convenissent. 
Idem. 

J  Comcedice]  Plaut.  in  Milite :  '  Eu- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  R    LIB.    III. 


173 


Comparsit  ^  Terentius  pro  compescuit  posuit. 
Compascuus  *'  ager,  relictus  ad  pascendum  communiter  vi- 

cinis. 
Comperce «  pro  compesce  dixerunt  antiqui. 
Compernes ''  nominantur  homines  genibus  plus  justo  con- 

junctis. 
Compescere '  est  velut  in  eodem  pascuo  continere. 
Compescere  lucum,''  est  lucum  suis  finibus  cohibere. 
Compilare'  est  cogcre,.et  in  unum  condere.* 


2  '  L.  m,  pro  condere  habet  congere,  unde  conjecturara  facio,  congerere  scribi 
debere.'  Fulv.  Ursin. 

NOT/E 

ge  kvffxw^vais,  Hercle,  adstitit,  et  dul-     Idem. 


ce,  et  conioedice.'  Ant,  Aug. 

Comoedice']  Id  est,  festive.  Plaut. 
Milite  II.  2.  '  Enge,  euge,  euscheme 
hercle  astitit  et  dulice  et  comoedice.' 
Nani  legendnm  dulice  non  dulce:  dov- 
XiKois,  '  serviliter.'  Et  ita  olim  Janus 
Gulielmus.  Dac. 

e  Comparsit^  Terent.  in  Phorra. 
Ant.  Aug. 

Comparsitl  Locus  quidem  Terentii 
notus  vulgo  exPhormione,  ita  tamen, 
ut  in  aliam  seutentiam,  ac  Festus  in- 
terpretatur,  accipiendus  sit.  Jos. 
Scal. 

Comparsit'}  Pro  compescuit.  Lege 
compersit,  a  parco:  vidit  Salmasius. 
Locus  Terent.  est  in  Phormione,  1. 1. 
'  Quod  ille  unciatim  vix  de  demenso 
8U0  Suum  defraudans  genium  compar- 
sit  miser.'  Dac. 

^  Compascuus}  A  verbo  compasco, 
simul  pasco,  compascuus  ager,in  quo 
vicinorum  pecora  simul  pascunt.  Id. 
e  Comperce]  Plaut.  Pcenul.  i.  2. 
'  Comperce  amabo  me  attrectare, 
Agarastocles : '  id  est,  compesce,  et 
hanc  vocem  restituendam  puto  Bac- 
chid.  III.  3.  '  Cave  malum,  et  com- 
pesce  in  illura  dicere  injuste  :'  lego, 
et  comperce :  id  est,  comparce.  Parco 
autem  et  pasco  Veteres  dicebant.  Un- 
de  *  pascito  linguam,'  in  sacrificiis, 
'  liDguam  coerceto.'    Vide  *  pascito.' 


^  Compernes}  Grseci  vocant  yovv- 
Kp^Tovs.  Jos,  Scal. 

Compernesl  Qui  genua  conjunctiora 
habent,  quam  par  est.  Plaut.  Milite 
iir.  1.  '  Aut  varum,  aut  valgnm,  aut 
compernem,  aut  paetum,  Aut  bron- 
cum  filium.'  Graeci  vocant  yovvKpd- 
Tovs.  Dac. 

»  Compescere']  A  '  pasco'  composi- 
ta  '  dispesco,' '  impesco,' '  compesco.' 
Compescere  est  pecus  iisdeni  pascuis 
continere,  in  ununi  cogere,  compel- 
lere.  Dispescere  gregem  segregare, 
ita  ut  pars  seorsim  pascat.  Impescere 
vero  est  pecns  in  laetam  segetem  pas- 
cendi  gratia  iramittere.  Vide  suo  lo- 
co.  Idem. 

^  Compescere  lucum]  Lucum  intra 
descriptos  fines  cohibere  :  putarem 
potius  esse  lucum  conlucare  adhibito 
piaculo :  nam  compescere  lucum  idem 
videtur  quod  apud  Virgil.  '  ramos,' 
apud  Columellam,  '  viteni  compes- 
cere.'  Sed  Festi  auctoritas  prsegra- 
vat.  Idem. 

'  Compilare]  Asconius  iu  praetura 
urbana :  '  Compilarit:  pilos,'  iuquit, 
'  pervellerit :  sic  fraudaverit  furto, 
ut  ne  pilos  quidem  in  corpore  spolia- 
tis  reliquerit.'  Haec  indigna  sunt  et 
veteri,  eterudito  interprete.  Saltem 
syllabae  niodulus  debebat  eum  indu- 
cere,  ut  ailter  existimaret.   Sed  ver- 


174  SEXTI    POMPEII    FESTI 

Compitalia'"  festa,  quae  in  compitis  peragebant. 


NOT/E 


biim  est  militare,  compilare,  cogere. 
Nam  pilatum  agmen  dlcebatiir  pres- 
siim,  ac  densum.    Varro  apiid  Servi- 
um  Danielis  nostri :  '  Dno  sunt  ge- 
nera    agminum:    Quadratiim,   quod 
immistis  etiam  jumentis   incedit,  ut 
iibivis  possit  considere.  Pilatum  alte- 
rum,  quod  sine  jiimentis  incedit,  sed 
inter  se  densum  est,  quo  facilius  pcr 
iniquiora  loca  tramittatiir.    Scaiinis 
de  vita  sua :  In  agrum  liostium  veni : 
pilatim  exercitum  duxi :  id  est,  stric- 
tlm  et  dense.    Ab  eo  pilaie  est  pre- 
mere,  cogere.    Hostiiis  belli  Histrici 
primo:  '  Percutit,  atque  hastam  pi- 
lans    prae   pondere    frangit.'     Idem. 
'  sententia    prjesto    Pectore     pilata 
est.'    Asellio  Sempronius:    qiiartiim 
signum  accedebat,  sive  pilatim,  .••ive 
passim  iter    facere   volebat.    Eiiuius 
Satirarum    secundo :    '  Inde  loci   Ii- 
quidas,  pilatasque  irtheris  oras  Con. 
templor,'  hoc  est,  pres^as,  densas  :  ct, 
ut  ipse  antc  dicit,  '  liquidas.'   Ab  eo 
jgitur  Compilare:  non,  iit  Asconius, 
a  pilis.  Quiigitur  omnia  pressim  col- 
ligit,  dicitur  Compilare.    Qiiare  liic 
recte,  cogere,  ut  in  uiiuin  condt-re  ex- 
ponitur.    In  Graecis  sane  id  fero,  c|iii 
compilare    interpretantur,    /laS/ffu/. 
Jos.  Scal. 

Compilare']  Pilare,  densare,  co- 
gere,  inde  pilatiim  agmen  dicebatur 
pressumacdensum.  Sed  en  tibi  locum 
illustrem  Servii  ad  illud  xii.  ^neid. 
"PilataquepIenisAgminase  fundunt 
portis,'  '  Quidam,'  inqiiit,  'hoc  loco 
*  pilata  agmina  '  non  a  genere  iiasta- 
rum  positumasserunt,  naui  paiilo  post 
dictum  inferunt,  '  defiguiit  tellure 
hastas  :'  sed  pilata,  densa,  spissa,  ut 
implere  portas  potuerinl,  et  postea  se 
in  loca  apertiora  diifundere.  Alii  '  pi- 
latum  agmen'  dicunt,  quod  in  longitu- 
dine  directum  est,  quale  solet  esse 
cum  portis  procedit.  Vel  certe  pilata 


fixa  et  stahilia,  vel  a  pilo  quod  figit, 
vel  a  pila  struclili  qua;  fixa  est  et  ma- 
net,  nam  et  Gra>ci  les  densas  et  artas 
TTfAcuia  diciint.'    (  Lego  iriXy^ra  vel  irl- 
AwTtt)  '  Ennius  Satir.  ii.     *  Inde  loci 
liquidas  pilalasque  cetheris  oras  Con- 
te  nplor,'  ciim  firmas  ei  stabiles  sig- 
niticaret,  et  quasi  pilis  fultas.   Hosti- 
iis    belli    Histrici   primo :  '  Perculit 
atqiie    hastam    pilans    prae    pondere 
frangit.'  Pilans,  id  est  figens.  Idem  : 
'  Sententia    praesto   Pectore    pilata 
est.'    Id  est,  fixabilis.    Asellio  histo- 
riarum  iii.  *  quartiim  signum  accede- 
bat,  sive  pilatim   sive  passim  iter  fa- 
cere  voIcbat.'Scaurus  de  vitasua  :  'in 
agrum  bostium  veni,  pilatim  exerci- 
tuin  diixi,' id  est,  strictim  et  dense : 
nam  iibi  proprie  de  genere  hastae  lo- 
qiiitiir,   ail  :    '  Pila   manu   saevosque 
gerunt  in  belladolones.'  Varro,  rerum 
humanariim,  dim  genera  agminiim  di- 
cit, '  Quadratiim  quod  immixtis  etiam 
jumentis  incedit,  ut  ubivispossit  con- 
sistere :  pilatum   alterum,  qiiod  sine 
jumentis  incedit,sed  interse  dcnsum 
est,  quo  facilius  per   iniqiiiora   loca 
tramittatur."    Hactenus   Servius :  a 
pilare  igitiir,  lioc  est,  irtXovu,  compi- 
lare  dicitur  is  qui  omnia  pressiin  col- 
ligit.  Quare  liic  recle  a  Feslo  expooi- 
tiir  '  cogere  et  in  uniim  condere.'  In 
libroFnlvii  Ursini  pro  cog-ereerat  con- 
gere.     Unde   ille   faciebat    congerere. 
Sed  congere  pro  cogere  antiqua  illa, 
sed  viliosa  scribendi    consuctudine  ; 
sic  '  Thensaurus,'  '  cnefonsus,'*  com- 
pluriens,"  quoliens.'  Dac. 

"  Compilalia]  Glossse  :  '  Compita- 
lia,  6(wv  ayvtaloov  ioprai,  al  yivSfiwai 
iv  Tals  Tpi(55ots  virh  Tuvirpoffiyc6pTuv  toIs 
veKpoTs.'  Jos.  Scal. 

Comintalia]  Deorum  Larinm  festa 
in  compitis  G.  Nonas  Maias  celebrari 
solila.  Varrolib.  V.  '  Compitaliadies 
attributus  Laribus,  ut  alibi.  Ideo  ubi 


DE    VERKORUM    SIGNIPICATIONE    LIB,    III. 


Complnriens  "  a  compluribus  significat  saepe.     Cato:  Con- 

)tumelias  mihi  dixisti  compluriens. 
Compraedes  °  ejusdem  rei  populo  sponsores. 
ComptuSjP  id  est,  ornatus,  a  Graeco  descendit,  apud  quos 

xoo-ju,H(v  dicitur  comere,  et  xoVju-joj,  quod '  apud  nos  comis : 

et  coniae  dicuntur  capilli  cura  aliqua  cura  compositi. 
Conauditum,''  coauditum ;  sicut  conangustatum  +  dicitur. 
Conceptivae  feriae '  festa  dicebantur,  quae  incertis  diebus 

servabantur  quotannis,  ut  sementinae,^  compitaliciae. 
Conciliabulum '  dicitur  locus,  ubi  in  concilium  convenitur. 


3  Pro  quod  alii  qui. — 4  Alii  conagulatum, — 5  Qiiidam  sementivce. 


NOT;E 


viae  competunt  tum  iu  compitis  sa- 
crificatur  :  quotannis  is  dies  concipi- 
tnr.'  Glossarium,  '  Compitalia,  &eS)v 
ayvtalwv  eopTal  al  jiv6fievai  iv  Ta7s  6oo7s 
inrb  tuv  ■Kpoa-qKSvTonv  toIs  viKpoh.'  Le- 
git  optime  Vnlcanius,  ev  toTs  TpiSSois. 
'Compitalia,  Deorum  viaruni  festa  in 
triviis  celebrari  solita  ab  affinibus 
mortuornm.'  Inde  Lares  iva?fs  dicti 
non  scmel  apud  Servium.  Vide  Ma- 
crob.  lib.  i.  Sat.  cap.  7.  et  Dionys. 
Halicar.  lib.  iv.  Plin.  lib.  xxxvi. 
c.  27.  A  Tarquinio  Prisco  originem 
diixere.  Dac, 

"  Compluriens'^  Ut  '  qnotiens  '  pro 
*  quoties,'  &c  de  quo  alibi  diximus. 
Idem. 

"  Comprades]  Pras  is  est  qui  po- 
pulo  se  obligat  et  spondet  se  aliquid 
pro  altero  praestiturum,  ni  ipse  alter 
praestet ;  compras  qui  conjunctim  cum 
altero  populo  se  obligat.  Vide  '  praes.' 
Idem, 

P  Comptus]  A  comere,  quod  a  Graeco 
Ko<TtJ,eiv,  unde  coma  kSixti,  quasi  Kdarfxri, 
quia  coma  animalinm  et  arborum  est 
ornamentum.  Sed  in  hocce  Festi 
loco  aliquid  turbatum  fuisse  existi- 
mo,  et  huc  pertinere  quod  infra  legi- 
tnr  in  conilum.     '  Conitum  Afranius 


pro  ornatu  et  excnltn  posuit.'  QhoB 
manifesto  hinc  avulsa;  legendum  e- 
nim  comlum  Afranius,  S(c.  Et  itaapud 
Gramniaticos  citatur.  Idem. 

t  Conauditurn^  Coaudilum  quod  nn- 
diquaque  auditum  est.  Et  coangus- 
tatum  quod  undiquaque  angustum. 
Idem. 

'  ConceptivcE  feria']  Qnarum  incer- 
tus  dies,  et  quas  pra-tor  certis  veibis 
concipiebat,  et  cnrio  indicebat.  Ovid. 
II.  Fast.  '  Curio  legitimis  nunc  For- 
nacalia  verbis  Maximus  indicit,  nec 
stata  sacra  facit.'  Ideoqiie  indictitia 
festa  etiam  dicta  :  '  conceptas  ferias' 
vocat  Varro.  Vulgo  '  festa  mobilia.' 
Idem, 

^  Conciliabulum']  Locus  in  agris  aut 
vicis,  ad  quem  rnstici  frequentes 
emendi  et  vendendi  causa  conveni- 
ebant,  certis  nundinarum  diebus,  a 
verbo  conciiiare,  emere.  Festus  vero 
a  concilium  deducit,  ubi  per  concilium 
convocationem  intelligit,  quasi  conca- 
lium,  quod  plures  in  unum  coeanf,  et 
convocentur.  Immo  et  concilium 
nundinaj  etiam  dicebantur.  Eugra- 
phius  apud  Terent.  '  Male  concilia- 
te,  male  empte.  Nam  concilinm 
nundinas  dicimus.'  Idem. 


176 


SKXTI    POMPEII    PESTl 


Conciliatrix '  dicitur,  quae  viris  conciliat  uxores,  et  uxori- 

bus  viros. 
Conciliura  "  dicitur  a  populi  consensu  :  sive  concilium  di- 

citur  a  concalando,  id  est,  vocando.^ 
Concinnare "  est  apte  componere.     Concinere^  enim  con- 

venire  est. 
Concio  y  conventus  dicta,  quasi  convocatio.    Concio  signi- 

ficat  conventum,  non  tamen  alium,  quam  eum,  qui  a  ma- 

gistratu,  vel  a  sacerdote  publico  per  prajconem  convoca- 

tur.     Concionem  antiqui  raasculino  genere  posuere. 
Concipilavisti  ^  dictum  a  Neevio  pro,  corripuisti,  et  invo- 

lasti. 


6  Alii  convocando. — 7  Alii  conciere,  qnod  improbanlScal.  et  Dac. 


N0T7E 


'  Conciliatrix]  Lucilius :  •  ^tatem 
et  faciem,  ut  saga  et  bona  concilia- 
trix.'  Glossae  :  *  Conciliatrix,  irpo- 
{««^Tpia.'  Jos.  Scal. 

Conciliatrixl  A  verbo  conciliare,  id 
est,  copulare,  qnod  et  in  bonam  par- 
tem  sumitur,  nec  semper  de  lenoci- 
nio.  De  legitimis  nuptiis  Plaut. 
Trinum.  II.  2.  '  Tute  ad  eum  adeas, 
tute  concilies,  tute  poscas.'  Catul. 
•  Ut  semel  es  Flavo  conciliata  viro.' 
Dac. 

"  Concilium']  Non  a  consensu,  sed 
a  concalando,  hoc  est,  convocando, 
quasi  concalium.  Supra.  Idem, 

»  Concinnare]  Perperam  volunt  mu- 
tare  concinere  in  conciere.  Vide  se- 
cundum  Conjectaneum  uostrum.  Jos. 
Scal. 

Concinnare']  Ita  rem  componere, 
ut  apte  conveniat  et  hzereat,  a  verbo 
concinere,  (male  alii  conciere,)  id  est, 
convenire,  quod  verbum  musicum 
est :  plures  enim  diverse  canentes 
concinere  dicuntur  cum  inter  se  con- 
veniunt.  Unde  concinere  pro  conve- 
nire,  consentire,  ut  Graecis  awa^nv. 
Tamen  magis  placet  Nooius  qui  ait 


esse  a  cinnus.  '  Cinnus,'  inquit,  '  est 
commixtio  plurimorum,  unde  et  con- 
cinnare  dicitur.'  Cinnus  quidem 
idem  qnod  cocetum.  Graecls  KVKiiiv. 
A  'coeundo  ' '  coinus,'  unde  '  cinuus,' 
quod  in  eum  varia  coeant ;  est  igitiir 
concinnare  ex  pluribus  rebus  aliquid 
efficere  et  apte  componere.  Etsi  ali- 
quando  pro  simplici  'facere'  usur- 
petur.  Dac. 

1  Concio]  A  verbo  concieo,  convoco. 
Et  est  concio  conventus  a  Praetore 
vel  Sacerdote  convocatus  :  et  frustra 
est  Varro  qui  concionem  quasi  coac- 
tionem  dici  putat.  'Sic  a  lacte  coac- 
to,'  inquit, '  caseus  nominatus,  sic  ex 
hominibus  concio  dicta.'  Idcm. 

»  Concipilavisli']  Idem  ac  '  Com- 
pilasti  :'  ut '  reciprocus,'  '  reprocus  :' 
'  reciperare,'  'reparare:'  'incitegc- 
re,* '  integere.'  Jos.  Scal. 

Concipilavisti]  Corripuisti.  Locus 
Naevii  non  extat :  ea  voce  usus  Plaut. 
TruciU.  II.  4.  '  qnem  ego  Ostatim, 
jam  jam  concipilabo.'  Concipilare 
idem  quod  compilare,  ut '  rcciprocus,' 
•reprocus:'  '  incitegere/  'integere.' 
Vide '  incitega.'  Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFIGATIONE    LIB.    IH. 


177 


Conclavatas  ^  dicebantur,  quae  sub  eadem  erant  clave. 

Conclavia  ^  dicuntur  loca,  quee  una  clave  ^  clauduntur. 

Condere,'  iraponere.9  Condere  proprie  est  unum,  et  in  in- 
teriorera  locum  dare  ad  custodiam  faciliorem :  quod  ver- 
bum  nunc  significat  conscribere,  nunc  facere,  nunc 
componere,  et  instruere. 

Condicere  '^  est  dicendo  denuntiare. 

Condictio  ^  in  diera  certum,  ejus  rei,  quae  agitur,  denuntiatio. 

Condictum^  est,  quod  in  comrauni  est  dictum. 

8  Al.  clavi.     9  Ed,  Scal.  componere  et  niox  in  unum. 


NOT^ 


*  Conclavata']  Haud  dubie  legen- 
dum  Conclavia:  et  recte  huic  expo- 
sitioni  convenit  Graecorum  interpre- 
tatio  :  '  Conclavia,  o-vpo(km.'  Quin 
et  sequentia  confirniant.  Jos.  Scal. 

Conclavata;]  Siiblntelligitur  cedes. 
.flEdes  conclavatae  snnt  quee  una  clave 
clauduntur,  et  idem  videntur  facere 
quod  conclave  sive  conclavium;  unde 
et  hic  etiam  cnnclavia  legendum  con- 
cluditdoctiss.  Scaligerfrustra.  Aliud 
enim  conclave,  aliud  conclavata.  Nam 
conclavatas  aedes  dixisse  Veteres  pu- 


re  carmen,'  '  bella,'  &c.  Aliquando 
'  renovare,'  in  integrum  restitucre. 
Florus  I.  3.  de  TuUo  Hostilio :  '  Hic 
omnem  militarem  disciplinam  artem- 
que  bellandi  condidit.'  Et  alibi  : 
'  Angustuscondidit  imperium.'  Idem. 

'^  Condicere]  Veteres  Graeci,  avv- 
TdffffeirOai  /uera  irapayyeXias.  Condic- 
tio,  ffvvrayT}.  Jos.  Scal. 

Condicere']  Proprie  est,  cuni  actor 
adversario  denuntiat  ut  certa  et  stata 
die  judicio  adsit.  Postea  factum  est, 
ut  in  quovis  alio  negotiO  condicere  di- 


to  complnria  cubicula  pervia  quaei  cantur  ii  qui  ex  compacto  quidpiani 
gerunt,  et  mutuo  sibi  denuntiant 
diem  locnmque  rei  gerendae.  Plaut. 
Gurcul.  '  Si  status  condictus  cum 
hoste  intercedit  dies.'  lude  condiciio 
in  diem  certum  rei   quae  agitur  de- 


porta  una  sive  ciave  clauderentur ; 
quamvis  hoc  non  satis  dilucide  apud 
Festum.  Dac. 

•*  Conclavia]    Conclave  et  concla- 
vium,  nam  utrumquedicitur,  est  lo- 


cus  secretior  in  penetralibus  intimis     nuuciatio,  et  condictum  quod  in  com 
domus,  una  clave  domesticis  pervius. 
Vel,  ut  ait  Donatus,  '  conclave  est 


separatior  locus  in  interioribus  tec- 
tis;  vel  quod  intra  eum  loca  multa 
et  cubicula  clausa  sint  adhaerentia 
triclinio.'  Idem. 

<=  CondeTe]  Simul  in  interiorem  lo- 
cum  dare  custodiae  causa  ;  ut, '  Con- 
dit  opes  alius.'  Aliquando  '  conscri- 
bere,'  ut '  exercitum  condidit,'  idest, 
conscripsit.  Aliqnaudo  '  facere,' 
'componere,'  'instruere,'  ut  '  conde- 


niuni  dictum  est.  Inde  condicere 
coenara  ahcui,  est  illi  denuntiare  se 
apud  eum  coenaturum,  quod  Cicero 
absolute  dixit  condicere  lib.  i.  famil. 
ep.  9.  '  cum  mihi  condixisset,  coena- 
vit  apud  me.'  Dac. 

«  Condictio]  Vide  not.  sup.  eadem 
videtur  quae  '  comperendinatio.'  Vide 
'  res  comperendinata.'  Idem. 

f  Condicium]  Nam  condicere  est, 
simul  dicere.  Ponip.  lib.  lxvi.  de 
empt.  '  In  vendendofuudo,  quaedam, 


Delph.el  Var.  Clas. 


Pomp.  Fest. 


M 


178 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Condulus  '^^  annulus.     Condalium  similiter  annuli  genus. 

Confecemnt,''  una  fecerunt. 

Confeta  sus '  dicebatur,  quae  cum  omni  fetu  adhibebatur  ad 

sacrificiura. 
Conflages"''  loca  dicuntur,   in  quae  undique  confluunt'^ 

venti. 
Confoedusti,^  fcedere  conjuncti. 


10  Alii  Condalus. — 11  Vossins  et  Fulv.  Ursin.  legunt  Confluges,  Isidorns 
covfmges. — 12  Alii  confligunt. 


NOTiE 


etiam  si  non  condicantur,  praestanda 
sunt.'  Idem. 

e  Condulus']  Ita  propins  accederet 
ad  originem  snara,  «(JfSuAoj :  sed  sci- 
mus  Veteres  Condalum  dixisse  et 
Condalium;  v  in  o,  nt  «i;Ai|,  calix. 
Plautns  quoqne  fabnlam  Menandri 
Sa/cTuXioj/cum  verteret,Conda/iM»j  eam 
nominavit.  Jos.  Scal. 

Condulus'\  A  Grjeco  k6vSv\os,  qnod 
articnlnm  notat-  Sed  Veteres  conda- 
lum  et  condalium  dixere  v  in  o  mntato, 
ut  KvAi|,  calix.  Plautns  quoqne  cnm 
fabulam  Menandri  SaKTv\wv  nomine 
verteret,  condaiium  eam  nominavit. 
Est  autem  condalium  annnli  genus 
quod  servi  digilis  ferebant.  Planf. 
Trinum.  iv.3.  'Satin' inThermopoiio 
Condalinm  es  oblitns,  quando  ther- 
mopotasti  gnttnrem.'  Dac. 

^  Confecentnt'\  '  Una  feccrunt.'  Sic 
apud  Terent.  '  confecistis,'  pro  '  una 
fecistis.'  Phorm.  n.  1.  '  Bonas  me 
absente  hic  confecistis  nnptias.'  Nam 
qnod  alii  interpretantur,  '  effecistis,' 
*  perfecistis,'  non  placet.  Idem. 

'  Confela  sus]  Talis  fnit,  quae  cnm 
triginta  porcnlis  ab  /Enea  mactata 
est.  Ambegna  qnoqne  ovis,  confeta 
dici  potest.  Jos.  Scal. 

Confeta  sus]  Qualis  fuit  qnae  cnm 
triginta  porcis  ah  vEnea  mactata  est, 
de  qua  Virg.  lib.  viii.  'Littoreis  in- 
gens  inventa  sub  ilicibus  sus  Trigin- 


ta  capitum  foetns  enixa  jacebit,  Alba 
soli  recubans,  albi  circum  ubera  nati.' 
Dac. 

^  Co7iflages']  Nonius  Confluges  loca, 
in  qnae  diversi  conflunnt  rivi.  Isi- 
dorns  lib.  xiv.  c.  58.  Confrages.  Fnl. 
Ursin. 

Conflages]  Isidorus  lcgit  confrages: 
sed  idem  est  propter  cognationem  F 
cnm  R,  ut  '  snfflamen,'  '  sufframen  ;' 
'  Fraxtabula,'' Flaxtabnla.'  Eodem 
niodo  compositnm  coji^i/g-cs,  qnam  Ho- 
merns  vocat  fxiaydyKeiav.  Livins  An- 
dromeda :  '  Conflnges  nbi  conventu 
campnm  totnm  inhumigant.'  Jos,  Scal. 

Conflages]  Vossius  legit  confluges 
propter  verbnm  confluunt.  Male,  ut 
videtnr,  nam  conflages  et  confluges  di- 
versa  res  est,  ut  mox  patebit.  Sed 
pro  confluunt  legendum  omnino  con- 
flant:  sic  conflagcs  loca  dicuntur  in 
quae  undique  conflant  venti.  A  '  con- 
flatum,'  '  conflages,'  ut  a  '  stratnm,' 
'  strages.'  Isidorus  habet  confrages, 
quod  idem  est ;  nam  L  et  R  cognatae 
inter  se  sunt,  et  facile  commutantnr. 
At  vero  confluges  loca  snnt  in  qnae 
rivi  diversi  conflnnnt.  Livius  An- 
dromeda :  '  Conflnges  ubi  convcntu 
campnm  totum  inlmmigant.'  Home- 
rns  fii(rydyKeiai>  vocat.  Dac. 

'  Confcedusti]  Immo  potius  videtur 
Confidusti:  a  '  fidns,'  '  fidustns ;'  ut 
ab  '  aucus,' '  angustus ;'  ab  •  uncns/ 


DE    VRRKORUM    SIGNIPICATION  E    LIH.    III. 


170 


Confugelam  antiqui  confugium  dicebant. 

Congruere  "'  dictum  est  a  gruibus,  quae  non  se  scgregant,'' 

sive  cum  volant,  sivc  cum  pascuntur. 
Conjector,"  intcrpres  somniorum. 
Conitum, '+"  genus  libaminis,  quod  farina  conspersa  facie- 

bant.     Conitum  Afranius  pro  ornatu  et  excultu  '^  posuit. 
Conivola,P  occulta.'^ 


13  Pro  qucB  non  se  segregant  alii  liabent  quia  non  fere  segregantur. — 11 
Alii,  teste  Scal.  Constus,  vel  Comitus,  vel  cotnptum,  vel  constum.  Vid.  int". — 
15  Qiiidam  c«Z(K.  — IG  Alii  oscula. 

NOTM 


'  ungustus.'  Jos.  Scal. 

Confcedusti]  Scaliger  legit  confidus- 
ti:  a  '  fidus,'  '  fidustus.'  Sed  dIIuI 
luutandum;  nara,  ut  optime  Vossius, 
a  '  con'  et  '  foedus  '  est  '  confoedus- 
tus ;'  ut  ab  '  onus,' '  onustus.'  Dac. 

"'  Congruere]  Agruibus  verbunian- 
tiquum  gruere.  Glossarium :  '  Grnunt, 
jfpavi^ovffi.,'  Unde  congruere,  expe- 
dire,  inter  se  convenire.  Terent. 
Heauton.  iii.  1.  '  Ne  nos  inter  nos 
congruere  sentiant.'  Congruere  etiam 
est,  simul  irruere,  ut  grues,  quae  non 
se  segregant.  Idem,  Eunucli.  v.  8. 
'  cui  tani  subito  congruerint  comoiO- 
da.'  Idem. 

"  Conjector']  Conjectoribus  viri, 
conjectricibus  mulieres  utebantur. 
Innuit  Plaut.  Milite  iii.  1.  ubi  rou- 
lier  virum  suum  alloquitur  :  '  da  quod 
dem  qiiinquatribus  Praecantairici, 
conjectrici,  hariolae,  atque  haruspi- 
cae.'  Inde  '  conjecturam  facere  '  pro- 
prie  dicebantur  somniorum  iuterpre- 
tes.  Plaut.  CurcuK  ii.  1.  '  Potin' 
conjecturam  facere  si  narrera  tibi 
Hac  nocte  quod  ego  somniavi  dor- 
miens  ?'  Idem. 

"  Conitum]  In  lib.  vet.  Coniptum, 
quae  vera  lectio.  Coniytum  a  Kovtw 
T(t>,  pulvere  aspergo.   Idem. 


Conitum]  Placeret,  comtum.  FuL 
Ursin. 

Conitum  Afranius]  Haec  alio  perti- 
nent.  Legendum  comtum  Afrunius. 
Vide  '  comptus.'  Dac. 

P  Conivola]  Duplicem  lectionem  re- 
perio  in  Glossis  Isidori :  '  Conivoli, 
concordes,  juncti :'  et '  Cohibuii, con- 
cordes,  conjuncti.'  Utrique  astipu- 
latur  Glossarii  auctor,  qui  coliivum  et 
conivum  interpretatur  KaKvKa  p6Suv 
fiifxvKdru:  ut  videatur  jam  antiqui- 
tus  in  dubium  hoc  revocatum,  utrum 
conivum  an  cohivum  dicendum  esset. 
Jos.  Scal. 

Conivola]  A  coeo  Veteres  fecere 
coius,et  interjecta  aspiratione  cohivus, 
ut  cohercere.  Hinc  cohivum  Glossa- 
vium  interpretatur  Calicem  rosae  qui 
adhuc  coit,  necdum  apertus  est.  'Co- 
hivum,  KaXv^  p6SQv  [xefj.vK<is.'  Qiiod 
etiam  conivutn  dixere.  Idem  Glos- 
sarium  :  '  conivum,  koAuJ  (i65ov  yucyuu- 
Kds.'  Hinc  diminutivum  conivolus,  OC" 
cultus  qui  coit  nec  apertus  est.  Unde 
per  metaphoram  conivoli,  et  cohivoU, 
sive  cohivuH  dicuntur  amici  concor- 
des.  Glossae  Isidor.  '  Coivoli,  con- 
cordes,  juncti.'  Item  '  cohivoli,  coji» 
cordes,  conjuucti.'  Dac. 


180 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Conlatia'1  oppidura  fuit  prope  Roraam,  eo  quod  ibi  opes  ali- 

amm  civitatum  fucrint  conlata^,  a  qua  porta  Roraes  Con- 

latina  dicta  est. 
Conlativum  sacriticium  "^  dicitur,  quod  ex  conlatione  offer- 

tur. 
Conlativura  ventrem  ^  magnum  et  turgidum  dixit  Plautus, 

quia  in  eura  omnia  edulia  congeruntur. 
Conlucare'  dicebant,  cum  profana?  sylvai  rami  deciderentur 

officientes  lumini. 
Conquirere,"  coercere. 


NOT.E 


1  Conlatia]  Latii  in  via  Tiburtina 
oppidiim  prope  Romain ;  a  qiio  Col- 
Jatina  poita;  in  colle  hortiilorum  ad 
Septemtrioneni,  quae  et  Pinciaria  a 
palatio  Pincii  Senatoris.  Idem. 

■■  Conlativum  sacrificium}  Ad  quod 
singuli  conferebant,  qualia  erant  sa- 
crificia  quae  Latinis  feriis  et  Pagana- 
libus  etiani  fiebant.  Idem. 

'  Conlativum  ventrem^  Plaut.  in 
Curcul.  Ant.  Aug, 

Conlatirum  ventrem']  Locus  Planti 
est  Curcul.  ii.  1.  '  Qui  bic  est  bomo 
Cum  collativo  ventre  atque  oculis 
herbeis?"  Dac. 

'  Conlucarel  Profanam  sylvam  di- 
xit :  Quia  luci  sacri  erant  incaedui, 
propterea  ita  deprecatur  pastor  ille 
apud  Ovidium  in  sacro  Palili  :  '  Seu 
niea  falx  ramo  lucum  spoliavitopaco, 
Unde  data  est  tenerae  tiscina  fromlis 
ovi.'  Neque  tibi  impouat,  quod  iu 
Glossario  iegitur:  *  Conlncatis,  e?5os 
viKpov.'.  Legendum  enim,  Conlocatio, 
eBos  viKpov.  erat  autem  '  Conlocare 
mortuum,'  in  janua  ponerc,  pedibus 
in  publicum  conversis  ;  quod  Grzeci 
irpoTiQiaQai  PfKpSv.  Persius  :  '  tan- 
deiuque  beatulus  alto  Compositns 
lecto,  crassisque  lutatns  amomis  In 
portam  rigidos  calces  extendis.' 
Glossae  Grammaticorum  in  illud  'lAi- 
<i5os  T.  ava  irpidvpov  Te6pafj.iJ.iVov.  els  rb 
■rp68upov,  inquiunt,  HKiirwv.  toiovto  yap 


Th  (rx^/«a  TTJs  Tuv  veKpwv  irpoQiffeoss. 
Ex  quibus  iliustratur  Persianum,  '  In 
portam  rigidos  calces  extendis.'  Mos 
erat  eam  Trp66effiv  a  fiiiis  fieri.  Dio  in 
Tiberio  de  Liviac  excessn :  koI  avr^v 
6  Ttfiepios  ovTe  voaovaav  eVecTKerj/aTo, 
ovre  airoQavovffav  aiiThs  vpoeOeTO.  Male 
enim  hodie  irpofftdeTo.  Jos.  iScal. 

Conlucare]  Succisis  arboribus  locum 
implere  luce,  infra  in  '  sublucare.'  Co- 
lumel.  lib.ii.  '  Neque  terramaperire, 
neque  arborem  conlucare.'  GIosseb 
Gra!C0-Lat. '  SiaKadalpu  BevSpov,  conlu- 
ro.'  Dicitur  et '  sublucare.'  '  Inter- 
lucare  '  etiam  dixit  Pliu,  hoc  est,  lu- 
cis  causa  superflnos  ranios  amputarc. 
Hic  autem  '  profanam  sylvam'  dixit 
Feslus,  quia  luci,  hoc  est,  sylvae  sa- 
cras,  non  ca-debantur  nisi  prius  facto 
piaculo.  Vide  Caton.  de  R.  R.  cap. 
130.  Dac. 

"  Conquirere']  Legendum  Coinquire, 
vel  CovKiuere:  utrumque  enim  vide- 
tur  usurpatum, '  Coinquio,'  et '  Coin- 
qupo:'  verbumnemini  hactenus,quod 
puto,  auimadversum.  Dictum  autem 
veteri  distortione  coinquio,  pro  coan- 
quio:  anquire  a  Graeco  6.yxf^v,  a  qno 
anquina.  Cinna:  '  Atque  anquina  te- 
net  stabilem  firmissima  cursum.'  Ve- 
teres  ergo  per  Q  dicebant,  quod  post- 
ea  per  G  :  nani  Anquere  prius  fuit, 
quam  Anguere.  Coinquire  ergo  seu 
Coinquere  arbores,  est  coercere,  vtr- 


DE    VERBORUM    SIGNIPICATION  i:    LIU.    Ilf. 


181 


Conregione,"  e  regione. 

Conruspari/  conquirere.     Plautus:  Conruspare  tua  consi- 

lia  in  pectore. 
Conscripti  ^  dicebantur,  qui  ex  equestri  ordine  Patribus  ad- 

scribebantur,  ut  numerus  Senatorum  expleretur. 


NOT^ 


bum  aptum  ei  rei.  In  tabula  mar- 
morea  non  dudum  Romae  effossa,  cu- 
jus  exemplum  comraunicavit  milii 
Ci.  Puteanus,   ita    legitur :  earvm- 

QVE.  ARBORVM.  ADOLEFACTARVM. 
ET.  COINQVENDARVM.  ET.  IN.  EO. 
LVCO.    ALI^.     SINT.     REPOSIT^.    &C. 

Videndum  igitur,  num  superius,  ubi 
legimus,  Coinqnire,  deputare,  idem  ver- 
bum  intelligere  debeamus,  et  mntila- 
toris  negligentia  commissum  sit,  quo 
minus  iilud  explicatum  sit.  Namful- 
guritas  arbores  coercere,  niliil  aiiud, 
quam  ea  parte  ramis  collncare,  ([ua 
de  ccclo  tactae  sunt ;  ut  pro  deputnre, 
legendum  videatur  putare.  Sanequic- 
quid  est,  iliud  coinquire  nihil  aiiud 
est  quam  id  verbuni,  de  quo  uunc 
agimus.  Jos.  Scul. 

Conquirere,  coercere']  Scaliger  lege- 
bat,  coinquire,  coercere,  ut  sit  quod 
supra,  '  coinquire,  deputare.'  Sive 
ut  idem  hic  legit  putare  ;  aam.  fulgu- 
ritas  arbores  coercere,  niliil  aliud, 
quam  ea  parte  ramis  conlucare,  qua 
de  ccelo  lactae  sunt :  locum  adi.  Ego 
quidemnihil  mutandum  censeo.  Con- 
quirere  ut  inquirere  puto  esse  verbuni 
juris  ;  et  conquirere  vitia,  fures,  &c. 
dicuntur,  qui  inquirunt  et  ita  coer- 
cent.  Quare  conquirere,  coercere.  Ta- 
men  vetus  codex  ex  sententia  Scali- 
geri  habet  coinquere,  coercere.  Sic  rb 
coercere  pro  coinquere,  sive  deputare 
in  preiatione  sacrificii,  quod  tieri  so- 
lebat  ad  conlucandas  arbores  sacras 
apud  Catonem  :  '  Si  Deus,  si  Dea  es, 
cujum  illud  sacrum  est,  uti  tibi  jus 
siet  porco  piaculo  facere,  illius  sacri 
coercendi  ergo ;'    ubi  coercere  idem 


est,  quod  conlucare  sn]^r?i  dicit  Festus, 
quod  in  sacra  sylva  fieri  non  poterat 
nisi  prius  facto  piaculo.  Sic  supra 
Festus  coinquire  interpretatus  est  de- 
putare,  ut  sexcentis  iocis  apud  Plin. 
et  Columel.  deputari  vites  et  arbo- 
res  dicuntur  quarum  superflui  reci- 
duntur  rami.  Et  Ovid.  de  Nuce  : 
'  Non  miiii  falx  niraias  Satnrnia  de- 
putat  umbras.'  Dac. 

''  Conregione] '  E  regione.'  Hac  voce 
utebantur  Pontifices  in  effandis  tem- 
plis  auguralibus,  vel  finibus  fanorum 
et  ararum,  cum  regionum  ipsarum 
terminos  concipiebant.  Varro  lib. 
VI.  *  Interea  conregione,  conspici- 
one,  cortumione,  utique  ca  rectissime 
sensi.'  Conregione,  hoc  est,  nt  Var- 
ro  ipse  interpretatur,  intra  eas  re- 
giones  qua  ocuii  conspiciunt.  Idem. 

>  Conruspari]  Ruspari  est  scrutari, 
studiose  quaerere.  Accius  in  Melea- 
gro :  *  Vagent  ruspantes  sylvas,  sec- 
tantes  feras.'  Vide  infra  '  Ruspari.' 
Plauti  locus  queu»  laudat  Festus  in 
editis  comoediisnon  extat.  Idem. 

*  Conscripti]  Ergo  iidem  sunt  con- 
scripti  qui  adlecti ;  quos  vide  suo  lo- 
co.  Eos  Junius  Brutus  legit.  Liv. 
lib.  II.  '  Deinde  quo  plus  virium  in 
senatu  frequentia  etian)  ordinis  face- 
ret,  caedibus  regis  deminutum  patrum 
numerum,primoribusequestrisgradns 
lectis,  ad  trecentorum  summam  ex- 
plevit,  traditumque  inde  fertur  ut  in 
senatum  vocarentur  ;  qui  patres  qui- 
que  conscripti  essent.  Conscriptos 
videlicet  in  novum  senatum  appella- 
bant  lectos.'  Vide  '  qui  patres.'  Idem. 


182 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Consentia  sacra/  quae  ex  multorum  consensu  sunt  statuta. 

Considerare^  a  contemplatione  siderum  videtur  appellari. 

Consilium  "  vel  a  consulendo  dicitur,  vel  quod  in  unam  sen- 
tentiam  pluriura  mentes  consiliant/^  et  conveniant:  sed  a 
silentio  credibilius  dictum  putatur,  quo  maxime  invenitur. 

Consiluere''  Ennius  pro  conticuere  posuit. 

Consiptum  "  apud  Ennium  pro  conseptum  reperitur :  '^  Con- 
siptum  clavis  praefixum. 

Consponsor/  conjurator. 


17  Quidam  libii  consjdeaHi. — 18  A\ii  invenilur. 


NOT 

»  Consentia  sacra]  Erant  gentiliiim 
inter  se  '  Consentia  sacra,'  et  '  Con- 
sentes  Dii,'  ut  '  Corneliorum,'  '  Va- 
Jeriorum,'  &c.  Jos.  Scal. 

Consentia  sacra]  Erant  gentilinm  in- 
ter  se,  ut  '  Corneliorum,'  '  Valerio- 
rum,'  et  pro  tota  gente  fiebant,  con- 
sentiente  gentilitate.  Dac. 

^  Considerare]  Astrologorum  pro- 
prium  qui  sidera  intuentur.  Vide 
*  Desiderare.'  Idem. 

<^  Consiliuni]  Immo  omnino  a  consu- 
lendo,  u  verso  in  i.  Sic  ab  '  exul,' 
'  exilium.'  '  Consuio' autem  a  '  sa- 
lio.'  Idem. 

<•  Consiluere]  Consileo,  consilui,  ut 
conticeo,  conticui.  Idem. 

«  Consiptuni]  Pro  conseptum  Vete- 
res  dixere  consipitum,  imde  consiptum ; 
quod  est  agri  circa  templum  spatium 
Deo  dicatum.  Varro  lib.  vi.  *  Ex- 
tcmplo  est  continuo,  quod  omne  tem- 
plum  debet  circumseptum,  nec  plus- 
quam  unum  introitum  habere.'  Ubi 
Varroni  circumseplum  est  quod  Festo 
conseptum,iripi^o\o%,7repl<ppayfjia.  Apiid 
Ennium  haec  vox  liodie  non  extat; 
nam  quod  ait  Scaliger,  Festum  intel- 
ligere  ex  Medea  Ennii ;  •  Teneorcon- 
.sipta  iindique  venor  ;'  id  vero  pro- 
bare  non  jiossum.  Ratio  est,quod  vo- 
cem  ipsam  produxisset  Festus,  uli  ca 


■/E 

apud  Ennium,  et  non  mutato  gencie. 

Nam  ita  solet.  Idem. 

f  Consponsor]  Intelligenduin  hic 
conjiiratores,  qui  poena  sacramenli 
miituo  se  provocant,  cum  in  rem  ali- 
quam  agerent,  puta  in  litem  vindicia- 
rum.  '  Nam,'  ut  inqnit  Varro,  '  qui 
petebat,  et  qui  inficiabatur,  de  alii» 
rebus,  uterque  quinquagenos  seris  ad 
pontificem  deponebant,'  &c.  Nam 
formula  provocatiouis  erat  h»c:  qvan- 

DO.  NEGAS.  TE.  SACRAMENTO.  QVIN- 
QVAGENARIO.  PROVOCO.  et,  QVA.  DE. 
RE.  PETO.  LAVDABIHTER.  JVRA.    HoC 

erat  Consponsio.  Nam  qui  exegerat 
juramentum,  rursus  et  ipse  sacramen- 
tum  adigebatur  ab  adversario.  Vide 
'  sacramentum.'  Jos.  Scal. 

Consponsor]  Intelligendum  hic  con- 
juratores,  qui  poena  sacramenti  mu- 
tuo  se  provocant  cum  in  rem  aliquam 
agerent,  puta  in  litem  vindiciaruni ; 
'  nam,'  ut  inquit  Varro,  '  qui  petehat 
et  qui  inficiabatur,  de  aliis  rebus, 
nterque  qninquagenosaprisad  Pontifi- 
cem  depnnebant.'  Nam  formulapro- 
vocationis  erat  ha?c  :  qvando.  negas. 
TE.  sacramento.  qvinqvagen ario. 

PROVOCO.  et  QVA.  »E.  RE.  PETO.  LAV- 

uabiliter.  jvra.  Hoc  eratconspon- 
sio.  Nam  qui  exegeiat  juramentiim, 
rursiis  ct  ipse  juramentiim  adigeba- 


DE    VERBORUM   SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


183 


Consponsos  ?  antiqui  dicebant  fide  mutua  conligatos. 
Consternatio,''  quae  est  concitatio  quaedam  subita  ex  aliquo 

metu,  a  sternutamento  '9  deducta  est,  quod  eo  toto  con- 

cutimur  corpore. 
Constitutus '  hominum  a  consistentium  multitudine  appel- 

latur. 
Consualia  ^  ludi  dicebantur,  quos  in  honorem  Consi  facie- 

bant,  quem  Deum  consilii  putabant. 
Consuetionem '  Plautus  pro  consuetudine  dixit. 


19  Quidam  libii  a  sternaia  tnente,  et  mox 
quod  ea  toto. 


quod.  Dac.  legendum  monet 


Inr  ab  adversario 
cramentiim.'  Scaliger.  Alias  conspon- 
sores  etiam  dicti,  qiii  se  simii!  pro 
quopiam  obligarunt.  Correi  debiti 
Jurisconsultis  dicti.  Dac. 

B  Consponsos']  Sic  eos  dicebant,  qui 
sibi  mutuam  fidem  dederant.  Usns 
Naevius,  ut  docet  Varro  iib.  v.  »  Hinc 
sponsus,  consponsus.  Hoc  Nzevius 
significat,  cum  aif,  consponsi.'  Idem. 

^  Consternatiol  A  sternutamento. 
Ergo  Festus  per  consternationem  me- 
tum  illum  intelligit,  quem  ex  ominoso 
sternutamento  Romani  veteres  con- 
cipiebant.  Sed  neque  ad  vocis  ori- 
ginem  accessit.  Immo  et  quidam  Ji- 
bri  liabent  a  sternata  mente,  qnam  ve- 
ram  lectionem  puto.  Veteres  sternere 
dicebant  et  sternare,  quod  est  deji- 
cere.  Ab  hoc  '  consternare,'  '  ron- 
stematio,'  animi  dejectio.  lu  fine  lege, 
quodea  toto.  Idem. 

'  Co7istitutus]  Non  leviter  deprava- 
tus  locus.  Siclegendum  videtur:  Con- 
stitutus  hominum,  Consislentium  multi- 
tudo  appellatur.  Varro :  '  Comitiales 
dicti,  quod  tum  essetpopuli  constitu- 
tus  ad  suffragium  ferundum.'  Jos. 
Scal. 

Conslitutus  hominutn]  Hominum  cce- 
tns.     Varro  :  '  Comitiales  dicti,  quod 


NOTiE 
Vide  in  voce  'sa-     tum  esset  popnli  constitutus  ad  snf- 


fragium  ferendum.'  A  consistentium 
niuititudine  dictum  vult  Festus  (ne- 
qne  enim  depravatus  hic  locus,  nt  per- 
peram  voluit  Scaliger) ;  nam  sic  apud 
Gellium  )ocus,nbi  consistitur,  cons^itio, 
pro  quolibri  quidam  habent  constitu- 
tio.  Meliu8  tamen  a  verbo  constituere, 
quod  ibi  ad  constitutum  conveniat 
popuius.  Quin  et  rh  constitutum  apud 
Tullinm  legitur  pro  loco  ubi  conve- 
niebant.  In  Orat.  pro  Ccelio  :  'Gra- 
veserunthomines  qui  hoc  dicere  au- 
deant,  cum  sit  his  confitendum  ne 
congressu  quidem  et  constituto  cce- 
pisse  de  tantis  injuriis  experiri.'  Dac. 

k  Consualia']  Glossarium :  '  Conso, 
r^  vt^rrjs^lcnSos.'    Male.  Jos.Scal. 

Consualia]  Festa  qnae  Deo  Conso 
peragebantur  12.  Kal.  Septembr. 
Ovid.  Fast.  iii.  'Festa  para  Conso  : 
Consus  tibi  cetera  dicet,  Illo  festa 
die  dum  sua  sacra  canes.'  '  Ludi 
equestres  '  etiam  dicebantur,  quibus 
Sabinae  virgines  raptee  sunt.  Vide 
Liv.  lib.  I.  Varr.  lib.  v.  et  Plutarch. 
in  Romulo.  Dac. 

'  Consuetionem']  Locum  Plauti  quem 
vult  Festus,  hodieinter  fragmenta  le- 
gere  est.  Sed  male  ibi  consuetudo  pro 
consuelio    legitur :    '  Clandestina   ut 


184 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Consulas  "'  antiqui  ponebant^non  tantum  pro  consilium  pe- 
tas,  et  perconteris,  sed  etiam  pro  judices,  et  statuas." 

Contagionem "  esse  dicendum,  non  contagium. 

Contemplari  ^  dictum  est  a  templo ;  id  est,  loco,  qui  ab 
omni  parte  aspici,  vel  ex  quo  omnis  pars  videri  potest, 
quem  antiqui  templum  nominabant. 

Contestari 'i  est,  cum  uterque  reus  dicit,  Testes  estote. 
Contestari  litem  dicuntur  duo  aut  plures  adversarii,  quod 
ordinato  judicio  utraque  pars  dicere  solet,  Testes  estote. 


NOT^ 


celetnr  consuetndo.'  Lege  consudio. 
liiimo  et  liic  veisns  est  ex  Aiuphit.  i. 
2. '  Et  clandestina  nt  celetur  consne- 
tio  ;'  ubi  niale  libri  onines  edili,  ce- 
lelur  suspicio.  Consueliu  priinus  re- 
stituit  Scioppius.  '  Consnetio,  <twov- 
o-ia  :  consnescere,  awuvai.'  Sed  ha;c 
niinis  nota.  Idem. 

™  Ctinsulas^  Attius  in  Bruto:  '  qui 
recte  consulaf,  consul  cluat :'  ita  le- 
gendnin  apud  Varronem  nieniini  me 
admoneri  ab  amico  qnodam  meo  Co- 
loniensi,  doctissimo  juvene.  Jos.Scal. 

Consulas]  Consnlere  pro  consiiium 
petere.  Cicer.  in  Verr.  ii. '  Nunc  ego, 
judices,  vos  consulo,  qnid  niihi  facien- 
dum  putetis.'  Dac. 

"  Pro  judiccs  et  statuas]  Male  vel 
beue  de  aliquo  vel  in  aliquein  consu- 
lcre,  est,  statuere,  decernere  de  eo 
«juod  ei  vel  commodnm  sit  vel  incom- 
modiim.  Terent.  Heaut.  iii.  1. '  Quia 
pessime  istue  in  te  atque  in  illnm 
consulis,  Si  te  tam  leni  et  victo  animo 
esse  ostendcris.'  Livius  lib.  xxx. 
'  De  perfugis  gravius  qnam  de  fiigiti- 
vis  consultnm.'  Idem. 

"  Contagionem]  Sallust.  '  Post  ubi 
contagio,  qnasi  pestilentia,  invasit.' 
Sed  et  conlagium  dixit  Virgil.  '  Nec 
mala  vicini  pecoris  contagia  lapdent.' 
Contagio  et  contagium  antiquis  simpli- 
citer  conjunctionem  significabant :  la- 
go  pro  tango,  contago.  Sed  postea  ad 
venenum  traducta,  et  morbum  qui  ser- 


pit,  gliscit,  et  contactu  inficit.  Idem. 

P  Contemplari]  Templum  dicitnr 
quivis  locus  vacnus  et  apertns,  nt '  as- 
therea  templa,'  regiones  aMheris  : 
'  Acherusia  templa,'  &c.  Unde  in  au- 
gnriis  templuni  dicitur  locns  anspicii 
causa,  qnibusdam  conccplis  verbis  fi- 
nitus,  in  edito  et  aperto  ad  prospec- 
tum,  singnlis  ejns  lateribus  obversis 
ad  singulas  mundi  plagas,  in  cujus 
umbilico  erat  arx,seu  anguracuinm, 
seu  tabernaculum,  ad  observandas  ali- 
tum  auguralium  volatus.  Ab  eo  igi- 
tnr  conteniplari.  Sed  vide  apud  Var- 
ronem  lib.  vi.  qui  optime  totam  teni- 
plornm  siguificationem  est  ptrsecu- 
tns,  etsi  in  etymo  operam  Inserit; 
neqne  cnim  tcmpliim  a  tuendo,  quasi 
tuemplum,  sive  iuempulum,  ut  ipse  do- 
cet,  verum  a  Ts^uecos,  quomodo  non 
solnm  agri  partcm  aliquam,  ab  aliis 
divisam  et  secretam,  (|iiEe  viris  forti- 
bus  et  regibns  pro  honore  dabafur,  nt 
Tarquinio  Superbo  iii  rampo  Martio, 
Graeci  dixere ;  sed  locum  qucmvis 
patulum  et  apertum  cerlis  qnibusdam 
finibus  terminatum  :  sic  /Eschylus 
dixit  refMfvos  aldfpos,  *  templiim  aetlie- 
ris.'  Idem. 

1  Conlestari]  Interpunctionis  nota 
videtnr  addenda  ad  verbum  uterque. 
Ful.  Ursin. 

Contestari]  Apud  veferes  Lafinos 
petitor,  et  is  unde  petebatnr,  ille 
petens,  hic  negans  primum  inter  se 


DE    VERBORUM    SIGN IFICATION  i:    LIB.    III. 


185 


Contignum,  frustum  carnis  cum  septem  costis  demptura. 

Contrarium  aes/  grave  aes. 

Contubemales^  dicuntur  a  tabernis,  quae  fiebant  ex  tabulis  : 

unde  et  tabernacula  dicta  sunt,  licet  ex  tentoriis  et  ex 

pellibus  fiant.^° 
Contubernium  *  dicitur  contubernalium  habitatio. 
Contuoli ' "  oculi  sunt  in  angustura  coacti   conniventibus 

palpebris. 


20  Vitl.  Not.  inf.— 1  Alii  Conculi.     Scal.  legendum  nionet  Conivtli. 


NOTiE 

vel  in  jure  apnd  Preetoreni,  vel  in      ponderandum  uterenlur 


judicio  apud  pedariiim  judicem  con- 
tendebant,  prepsentibus  testibus, 
quos  uterque  sui  facti  meniores  esse 
jubebat  liac  formula  :  '  testes  estote.' 
Inde  '  contestari  litem '  et  '  iitis  con- 
testatio'  dici  creptasunt,  qua  scilicet 
litis  contestatione  uterque  se  liti 
persequeudffi  obstringebat  apud  ju- 
dicem  a  Pra-tore  dandum,  et  ex  ea 
formula  quam  daret,  ita  ut  a  neutro 
liceret  salva  lite  discedere.  Unde 
Gloss.  '  lites  contestatDe,  al  apxhv  Aa- 
^oGcrai  ej/  Si/cacTTTjpfij)  ViKai  e|  avTLKaQea- 
TdiToiv,'  '  Lites  qiise  initiiim  caj)iunt  in 
judicio  ex  contestantibiis.'  Cicero 
pro  Roscio :  *  qui  per  se  litem  con- 
testatur,  sibi  soli  petit,  alteri  nemo 
potest,  nisi  cognitor  est  factus.' 
Nunc  iu  foris  Gallicanis  '  litis  con- 
testatio '  non  potest  constare  acto- 
ris  intentione,  et  rei  inficiatione 
sola,  nisi  intervenerit  judicis  su- 
per  ea  re  decretuni  aliquod  litis 
eontestationi  absoivendae ;  in  foris 
eniin  dicitur:  II  y  a  contestation  de 
cause  quand  le  juge  a  donn6  son  apoin- 
tement  d  ^crire  et  d.  produire.  Dac. 

'  Contrarium  <ss]  Grave  aes,  cujus 
singuli  asses  pondo  libram.  Vide 
'  giave.'  Contrarium  autem  quod  non 
numerato,  sed  appenso  debita  exolvi 
et  alia  qutecumque  enii  solebant. 
Sic  dictum  a  contra  quod  eo  ad  prse- 


Nam  quod 
pra?ponderabat,  id  '  contra  esse,'hoc 
est,  avTi^peiTiiv,  et  '  contrarium  aes,' 
avTippoTTov.  Inde  saepissime  apud 
Plautum  invenias,  '  auro  contra'  vel 
'  contra  aurum  rniere.'  '  Talento 
contra  carus  non  est :'  hoc  est,  auro 
pra>ponderante,  contrario.  Idem. 

•*  Contubernales]  Laiuio  conjectu- 
rani  doctorum  liominum  :  Licet  et  ten- 
toria  ex  pellibus  fiant.  Ego  tainen  ve- 
rius  crediderim  :  Unde  et  Tabernacula 
dicta  sunt,  licet  ex  tentis  pellibus  fiant. 
Licet,  inquit,  non  ex  tabiiiis,  sed  ex 
peliibus  fiant,  Lucilius  :  '  Hic  nbi 
consessum,  pellesque  nt  in  ordine 
teutae:'  et  apud  Caesarem,  '  deten- 
dere  tentoria.'  Jos.  Scal. 

Contubernales]  Vide  '  adtubernalis :' 
contubernales  qui  iisdem  tabernis  ha- 
bitant,  et  sub  eodein  duce  pugnant. 
Et  sic  proprie  dicebantnr  decem  mi- 
lites,  qui  sub  uno  papilione  degebant, 
quibus decanus  praeerat,et  caputcon- 
tubernii  dicebatur.  Infra  legendum 
est,  Licet  et  lentoria  ex  peliibus  fiant. 
Vel  ut  Scaliger,  licet  ex  tentis  pelli- 
bus  fiant.  Ut  apud  Lucilium:  '  Nunc 
ubi  consessum,  pellesque  ut  in  or- 
dine  tentae.'  Dac. 

'  Contubernium]  Sueton.  in  Jiilio : 
'  Stipeudia  prima  in  Africa  fecit  iu 
Thermi  praetoris  contubernio.'  Idem. 

»  Contiioli]  Nf)n  est  dubiumj  quiD 


186 


SEXTI    POMPEIl    FESTI 


Convallis  "  est  planities  ex  omni  parte  comprehensa  monti- 
bus,  collibusve.  Vallis  duobus  lateribus  inclusa  plani- 
ties.     Vallis  deminutivum  Vallicula  facit. 

Conventaj  *  ^  conditio  dicebatur,  cum  primus  sermo  de  nup- 
tiis,  et  earum  conditione  habebatur. 

Conventus  ^  quatuor  modis  intelligitur.  Uno,  cum  quemli- 
bet  hominem  ab  aliquo  conventum  esse  dicimus  ;  altero, 
cum  significatur  multitudo  ex  compluribus  generibus  ho- 
minum  contracta  in  unum  locum;  tertio,  cuni  a  magis- 
tratibus  judicii  causa  populus  congregatur;  quarto,  cum 
aliquem  in  locum  frequentia  horainum  supplicationis  aut 
gratulationis  causa  colligitur. 


2  AUi  Conventa  vel  Conventio.    Scal.  et  Dac.  legendiim  nionent  Conventa 
conditio. 

NOT/E 


legendnm  sit  ConivoU,  ut  snpra. 
Quod  et  ipse  Grammaticns  decla- 
rat,  cnm  dicit  *  conniventibns  palpe- 
bris.'  Jos.  Scal. 

"  Convallis]  A  con  et  vallis.  Male 
Varro,  qui  '  convallis  '  dici  putat '  ca- 
vata  vallis.'  Dac, 

y  Conventce]  Omnino  legendum 
Conventa  conditio.  Nam  et  id  simpli- 
citer  dicebatur  conditio,  nnde  for- 
mula  repudii :  '  Conditione  tua  non 
utor:'  et  quod  dicebatur,  *  Paren- 
tes  liberis  suis  conditiones  qusrere.' 
Jos.  Scal. 

ConventcE  conditio]  Legendum,ut  in 
margine,  conventa  conditio,  quae  et 
condilio  absolute  dicebalnr ;  id  est, 
conjnnctio,  vel  pactio  nuptiarnm,  et 
sponsaliorum.  Plaut.  Aulul.  iii.  5. 
'  Narravi  amicis  multis  consilium 
raeum  De  conditione  hac'  Inde  for- 
mula  repudii :  '  conditione  tna  non 
utor:'  et  qiiod  dicebatur,  '  parentes 
liberis  snis  conditiones  quaerere.' 
Notandum  etiam  conditio  interdnm 
non  de  nuptiis,  sed  de  stupris  intel* 
ligi.  Sneton.  August.  cap.  69.  '  £t 
conditiones    quxsitas    per    amicos.' 


Dac. 

^  Conventus]  Hoc  priori  modo  Te- 
rent.  Hecyr.  v.  1.  '  Non  lioc  de  ni- 
hilo  quod  Laches  nunc  me  conven- 
tum  expetit.'  Reliqni  tres  modi  se- 
quentes  ad  unum  et  enndem  possunt 
referri.  Nam  a  conventibus  quos 
Magistratus,  sive  in  Italiae  praefectu- 
ris  et  in  provinciis  suis,  sive  Romae, 
qui  et  conventiones  dicebantur,  ut  pa- 
tet  ex  Varrone,  qnivis  alii  coetns  ho- 
minum  quacumque  de  causa,  conven- 
tus  dicti  sunt.  Sed  non  praetereun- 
dum,  conventiis  nomine  praeterea  dc- 
signari  corpus  civtnm  Romanornm, 
qwi  in  quibusvis  oppidis  extra  La- 
tium,  negoliandi  causa  degebant,  qna 
appellatione  secernebantur  ab  oppi- 
danis  apudTullium  sa?pissime.  Et  in 
Orat.  pro  Sext.  '  Et  tum  conventus 
ille  Capuap,  qui,  propter  salutem  il- 
lins  urbis,  consiiiatu  conservatam 
nieo,  me  unum  patronum  adoptavit, 
huic  apud  ine  maximas  gratias  egit.' 
Ubi  '  conventus  ille  Capnae,'  est 
corpus  civium  Komanornm  qui  Ca- 
piiae  degcbant.  Idcm, 


DE   VERBORUM   SIGNIFICATIONE   LIB.   III. 


187 


Convexum  =*  est  ex  ornni  parte  declinatum,  qualis  cst  natura 
coeli,quod  ex  omni  parte  ad  terram  versus  declinatum  est. 

Convicium  ^  a  vicis,  in  quibus  prius  ^  habitatum  est,  vide- 
tur  dictum  ;  vel  immutata  litera  quasi  convocium. 

Convoti,''  iisdem  votis  obligati. 

Copona,'*  taberna  a  copiis  ^  dicta. 

Coquitare  ^  pro  coctitare,  id  est,  frequenter  coquere,  Plautus 
posuit. 


3  A).  primum. — 4  Quidani  conjicinnt  cupis. 


NOT/E 


*  Convexum^  Qiiasi  conversum.  Isi- 
clor.  lib.  III.  Orig.  '  Convexnm  ciir- 
vnni  est,  quasi  conversnni  seu  incli- 
natuni  et  ad  modum  circuli  flexum.' 
Sed  a  veho  potius  quam  a  verto,  con- 
vextim  deducitur.  Est  enim  convexum 
id  quod  supra  concaviim  conveliitur. 
Idem. 

^  Convicium]  Hac  voce  proprie  sig- 
iiatur  confusa  vociferatio,  quae  fit 
pluribus  pariter  iina  loquentibus. 
Vulgo  dicimus  vacarme.  Terent.  hoc 
sensu  dixit,  Adelph.  ii.  1.  '  Ante 
aedes  non  fecisse  erit  nielius  hic  con- 
vicium.'  Et  proprie  facere  convi- 
cium  dicitur  occentare.  Vide  '  occen- 
tassint.'  Inde  patet  convicium  esse 
quasi  convocium,a.  vocum  conlatione, 
et  ita  proprie  apud  Pliasdr.  Fab.  6. 
lib.  i.  '  Convicio  permotus  quJerit 
Jupiter  Causam  querelze.'  Priore|i 
tamen  etymologiam  secutus  Nonius: 
'  Convicium  dictum  est  quasi  e  vicis 
jocum,  qui  secundum  ignobilitatem 
maledictis  et  dictis  tnrpibus  caville- 
tur.'  Sed  is  quid  esset  convicium  non 
satis  intellexit.  Idem. 

«  Convoti]  Proprie  conjuratores, 
ffwonvvovTes.  Idem, 

<•  Copona]  Non  video,  quare  doctis 
viris  hic  visum  niutare  a  cupis,  pro,  a 
copiis ;  nam  nihil  est  apertius.  Jos. 
Scal. 


Copona]  Non  vidco  cur  viri  docti 
pro  a  copiis  legerint  a  cupis.  Nam 
cupa,  ut  Veteres  dixere  pro  copa,  idem 
est  ac  copona.  Copona  antem  sive 
cupa  vel  copa,  et  tabernani  et  mulie- 
rem  significat.  De  Muiiere  Virg. 
*  Copa  Syrisca;'  quod  Lucil.  '  Cau- 
pona  hic  tamen  una  Syra.'  Neque 
tanien  a  copiis  dicta  copona,  nt  Fes- 
tus  opinatur,  sed  potius,  nt  in  al- 
phabeto  suo  Angeius  Caninius  et 
Scaliger  in  Conjectaneis,  caupo  a 
Gra>co  KoirrjXos,  KixTrTjAoj,  KaTroii',  ut  a 
KauQ-r\\os,  KdvQuiv.  A  KiTraiv  Latini  fe- 
cere  caupo,  addito  u.  Pio  quo  etiam 
dixere  co;)o;  ut  pro  'aula,'  'olla;'  eta 
'  copo,' '  copona.'  Et  antiquitns  '  co- 
po'  et  '  copona'  non  de  nna  re  tan- 
tum,  ut  nunc,  sed  ad  multa  alia  ex- 
tendebatur,  ut  Graecis  KdirijXos.  Dac. 

e  Coquitare]  Hodie  ha?c  vox  apud 
Plautum  nusquam  legitur,  nisi  lo- 
cum  intelligat  Festus  qui  est  in 
Pseud.  III.  2.  ubi  nunc  coquinare  le- 
gitur :  '  Hem  mane,  qnanti  istuc 
nnum  me  coquinare  perdoces  ?'  ubi 
coquinare  est  a  coquina,  ut  et  idem 
coquinatum  paulo  superius  dixerat : 
'  An  tu  coquinatum  te  ire  quoquam 
postnlas?'  Et  Anliil.  iii.  1.  '  Neque 
ego  unquam,  nisi  hodic,  ad  Bacchas 
veni  ad  Bacchanal  coquinatum.' 
Idem. 


188 


SRXTI    POMPEII    FESTI 


Coquum  '  et  pistorem  apud  antiquos  eundem  fuisse  accepi- 
mus.  Naevius,  Coquus,  inquit,  edit  Neptunum,  Venerem, 
Cererem:  significat  per  Cererem  panem,  per  Neptunum 
pisces,  per  Venercm  olera. 

Corbitas  §  dicuntur  naves  onerariae  :  quod  in  malo  earuni 
summo  pro  signo  corbes  solerent  suspendi. 

Corculum  ^  a  corde  dicebant  antiqui  solertem,  et  acutum.^ 
Plautus  in  Casina  :  Ego  sum  liber,  meum  corculum,  mel- 
liculum,  verculura. 


5  Alii  cautum. 


NOT^ 


f  Coquum]  Pistorem  apiid  Veteies 
non  fuisse  testatur  Varro  in  rad)??  Me- 
viirirov :  '  Nec  pistorem  nlliiin  nos- 
sent,  nisi  eiiin  qui  in  pistrino  pinseret 
farinam :'  et  lib.  r.  de  vita  popnli 
Kom.  '  Nec  pistoris  nomcn  erat,  nisi 
ejiis  qni  far  piiisebat.'  Plin.  1.  xviii. 
c.  12.  '  Pistores  Romae  non  fiierunt 
ad  Persicum  usqiie  bellum,  aiinis  ab 
urbe  condita  super  idlxxx.  ipsi  pa- 
nem  facitbaut  Qtiirites,  mulierumque 
id  opus  erat,  sicut  etiam  niinc  in  phi- 
rimis  gentiiim.  Artoptam  Plautus  in 
falxila,  qiiam  Aiilulariam  scripsit, 
niagna  ob  id  concertatione  erudito- 
nim  an  is  versiis  poetae  sit  illius,  cer- 
tiimque  sit  Atteii  Capitonis  sententia, 
tostiim  panem  lautioribus  coqucie  so- 
litos,  pistoresque  tantum  eos,  qui  far 
pinsebant,  nominatos.'  Sic  et  apud 
Plautum  coquum  centies,  pistorcm  ve- 
ro  ne  semel  quidem,  nisi  pro  eo  qui 
far  pinsit :  nam  pislum  antiqui  dice- 
bant  pro  molilum.  Vide  '  pistum.' 
Locus  NaRvii,  '  Coquus  edit  Neptu- 
num,  Venerem,  Cererem,'  ex  iis 
operibus  desumptus  fiiit  quoruin  uo- 
mina  liodie  non  extant.  Cur  autem 
per  Venerem  olera  intelligat  Najvius, 
hoc  inde  est,  quod  horti  in  Veneris 
erant  tutela.  Varro  lib.  i.  de  Re 
Rust.  '  Adveneror  Minervam  et  Ve- 
nerem,  quarum  unius  procuratio  oli- 


veti,  alterius  hortorum,  quo  nomine 
rustica  vinalia  instituta.'  Idem  lib. 
V.  de  L.  L.  vide  infra  post  '  Roscii,' 
et  in  '  rustica  vinalia.'  Idetn. 

e  CorbitcE]  Genus  navigii  tardum 
et  giave.  Plaut.  Poenul.  iii.  l.  *  Ho- 
mines  spissigradissinios  Tardiores 
quam  corbitae  sunt  iu  tranquillo  ma- 
ri.'  Sic  autem  dictae  corhita,  quod 
corbes  in  malo  iTapaarifj.a  suspenderen- 
tur  contra  solitum  morem  :  seniper 
enim  ■Kapaa-r^ixa  in  prora,  et  inde  no- 
men.  Idem. 

''  Curculum']  Plauti  exemphim  hic 
nihil  ad  rem  ;  sed  potius,  quod  ait 
Cicero  de  Scipione  Nasica,  euin  vul- 
go  Corculum  dicttim.  Jos.Scat. 

Corculum]  Hic  Plauti  locus,  quem 
laudat  Festus,  nihil  ad  rcm,  nam  qiio 
sensu  dixit  Plautiis,  non  pro  solcrti 
et  acuto,  sed  inroKopKrriKcus  positum 
est ;  ut  et  reliqua  verba  ad  eundem 
modum  efficta.  Sed  corculum,  quo 
sensu  solertem  et  acutum  significat, 
dictus  Scipio  Nasica.  Cicero  in  lib. 
de  claris  Orator. '  P.  etiain  Scipionem 
Nasicam,  qui  est  Corcuhun  appella- 
tus,  qui  item  bis  consul  et  censor 
fuit,  iiabitum  eloqitentem.'  Item 
paulo  inferius:  '  Jam  duorum  abavo- 
ruin  quain  est  illustre  nonien,  P.  Sci- 
piouis,  qui  bis  consul  fuit,  qiii  est 
Corcuhmi  dictus.'  Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


189 


Corda  frumenta/  qua?  sero  maturesciint,  ut  fcnum  cordum. 
Corgo''  apud  antiquos  pro  adverbio,  quod  cst  profecto, 

ponebatur. 
Corinthienses  '  ex  eo  dici  coeperunt,  ex  quo  coloni  Corin- 

thum  sunt  deducti,  qui  antea  Corinthii  sunt  dicti :  quam 

consuetudinem  servamus  etiam,  cum  Romanenses,  et  Si- 

cilienses  +  negotiatores  dicimus,  qui  in  alienis  civitatibus 

negotiantur. 
Corius"  apud  antiquos  masculino  genere  dicebatur.    Plau- 

tus :  Jam  tibi  tuis  meritis  crassus  corius  redditus  est. 

Pari  modo  diverso  genere  dicebant,  heec  ludus,^"h9ec 

metus,°  haec  amnis,?  hic  frons.7 1 


t  Ed.  Scal.  Rom.  et  Hispatiienses,  et  Sicilienses 
NOT/E 

'  Corda  frumenta]  Non  de  plantis 
tantun),  sed  et  de  anima.libus  cordus 
dicitur.  Varr.  lib.  ii.  de  Re  Rust. 
cap.  1.  '  dicuntur  agni  cordi  qni  post 
lempus  nascuntur,  ac  remanserunt  in 
volvis  intimis,  vocant  x"/"''»'  »  q"o 
chordi  appellati.'  Ubi  a  xop^oy,  quod 
est  membrana  foetus,  chordum  dici 
putat :  sed  melius  Martinins,  qui  a 
Graeco  KopiSios,  'juvenilis,'  vel  ab  '6pos, 
'  terminus,'  *  finis;'  vel,  ut  quidam 
\ohini,  a  x^P^^o^) '  herba,'  Hominibus 
etiam  sero  natis  id  nomen  tributum. 
Ita  Cordus  Cremutius.  Vide  Phn. 
Idem. 

^  Corgo]  Vetus  Giossarium  per  G, 
Gorgo.  Goreo,  avafj.(pi^oKos.  Lege, 
Gorgo,  a.vafjL<pifi6Aws.  Gorgi,  avafj.d)i- 
^oKoi.  Jos.  Scal. 

Corgo"]  Quasi  '  corde  ago'  dici  pn- 
tat  Martinius :  in  GIoss.  Philox.  le- 
gitur  Gorgo,  a.vaijL^i^6Xws.  Gorgi, 
avan<j>ifio\oi.  Gorgo  pro  corgo,  c  mu- 
tato  in  g.  Dac. 

1  Corinlhienses]  Qui  Corinthum  ha- 
bitant,  sed  aliunde  nati  sunt.  At  Co- 
rinthii,  Corintho  oriundi,  etsi  aliud 
solum  colant.  Sic  '  Romanenses,  Si- 
cilienses,  Hispanienses.'  Sosipater  : 
'  Cum  dicimus  Hispanus,  nonien  na- 


-6  Alii  hac  lucus.    Scal.  le- 


tionis  ostendimus ;  cuni  autem  Hispa- 
niensis,  cognomen  eorum  qui  provin- 
ciani  Hispaniara  incolunt,  etsi  non 
Hispani.'  Idem. 

m  CoriMS...ludus']  Lege  Hac  lupus, 
non  HcEC  ludus.  Ennius :  'Endotuetnr 
ibi  lupu'  foemina  conspicio  amnem.' 
Jos.  Scal. 

Corius']  Ignoratur  Comcediae  no- 
men,  undePlauti  locns,  quem  Festus 
landat,  petitus  est.  Et  idem  eo  alibi 
masculino  genere  usus  est,  nt  Poenul. 
Act.  I.  Scenal.  'Tres  facile  corios 
contrivisti  bubulos.'  EtVarro  in  Eu- 
nienid.  '  Nunc  coriiis  nlmum  tuus  de- 
pavit,  pergis,  heja.'  Dac. 

n  Hcec  ludus]  Optime  notavit  Scali- 
ger  legendum  esse  hccc  liipus,  nt  apud 
Enn.  *  Endotuelur  ibi  lupu'  ffemina, 
aspicio  amnem.'  Neque  enim  hac 
ludus  unquam  dixere  Veteres,  sed 
pro  ea  dicebant  lusio  :  vide  Nonium. 
Idem. 

0  HcEC  metus]  Ennius :  '  Ni  iiietus 
ulla  tenet,  rite  virtute  quiescunt.' 
Idem. 

p  HcEC  amnis]  Plautus  in  Mercat. 
'  Neque  ulla  mihi  obstabit  amnis,  ne- 
qne  mons,  neque  adeo  mare.'  Idem. 

1  Hic  frons]  Ca-cilius  iii  siibdititio: 


190 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Corniscarum  "^  divarum  locus  erat  trans  Tiberim  cornicibus 

dicatus,  quod  in  Junonis  tutela  esse  putabantur. 
Cornua '  Liberi  patris  simulachro  adjiciuntur,  quem  inven- 

torem  vini  dicunt :  eo  quod  homines  nimio  vino  truces 

fiunt.8 
CoroUa  diminutivum  est  a  corona :  corollam  *  nova  nupta 

de  floribus,  verbenis,  herbisque  a  se  lectis  sub  amiculo 

ferebat. 
Corona,"  cum  videatur  a  choro  dici,  caret  tamen  aspiratio- 

ne:  sive  coronae  dicuntur,  quod  cohonorent  eos  quibus 

imponuntur. 


gendum  monet  hac  lupus:  probat  Dac— 7  Quidam  libri  fons.—S  Vett.  libb. 
fianl,  ut  belluce. 


NOT^ 


'  Nam  ii  sunt  inimici  pessimi  fronte 
liilaro,  Corde  tiisti,  qnos  neque  ut 
apprehendas,  neque  ut  mittas  scias.' 
Jdein. 

""  Corniscarum]  Cornices  esse  in  tu- 
tela  Jiinonis,  praeter  fabiilas,  cogno- 
men  etiam  ipsiiis  Dea;  docuerit,  3/o- 
neta;  nam  inde  Gracculi  Moneta  et 
MonetulcB  dicti.  Posterior  ajtas  per 
D,  Moneduloc.  Glossarium  exponit, 
Monetam,  fjLVT)ixoavvr]v,'  non  male. 
Hyginus :  *  Ex  Jove,  et  Moneta, 
Maia.'  Moneta  ergo  rj  MfrjiJ.oavvr}, 
niater  Musaium  :  et  in  Odyssea  ve- 
leri  Livii  Andronici :  '  Nam  Diva 
Monetas  filia  docuit,'  hoc  est,  /uoCo-a. 
Nam  est  ex  illo  :  oSvfK  &pa  a-<pias 
OJ]uaj  nova'  €5i8a|e.  Jos.  Scal. 

Corniscanim  divarum  locus}  Lego 
lucus  :  in  vett.  Epigraminate,  deinas 
coRNiscAS  SACRVM.  sic  dictus  a 
cornicibus  quas  in  Junonis  tutela  esse 
vel  bullataf'  aetati  notum  est.  Hanc 
ideo  natalem  dixit  Tibull.  lib.  ii.  El. 
2.  quod  Juno  natalis  Dea  est :  '  Huc 
veniat  natalis  avis  prolemque  minis- 
tret.'  Corniscas  absolute  vocat  P. 
Victor,  qui  ponit  in  decima  quarta 
urbis  regioue  trans  Tjberim.  Dnc. 


»  Cornua']  Allusit  Horatius:  •  et 
addit  pauperi.'  Jos.  ScaL 

Cornua]  Nicandri  Scholiastes  oXel»- 
fbapfxaKOis'  ol  iraXaiol  Kipaaiv  ixP^"''''' 
iv  Tp  ir6o(i  avTl  rwv  TTOTriplaiv,  liOfv  Kal 
rh  Kfpdcrai  elprjTat.  f)  Sta  ravpwriKbv  rwv 
mvovrcov,  rovrtffri  r^v  arrh  rov  otvou 
l(TX"v.  'O  Aidruiros  Ka\  ravpoKipws,  i. 
'  Antiqui  cornibus  utebaiitur  pro  po- 
culis,undeet  Ktpdffai  viniim  infundere 
dicitur.  Vel  propter  torvitatem  bi- 
bentium,  hoc  est,  robur  a  vino  datum. 
liacclius  etiam  Tauriforniis.'  Ad  hanc 
bibentium  torvitatem  allusit  Hora- 
tius  :  '  Et  dat  cornua  pauperi.'  Dac. 

'  Corollam']  Sub  amiculo,  hoc  est, 
sub  ilanimeo,  quo  nubenscaputobnu- 
bebat.  Catull.  '  Cinge  tempoia  llo- 
ribus  Suaveolentis  amaraci,  Flain- 
meiim  cape.'  Qui  locus  interpretes 
latuit.  Idem. 

"  Coro7ia]  Et  nos  quoque  alibi  do- 
cuiinusCoronamGraecaEoriginisesse. 
Simonides  :  *o?/8os  iaa-yt7rai  ro'is  Tw- 
daplSriffiv  aoiSrjs,  ^Av  &fieTpoi  rfrriyts 
«TrTjyueiij/a^To  x°P'^^V'  Ideoque  noa 
carebant  ratioue,  qui  cum  aspiratione 
scribebant.  Jos.  Scal. 

Corona]  Non  a  choro,  sed  a  Graeco 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  F    LIH.    III. 


191 


Corpulentis "  Ennius  pio  magnis   dixit:  nos  corpulentum 

dicimus,  corporis  obesi  hominem. 
Cossi  y  ab  antiquis  dicebantur  natura  rugosi  corporis  homi- 

nes,  a  similitudine  vermium  ligno  editorum,  qui  cossi  ap- 

pellantur. 
Cotiliae  9  lacus '  appellatur,  quod  in  eo  est  insula  Cotilia  * 

nominata  a  Graecis. 
Coturnium,''  vas,  quo  in  sacrificiis  vinum  fundebatur. 
Coturnix "  appellatur  a  sono  vocis. 


9  Alii  Culilice. 

NOT^ 
Xopwphs,  nam  primum  Veteribus  (tt4-     Latina,  et  Plin.  lib. 


(pavos,  corona,xopfivhs  vocabatiir,  Trapo 
Tovs  xopovs,  Qiiae  vox  apud  Simoni- 
dem  legitur.  Immo  potius  corona  a 
Kopdvri,  quam  Hesych.  interpretatur 
elSoj  (TT«p6.vov,  '  Speciem  Coronae.' 
Dac. 

"  Corpuleniis]  Haec  vox  in  Ennii 
fragmentis  non  apparet.  Sed  inde  in 
Giossis  :  '  Corpulentus,  yue^aAtJo-w/uos,' 
'  Magni  corporis.'  Postea  corpulentus 
dici  coepit  pro  pingui  :  corpus  enim 
pinguedo,  Unde  '  corpiis  facere  ' 
dixit  Piiaed.  pro  pingiiescere  ;  ut 
contra  '  corpus  amittere,'  pro  maci- 
lentum  fieri.  Quod  jam  olim  viris 
doctis  annotatum.  Idon. 

y  Cossi]  Ante  Cotilia  in  1.  m.  am- 
plius  est :  Cothones  appcllantur  por- 
tus  in  mari  arte  et  manu  facti.  Fni. 
Ursin. 

Cossi]  Eos  postea  Cusos  invenio 
vocatos.  Glossarium  :  '  Cusus,  ^v\ov 
o-KciA.7){.'  Unde  Hispani  hodie  vocant 
Gusanos,  Jos.  Scal. 

Cossi]  Alii  vermes  istos  non  cossos, 
sed  cosses  vocant,  nempe  '  cossis '  et 
'  cossus  '  nt  '  matrimus  '  et  '  matri- 
mis.'  Cossi  postea  cusi  vocati.  Gloss. 
•  cusus,  |uAou  o-KtiATjl,'  '  ligni  vermis.' 
Dac. 

»  Cotili(E  lacus"]  Malim  Cutilia,  ut 
apud  Varronem  lib.   iv.  de  Lingna 


cap.  12.  A7ii, 
Aug: 

Cotilice  lacus']  Alii  CutiUce.  Et  '  la- 
cum  Cutiliensem' vocatVarro.  Sed 
apud  Dionys.  et  Strab.  Cotilia  legi- 
tiir.  Italiaa  umbilicns  in  agro  Rhea- 
tino,  intra  Rheate  et  Amiternum.  A 
Greecis  nomen  traxit,  quibus  KoTvKrj 
insnla  dicitur  in  responso  illis  reddi- 
to  :  %TelxiTe  ixai6^€voi  'S.ineXwy  SoToup- 
viov  alav,  'H5'  'A^opiyevewv,  KotuAtj  ov 
vaaos  oxeTTai,  '  Vadite  quaerentes 
Siculum  Saturniam  terrani  Vel  Abo- 
rigiuuni,  Cotilia  ubi  insula  fertur.' 
Dac. 

»  Cotilia]  A  Grscis,  quibus  scili- 
cet  responsum  redditum :  STeixeTe 
fiaiSfievoi  ^iKeXwv  ^arovpviov  alav,  'H5' 
'A^opiyeveaiv,  KotuAtj  ov  vaaos  oxe'Toi. 
KoTuA.rji'  ergo  Graeci  vocarunt.  In 
Strabone  nionuimus  KwTicKoAias  per- 
peram  legi.  Legendum  enim  Kori/Aias. 
Jos.  ScaL 

^  Colurniuni]  Ego  non  puto  dif- 
ferre  a  Guttumio.  Sed  literae  in  suas 
cognatas  degenerarunt.  Idetn. 

Colurnium]  A  gutta  est  gutturnium, 
sic  dictum,  quod  guttatim  funderet. 
Postea  g  in  cognatam  c  mutata,  colur- 
nium  factum  est.  Vide  '  Gutturni- 
um.'  Dac. 

<=  Coturnix]  A  sono  vocis  dictam 
vult  Festus,  quod  primam  in  cantu 


192 


SEXTI    fOMPElI    FESTI 


Cracentes/  graciles.     Eanius ;  Succincti  gladiis  raedia 

regione  cracentes. 
Craticulura  '  a  Graeco  xgaTsw  deducitur."' 
Crebrisuro  ^  apud  Ennium  signiticat  vallum  crebris  suris, 

id  est,  palis,  munitura. 
Creduas/  credas.  Plautus  :  Ipsus  nec  amat,  nec  tu  creduas. 
Creperum,  dubiura,''  unde  increpitare'  dicimus,  quia  raale 

dicta  fere  incerta  et  dubia  sunt. 
Crepidines,''  saxa  prominentia. 


10  Vide  Notas  intVa. 


NOTiE 


syllabam  referat.  Sed  nielins  Scrvins 
ab  obliquo  Sprvyos  per  transpositio- 
neni,  y  in  c  miitato.  Ideni. 

^  Cracentes]  Isidorus,  '  Cracen- 
tes,  graciies.'  A  verbo  graceo  pro 
quo  craceo  dicebant.  Grucco  auteni 
a  ypdo)  absumo.  Ex  hoc  loco  Nes- 
tor  :  '  Gracentes,  giaciles.  Ennius: 
Snccincti  gladiis  niedia  regione  gra- 
centes.'  Idem. 

e  Craticiilum]  Ego,  quod  verbum 
hic  Graecura  substituendum  sit,  non 
video.  Potius  mibi  videtnr  legen- 
dum,  Craticulum  a  crate  dcducitur  : 
et  verum  est.  Crate  neutro  genere 
antiquitus,  a  quo  Craticulum  ;  ut 
'  rete,"  '  reticulum.'  Jos.  Scal. 

Craticulum]  A  Graeco  Kparfo),  te- 
neo,  vincio,  apprehcndo.  Sed  non 
immediate.  Nam  est  a  crate,  ut  a 
'  rete,'  '  reticulum,'  crates  autem  a 
Kpariw.  iVlale  igitur  Scaliger,  qui 
hlc  aliter  legendum  censet.  Male 
etiam  qui  Kpdrawi'  vel  /cpoTaiw/ia,  ut 
erat  in  margine.  Dac. 

f  Crebrisuro']  In  obliquo  scilicet. 
Nam  rectum  est  crebrisurum:  Festo 
enim,  ut  et  Hesycliio,  et  aliis,  solen- 
ne  est  verba  pioducere  ut  posita  sunt 
in  locis  unde  ea  ))etiere.  Crebrisu- 
rum  autem  est  vallum  crebris  suris, 
hoc  est,  palis,  fixum.  Nam  surus 
palum  signilicat.    Vide  iufra  in  '  ri- 


gido'  et  •surus.'  Idem. 

s  Creduas]  Plaut.  in  Bacchid.  Ant. 
Aug. 

Creduas]  Locus  Plauti  est  Bacchid. 
III.  3.  Sic  et  Amphitr.  '  o  Dt  faci- 
ant  ut  tu  quoque  Concisus  pugnis, 
et  illisis  dentibus,  id  impransus  cre- 
duas.'     Et  alibi  plus  vicies.  Dac. 

*<  Creperum,  dubium]  Lucret.  lib.  v. 
'  Exajquataque  sunt  creperi  certanii- 
na  beili.'  Sabinani  vocem  osse  ait 
Varro  1.  v.  '  Crepusculum  a  cripero, 
id  vocabulimi  sumserunt  a  Sabinis  ; 
unde  veniunt  Crepusci  nominati 
Amiterno,  quod  eo  tempore  erant 
nati,  Ut  Lucii  prima  liice  in  crea- 
tione,  crepusculum  significat  dubi- 
um  ;  ab  eo  res  dubia^  dictae  creperae, 
quod  crepusciilum,  dies  eliain  num 
sit,  an  ima  nox,  miiltis  dubiuin.'  Sed 
creperus  et  crepusculum  a  crepus.  At 
crcpus  Sabini  ab  Hebiaao  mN  ((Xirepa. 
Idcm. 

'  Unde  increpitare]  Rlale  hic  Fes- 
tiis  a  crepera,  incrcpitare  dixit,  nam 
est  a  verbo  crepare,  quod  clamare  sig- 
nificat.  Et  ita  ipse  Festus  in  voce 
'  increpitare.'     Locum  adi.  Idem. 

•^  Crepidines]  Saxa  prominentia. 
Proprie,  basis  saxornm,  summitates 
riparum,  aliquando  etiam  niargofon- 
tis,  iacus,  ut  Grasce  Kp-qtris.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III.  193 

Crepitulum  "  '  ornameutum  capitis  :  id  enim  in  capitis  mo- 

tu  crepitum  facit. 
Crepos"™  Romani  lupercos  dicebant  a  crepitu  pellicula- 

rum,  quem  faciunt  verberantes.     Mos  enim  erat  Romanis 

in  lupercalibus  nudos  discurrere,  et  pellibus  obvias  quas- 

que  feminas  ferire. 
Cretere  '^ "  vocabulum   trahitur   a   cratere,   quod   vas   est 

vini. 
Crevi  °  modo  significat  hereditatem  adii :  modo  major  aeta- 

te,  velcensuP  sum,  modo  judicavi: ''  mododivisi:'  quas 

omnia  a  duobus  verbis  cresco  et  cerno  veniunt :  cujus 


11  Scribitur  et  Crepidulum  et  crcpiculum. — 12  Alii  legiint  Creppos. — 13  Ed, 
Scal.  Creterre.  Legendum  inonet  Dac.  Creterrce  vel  CretercE,  ab  lonico 
KprjTrjpa. 


NOT^ 


'  Crepitulum]  Apud  Tertullian. 
Crepidulum  in  lib  de  Pallio :  '  et  sto- 
lam,  suppainm,  ciepidulum,  et  cali- 
andriim.'  Jos.  Scal. 

Crepitulum]  Scribitur  et  crepidtdum 
et  crepicidum.  Meminit  Tertuil.  in 
lib.  de  Pallio  :  '  Et  stolani,  suppa- 
rum,  crepidulum,  et  Caliandrum.' 
Sed  mihi  suspicio  est  apud  Festum  et 
Tertull.  vitiose  scriptum  esse  crepi- 
dulum,  sive  crepitidum,  pro  cupididum. 
Nam  in  Glossis  Arabico-Lat.  legitur 
'  capedulum,  veslimentuni  capitis.' 
Dac. 

""  Crepos]  Alii  legunt  Creppos.  Ln- 
perci  Panos  Lycei  Sacerdotes  ab  E- 
vandro  Arcade  Romam  translati,  sa- 
cra  lupercalia  vocabantur,  15.  Ka- 
iendas  Maias  solita.  Ovid.  Fast.  ii. 
'Tertiapost  idus  nudos  Aurora  Lu- 
percos  Aspicit,  et  Fauni  sacra  bicor- 
nis  eunt.'  Nudi  luperci  discurre- 
bant,  pelle  Caprina  tamen  aniicti,  ut 
et  ipsius  Dei  simulacrum,  et  per  las- 
civiam  discurrentes  pellibus  caede- 
bant  obvios.  Unde  a  pellium  crepi» 
tu,  crepi  sunt  dicti.    Idem. 

"  Cretere]  Vide  Noniimi.  Idem. 
Dclpk.  et  Var,  Clas.  Vomp. 


°  Crevi]  Non  proprie  significat 
'  liereditatem  adii :'  sed  cretionem 
aditio  liereditatis  statim  seqnebatur. 
Vetus  Glossarium  :  '  Cernitoque,  Koi 
iyXftpvo'o.Tci}.'  Ita  enim  legenduni 
est.  Quasi  diceret,  ut  eam  possit 
adire  :  agat,  aggrediatnr.  Jos.  Scal. 

Crevi,  hereditatem  adii]  Cernere 
hereditatem  non  proprie  significat 
hereditatein  adire,  sed  videre,  cer- 
nere,  an  illam  expediat  adire  necne. 
Unde  cretio  dicebatur  certorum  die- 
rum  spatium,  quod  iustitnto  heredi 
dabatur  ad  dcliberandum  ntrum  be- 
reditatera  adire  vellet,  et  formulae 
comparatae  ad  cretionem  erant  ejus- 
modi :  '  Titius  heres  ineus  esto,  cer- 
nitoque  in  diebiis  centuni  pruximis: 
nisi  ita  creverif,  exeres  esto.'  Dac. 

P  Modo  major  atate,  vel  censu]  A 
verbo  cresco  qnod  a  Kpaivnu,  implere, 
absolvere.  Idem, 

"5  Modo  judicavi]  Pacuv.  in  armo- 
rum  judicio  :  '  Et  aequum  et  rectum 
est  quod  postulas,  jurati  cernant.' 
Idem. 

^  Modo  dimsi]  Unde  '  increta,'  'in- 
divisa.'   Vide  suo  loto.  Idem, 
lest,  N 


194 


SEXTI    POMPEll    FESTI 


unius '  origo  ex  Graeco  trahitur,  quod  illi  x^a/veiv  dicunt 

perficere. 
Crines  *  a  discretione  dicti,  quam  Groeci  xphiv '+  appellant : 

nam  iidem  eos  xgiv/Saj  vocant. 
Crocatio,'^ "  corvorum  vocis  appellatio. 
Crocotilum,''  valde  exile.     Plautus :  Extortis  talis^  cum 

crocotilis  crusculis.* 


14  Alii  SidKpiffiv. 
Crotilum,  tenue. 


Vid.  inf. — 15  Legendum  monet  Dac.  Crociiio:  et  mox, 


NOTiE 


'  Cujusunius']  Verbicrfsco  scilicet. 
Vide  snpra.  Idem. 

'  Crines~\  Nam  iidem  eos  KpivlSas 
vocant.  Falsum  :  et  snspicor  ne  hic 
quidem  Graecam  vocem  desiderari  : 
sed  potins  legendum  :  Nam  ideo  eos 
crines  vocant  :  ideo,  inqnit,  propter 
Kpiaii',  crines  vocant.  Jos.  Scal. 

Crines']  A  Kpivw,  divido,  discerno. 
Unde  et  discerniculiim  acus  qua  niti- 
lieres  capillos  discernunt,  dividunt. 
Sed  falsum  est  quod  subjungit  Fes- 
tus,  nam  iidem  eos  KpivlSas  vocant. 
Legendum  putat  Scaliger,  ideo  eos 
crines  vocant.  Quod  perquam  verisi- 
mile  est.  Ideo,  inqnit,  propter /cptViJ/ 
vel,  ut  in  margine  dtdKpKriv,  Crines  to- 
cant.  Et  re  vera  crinis  oomam  in  plu- 
res  ffftpas  sive  ordines  divisam  dis- 
cretamque  significat.  Dac. 

"  Crocatio]  Legendnm  crocitio,  a 
verbo  crocirf,  crocitare.  Aulul.  'Si- 
mul  radebat  pedibus  terram  et  voce 
crocibat  sua.'  Idem. 

^  Crocolilum]  Lcgendum  crotilum, 
tenue  ;  unde  '  succrotiliim '  et  '  suc- 
crotila,'  quae  vide  suo  loco.  Idcm. 

y  Extortis  talis]  Cum  talis  inflexis. 
Sic  in  '  succrotila.'  Et  hanc  lec- 
tionem  agnoscit  etiam  Priscianiis  : 
sed  in  voce  schoeniculas  et  voce  todi 
aliam  lectionem  scqnitur  Festus 
nempe  cum  extritis  talis.  Ita  ut  quid 
seqni  debeas  incertum  sit :  homines 


cum  extritis  talis  \at<nroSiat  ab  Athe- 
niensibusdicebantur,ut  in  Conjecta- 
neis  notavitScaliger,  quanquam  non- 
nuili  dicunt  \a«rn-o5('as  eos  esse  (jui 
SpfiravicSfts  liabeaut  pedes,  ut  ii  sunt 
qiios  falcones  a  Veteribus  vocatos 
esse  testatur  Festus.  Idem, 

^  Cum  crocotilis  crusculis]  Lcgen- 
dum,  ut  supra,  cum  crotilis  crusculis. 
Sed  mirum  quam  parum  sibi  Festus 
constans  sit,  qiii  iii  'snccrotila'  scrip- 
serit  succrotUis  crusculis,  et  in  voce 
•  todi,'  cum  todellis  crusculis,  quae 
etiani  vera  lectio  esse  possit.  Immo 
et  eam  asserere  videtur  Priscianu», 
qui  hiinc  Plauti  loriini  laudat,  cum 
todcjiis  crusculis.  Todenis  manifesto 
corriiptiim  ex  todcllis.  Neque  sine 
ratione,  ciiin  todi  sint  parvae  aves,  a 
quibus  criiscula  exiiia  et  tenuxa  todella 
dicantur,  praesertim  cum  siinili  tra- 
latione,  ut  in  Conjcctaneis  suis  nota- 
vit  Scaliger,  Eubulus  comicus  dixerit 
ffK(\ri  Ko^lxov,  ab  ea  minutula  avi- 
culascilicet  qnae  K6<ptxos  dicitur,  Ita 
enim  ille  de  Tiieano  meretrice  ;  'H 
Qeavi)  S'ovxl  ffnpr}v  iartv  airoTtrtAntvTi ; 
BA.€/i/ia  Kol  ipciivii  ywatKbs,  to  ffKfKr)  Si 
Ko\p'txov.  Id  est,  '  Theano  vero  nonne 
capilium  avulsa  esti'  habetque  VuN 
tum  et  vocem  nuilieris,  crura  vero 
copsichi,'  sive  todi.  In  priori  versu 
vidctnr  Eubuliis  Aristophanem  imita> 
tu8  qui  in  opviO.  ait :    2u  «oij//xv  7« 


DE    VERBORUM    SIGN IFICATIONE    LIB.    III. 


195 


Crocotinum  ^  genus  operis  pistorii. 

Crucium,''  quod  cruciat.     Unde   Lucilius    vinum  insuave 

crucium  dxit. 
Crumina  sacculi  genus.     Plautus  :  Dii  bene  vortant,  tene, 

crumina  minuerint  triginta  minae."^ 
Crusculum  '^  deminutivum  a  crure. 
Crustariae  tabernae''  a  vasis  potoriis  crustatis  dicta^. 
Crustumina  '^ «  tribus  a  Tuscorum  urbe  Crustumena  dicta. 


16  '  Versus  Plaiiti  mendosns  ita  legi  debet :  Di  hene  vortant :  tene  crimi- 
nam:  in  ea  erunt  triginta  mince.'  Jos.  Scal.  Idem  censet  Dac. — 17  Al.  Cru- 
stumerina,  et  mox  Crustumeria  pro   Cruslumena. 


NOTvE 


aKOApiov  airoreTiXinfvcf).  *  Tii  simiiis  es 
copsiclio  depili.'  Idem. 

a  Crocotinum'\  A  croco  dictum,  sed 
oijusmodi  fiierit  inconipertiim  est. 
JJem. 

^  Crucium']  '  Crucium  vinnni '  Lu- 
cilius  dixit  imitatione  Aiexidis,  qui 
de  vino  Corintliio  ita  pronunciat  : 
Olvos  ^(VLKos  iraprjv.  6  yap  Kopivdtoi 
Ba(Tavian6s  iari.  Jos,  Scal. 

Crucium'\  Viiinm  insiiave,  et  qnod 
cruciat,  crucium  dixit  Lucil.  imita. 
tione  Alexidis  qiii  de  vino  Corintliio 
ita  pronuntiat  :  Ohos  ^eviKhs  vapriv.  u 
ydp  KopivBios  BaffavKTjxds  fart.  id  est, 
'  Vinum  patrium  ade rat :  nam  Co- 
rintbium  crucium  est.'  Dac. 

=  Crusculum]  Supra  :  '  cum  crotilis 
crusculis.'  Plaut.  Idem. 

«J  Cruslaricb  taherna]  Ubi  vasa  po- 
toria  crustata  vendebantur.  Crustae 
autera  emblematis  genus  quod  inse- 
rebatur  vasculis  atque,  cum  vellent, 
detraliebatur,  uti  et  emblemata.  Ci- 
cero  in  Verr.  vi.  '  crustse  aut  einble- 
inata  detrabuntur.'   Idem. 

e  Crustumina]  Dionysius  lib.  ii. 
Plutar.  in  Romulo,  Stepb.  de  urbi- 
bus.  '  Crustomeriani '  Sabinorum  ur- 
bem  appellant.  Livius  lib.  i.  'Crus- 
tuminium  '  et  '  Crustumerium,'  et  lib. 


II.  '  Criistumeriam  Latinorum.'  Virg. 
lib.  VII.  yEn.  '  Crustumeros.'  Silius 
lib.  vm.  '  Crustuminm.'  Servins 
'  Crustuminm,'  et  '  Crustnmerinm.' 
Cicero  pro  Plancio  et  pro  Balbo 
'  Crustnminam  tribnm.'  Virg.  iib.  ii. 
Georg.  'Crustumia  pira.'  Columella 
lib.  v.  cap.  10.  et  lib.  xn.  cap.  10.  et 
Plin.  lib.  XV.  cap.  15.  et  lib.  xxrv. 
cap.  7.  et  Cloatiiis  apud  Macrobium 
lib.  III.  Saturn.  '  Crustuiuina  :'  prinia 
syllaba  clv.  in  monumentis  aliqnot 
videmus  ;  in  aliis  crv.  pro  tribu.  Eli- 
gat  ex  bis  lector,  quod  seqiiatnr: 
mibi  Crustumina  tribus  placet,  et 
Crustumeria  urbs  Latinoriim.  Ant. 
Aug. 

Crustumina']  Non  prsetermittendum, 
quod  Cassius  Eiiiina  apiul  Serviiim 
Danielis  nostri  scribit:  '  Siciiltim 
quendam  nomine  nxoris  sua-  Cly- 
temestrae  condidisse  Ciytemestrum, 
mox  corrupto  nomine  Crustumerinni 
dictum.'  Clytemestram  vero  sine 
N,  pro  Clytemnestra,  et  Auson.  dix- 
it, '  Vindicem  adulterii  cniu  Clytem- 
estra  necet.'  Jos.  Sval. 

Crnstumina]  In  al.  Crustumerina 
ab  oppido  Crustumerio.  Quod  in  Sa- 
binis  statuil  Livius.  Sed  apiid  illum 
inconstanti  scriptura,    Legitur  Con- 


IDG 


SRXTl    POMPEII    FESTI 


CuBAM'*f  Sabini  vocant  eam,  quam  militares  lecticara  : 

unde  videtur  derivatum  esse  cubiculum. 
Cubans'  auspicatur,  qui  in  lecto  quaerit  augurium. 
Culcita,''  quod  tomento  inculcatur,  appellata. 
Culigna  '9 '  vas  potorium.     Cato,  Culignam,  inquit,  in  foeno 

Graeco  ponito,  ut  bene  oleat.     Culigna  vas  vinarium  a 

Graeco  dicta,  quam  illi  dicunt  x6\txct. 
Culina  ^  vocatur  locus,  in  quo  epulae  in  funere  comburun- 

tur. 


19  Legit  Scal.  quam  illi  dicttnt  Kv\ixvr\v,  quod  probat 


18    Alii  Cumbam. 
Dac. 

NOTyE 
struminum,  Ciustomerium,  et  Crjisto-  Plaut.  Ciiicul 
meria.  '  Ciustunieios  '  vocat  Virg. 
lib.  VII.  '  Ardea,  Crustunierique,  et 
tunigerJE  Antemnap.'  Quae  sciiptu- 
lae  vaiietas,  in  re  adeo  incerta,  facit 
ut  nihil  pronuntiare  audeam.  Tamen 
ad  vulgatam  lectionem  retinendaui 
me  Plinii  locus  vthementer  movet : 
'  Crustumenus,'  inquit,  '  ager  veteris 
oppidi  nomen  retinet  in  Tuscia.'  Et 
Cicero  pro  Flacco:  '  In  Crustumino 
aut  in  Capcnati  agro.'  Idem  Cicero 
pro  Planc.  et  pro  Balbo  '  Crustnmi- 
iiam  '  tribiim  nominat,  et  ita  in  Lapp. 
Dac. 

^  Cubam]  A  cubo,  quod  ibi  militcs 
cubabant,  cuni  aii, '  lecticam,  ut  nii- 
litares  vocant;'  lecticas  militares  in- 
telligit,  quje  Graecis  x<^l^^^vaSf^  di- 
cuntiir,  etxcMewai.  Eurip.  in  Rlieso  : 

A€?7r6    X^h^^^VaS    (pvWOITTpWTOVS.      '  Re- 

linque  lecticas  foliis  stratas.'  Talem 
Varro  lecticam  intelligit  lib.  iv. 
'  Lectica,  quod  legebant,  unde  eam 
facerent,  stramenta  atque  lierbas,  iit 
etiam  niinc  fit  incastris;'  sunt  qiii 
legant  cumbam  pro  cubam,  sed  cubam 
vera  lectio.  Idem. 

s  Cubans]  Virgil.  '  Pellibus  incu- 
biiit  stratis,  somnosque  petivit.'  Jos. 
Scal. 

Cubansl  Inteidum  qui  a  Divis  re- 
sponsa  vel  alia  petebant,  in  eorum 
fano  cubare  solili.   '  Incubaro  '  dixit 


1.  'Id  00  fit  quia 
hic  leno  aegrotns  incubat  In  /Esculapi 
fano.'  Et  II.  2.  '  Namque  incubare 
satiiis  te  fuerat  Jovi.'  Et  Virg.  vii. 
iEneid.  '  Peilibus  incubuit  stratis, 
sonmosque  petivit  :  Multa  niodis  si- 
niulacra  videt  volitantia  rairis.'  Ubi 
Servius  :  '  inciibare  dicuntur  proprie 
lii,  qui  dormiunt  ad  accipienda  re- 
sponsa.  Undeest:  ille  incubat  Jovi. 
Id  est,  dormit  in  Capitolio  ut  responsa 
possit  accipere.'  Neque  in  templis 
tanttim  incul)abant,sed  et  in  tumiilis, 
ut  de  Augilis  tradunt  Mela  et  Hero- 
dotns.  Vide  '  Manes.'  Porro  no- 
tandiim  Festiimaus/iicatN)'  dixisse  pro 
'oraciila  consulit,'  et  '  augurium,'  fa« 
tum,  oraciiluin.  Dac. 

''  Culcita']  Huic  Festi  loco  lucem 
dabit  alter  Varronis  lib.  iv.  '  Post- 
qiiam  transierunt  ad  cnlcitas,  quod 
in  cas  acus  aut  tomentum  aliudve 
quid  calcabant,  ab  iuciilcando,  cul- 
cita  dicta  :'  tomentnm  proprie  est 
exciiiciis  pilis:  Borram  vulgo  vocant. 
Idem. 

'  Culigna]  Vas  vinarium.  Glossar. 
'  culigna,  (TK€vos  otvov,  vas  vini.'  Ca- 
to  cap.  132.  '  Jovi  Dapali  Culignam 
viiii,  quantumvis,  polliiceto.'  A  Grce- 
co  dicta  quam  illi  dicuiit  KvMKa.  Lege 
cuin  Scaligero,  kvKIxvtjv.  Idem, 

•»  Culiua]  Poeta  innominatus  :  'Ne- 
que  in  culiiiani,  ct  uncta  compitalia, 


DE    VKRBORUM    SIGNIFICATION  K    LIB.    III. 


197 


Culiola '  cortices  nucura  viridum,  dicta  a  similitudine  cu- 
leorum,  quibus  vinum  sive  oleum  continetur. 

Culticula  ^° "'  fusticulus  quidam  ligneus  in  sacris  dicebatar. 

Cumalter"  significat  cum  altero,'  dictum  ab  antiquis  ita 
brevitatis  causa,  ut  sodes,  pro  si  audes,  scilicet,  pro  scias 
licet,  sis,  pro  si  vis. 

Cumeram  ^  °  vocabant  antiqui  vas  quoddam,  quod  opertura 


20  Mss.  Culcitula.    Vide  Not.  inf.— 1   Quidam  legunt  cum  aliter.—2  Om- 
nino  legenduni  monet  Dac.  Cumerum. 


NOT.^ 


Dapesque  ducis  sordidas.'  Ev<xrpa.s ans 
vocari  jamdudum  monuinius.  Signi- 
ficat  et  culina  rhv  a(pf5pa>va.  Glossa- 
rium  :  '  Culina,  aTrdTraTos.'  Item  : 
'  Conciavis,  et  culina,  a((>eSpdiv,air6TTa- 
Tos.'  Glossae  Isidoii:  'Cuiiiia,  )a- 
trina,  secessum.'  Pelronius  :  '  Qui 
inter  ha?c  nutriuntur,  non  niagis  sa- 
pere  possunt,  quam  bene  olere,  qui 
in  culina  iiabitaut.'  Jos.  Scal. 

Culina]  Aggenus  Urbicus  de  agro- 
rum  controversiis  :  *  Culinae  vocantur 
in  suburbiis  loca  inopum  funeribus 
destinata.'  Et  hoc  sensu  iegitur  in 
Catalect. '  Neque  in  culinam,et  unc- 
ta  compitalia,  Dapesque  ducis  sordi- 
das.'  Has  culinas  Aristopbaues  tHff- 
Tpas  vocavit  in  Equit.  'Ej'  ralaiv  etfcr- 
rpais  Kovdv\ots  7jpfji.orT6iJ.7iv.  '  Ego  in 
culinis  pugnis  aptabar  probe.'  Sig- 
nificat  et  culina  a<pe5puva,  cloacam, 
secessum  exonerandi  ventris  causa. 
Glossae  Isidori,  '  culina,  latrina,  se- 
cessum.'  Neque  tamen  de  ea  intel- 
ligendus  locus  Petronii  :  '  Qui  inter 
haec  nutriuntur  non  magis  sapere 
possnnt,  quam  bene  olere,  qni  in  cu- 
lina  habitant:'  hic  enim  culina  est 
coquina,  qnod  et  doctiss.  Bourdelo- 
tius  vidit.  Nempe  ex  imitatione 
Plautina  in  Mostell.  Dac. 

'  CuUola'\  Eadem  dicuntur  verbo 
'Gulliocae.'  Ant,  Aug. 

Culiola]  A  culeus,  saccns  ex  corio. 


culeolum,  et  culiolum  factum  :  dice- 
bant  etiam  culiola  in  fceminino,  unde 
Guliola,  C  in  G  mutato.  Mendose  le- 
gitur  in  Gloss.  gutiUioca,  aapva  ^aKpd. 
Trapa  AovKiWicji.  lege  GuUiolce.  Item 
guUica,  Kapvorofxia.   Dac. 

'"  CuUicula]  In  Mss.  cutciiula,  a  cul- 
cita  scilicet.  Sed  quid  ad  fustem 
culcita  ?  An  dicendum  cum  Voss. 
cuUicula  esse  a  cuUro  qnasi  cuUriculaf 
Sed  litem  dirimit  liber  antiquus,  ubi : 
Culcitula  /asciculus  quidam  in  sacris  di- 
cebatur.  Culcitulaergo  parva  culcita. 
Et  de  pulvinaribus  forsan  hic  locus 
intelligendus,  in  quis  Struppi  sive 
Deorum  capita.  Vide  '  Struppi.' 
Idem. 

n  CumaUer]  Dictum,  utinEpistola 
Cassii, '  Inpraesentiarnm,'  '  Cumpar- 
tim,'  '  cnmprime,'  et  similia.  Jos. 
Scal. 

CumaUer]  Saepe  prjepositiones  cum 
nominibus  junctas  invenies.  Sic  'in- 
praesentiarum,'  '  cuni  partim,'  '  cum- 
prime,'  et  similia.  CumaUer,\>iocum 
aUero.  Quidam  legnnt  cumaUer,  pro 
cum  aliter.  Sed  niagis  placet  cum  al- 
iero.  Dac. 

o  Cumeram]  Varro  lib.  vi.  de  Ling. 
Lat.  •  Igitur  dicitur  in  nuptiis  Camil- 
lus,  qni  cnmerum  fert,  in  quo  qnid  sit 
in  ministerio,  pleriq.  extrinsecus  ne- 
sciunt.'  Ita  Macrobius  etiain  legit 
lib.  III.  cum  apud  Varronem  cum  me- 


1^8 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


in  nuptiis  ferebant,  in  quo  erant  nubentis  utensilia,  quod 

et  camillum  dicebant,?  eo  quod  sacrorura  ministrum  xa- 

fx.iXKov  appellabant. 
Cumerum''   vas  nuptiale  a   similitudine  cumerarum,  quae 

fiunt  palmeae  vel  sparteae  ad  usum  popularem,  sic  appel- 

latum. 
Cum  imperio  esse  ^  "^  dicebatur  apud  antiquos,  cui  nomina- 

tim  a  populo  dabatur  imperium. 
Cum  populo  agere,^  hoc  est,  populum  ad  concilium,  aut  co- 

mitia  vocare. 


3   AI.  est. 


NOTjE 


rumsit.  Fiil.  Ursin. 

Cumeram]  Omnino  Ipgendnm  cume- 
rum,  nam  vas  illud  quo  nubentis  uten- 
silia  ferebantur  constanter  cumerum 
non  cumera  dicebatur.  Innuit  ipse 
Festiis  infra,  qui  etiam  discrimen  il- 
lud  inter  utrumque  ponit,  ut  cumera 
sit  ad  usum  popularem,t'umerum  vero 
ad  nuptias.  Firmat  etiam  Varro  lib. 
vr.  '  Igitur  dicitur  in  nuptiis  Cas- 
milhis,  qiii  cumeriim  fert,  in  qiio  qiiid 
sitin  ministerio,  plerique  extrinseciis 
nesciiiDt.'  Porro  liic  mos  a  Grjecis 
deductus  est,  apud  quos  puer  ille  in- 
genuus,  quem  casmillum  Latini,  ipsi 
vero  vocant  an^teaXri,  lioc  est,  patri- 
mum,  matrimum,  iv  \iKvcf>,  qui  hic  di- 
citur  cumerum,  male  cumeram  dici  pu- 
tavit  Scaliger,  panes  gestabat  cum 
hac  intentione  :  f<j>vyov  KaKhv,  evpov 
&lj.eivov.  i.  '  malum  fugi,  meliiis  inve- 
Bi.'  Dac. 

p  Quod  et  camillum  dicebaiit]  Vide 
'  Camillus.'  Idem. 

1  Cumerum]  Vide  supra.  A  cume- 
ra,  cvmerum ;  est  aiitem  cumera  vas 
vimineumveletiam  ficrile,quo  plebcii 
homines  fnimentacondebant.  Horat. 
in  Sat.  'Cur  tua  pliis  laudes  cumeris 
granaria  nostris  ?'  Idem. 

f  Cum  imperio  essc]  De  imperio  mi- 


litari  hic  Festns  loquitur ;  nam  cum 
imperio  esse  dicebatur  dux,  qui  im- 
perabat  exercitui,  unde  saepius  apud 
iiistoricos  invenies  ex  formula :  '  Cum 
imperio  missus,'  *  cum  imperio  mit- 
tere.'  At  vero  infra,  cum  potestate 
csse  dicebatur  magistratus  qui  juris- 
dictionem  habebat,  et  civili  aliquo 
munere  fiingcbatur,  quae  potestas  in- 
terdum  '  civile  imperium '  dicebatur : 
namsemper  civilis  est  potestas.  Ci- 
cero  pro  Fonteio  :  '  Ecquis  unquam 
reus,  in  honoribus  petendis,  in  potes- 
tatibus,  in  imperiis  gerendis  sic  accu- 
satus  esl?'  Uipian.  instit.  i.  '  Popu- 
lus  ei  et  in  eum  omne  suum  imperi- 
um  et  potestatem  conferat.'  Idem. 

s  Cum  populo  agere]  Est  vocare  po- 
pulum  ad  consilium  aiit  comitia,  eum- 
que  rogare  ut  suffragiis  suis  quid  ju- 
beat  aut  vetet.  At  vero  '  agere  apud 
populum '  est  concionem  habere  ad 
populum  sine  iilla  rogatione.  Hoc 
omnibus  diebus  fieri  licebat,  et  non 
magi>tratu  tantum,  sed  etiam  a  pri- 
vato  senatore,  magistratu  ei  concio- 
nem  dante.  Illiid  comitiali  tantum 
die,  a  solo  etiam  magistratu.  Messala 
de  auspiciis  i. '  Si  concionem  liahere 
voluut,  utiue  cum  populo  agant.'  Au- 
son.  Popma.  Idcm. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


199 


Cum  potestate  esse*'  dicebatur  de  eo,  qui  a  populo  alicui 

negotio  praificiebatur. 
Cuncti "  significat  quidem  omnes,  sed  conjuncti  et  congre- 

gati ;  at  vero  omnes  etiam  si  diversis  locis  sint. 
Cuniculum/  id  est,foramen  sub  terra  occultum,  aut  ab  ani- 

mali,  quod  siraile  est  lepori,^  appellatur,  quod  subterfos- 

sa  terra  latere  cst  solitum  ;  aut  a  cuneorum  similitudine, 

qui  omnem  materiam  intrant  findentes. 
Cunire  ^  est  stercus  facere  :   unde  et  inquinare. 


4  Al.   C.  p.  est. 


*■  Cum  potestale  esse]  Vide  snpra 
'  Ciim  imperio.'  Idem, 

»  Cuncti]  Idem  Ascon.  in  divinat. 
'  Ciincti  simiil  oranes  qnasi  conjunc- 
ti.'  Sic  Virg.  i.  JEn.  *  Cuncti  nam 
lectis  navil)us  ibant.'  Ubi  Servius  : 
*  Sane  cuncti  non  idem  significat 
quod  omnes  :  Cicero  saepe  ait,  cuncti 
atque  omnes,  quia  omnes  non  statim 
sunt  cuncti,  nisi  iidem  simul  sunt 
juncti.'  Omnes  de  universis  numero 
distinctis  dicitnr.  Virg.  '  Rex  Jupi- 
ter  omnibus  idem.'  Et  Sallust.  '  Om- 
nes  homines  qui  sese  student,'  &c. 
Idem. 

"  Cuniculuml  Contra  Varro  lib.  i. 
de  Re  Rust.  cuniculum  animal  a  cu- 
niculis,  id  est,  foraminibus  subterra- 
neis  dictum  putat.  Ejus  verba  sunt : 
'Cuniculi  dicti  ab  eo  quod  sub  terra 
cuniculos  ipsi  facere  soleant,  ubi  la- 
teant  in  agris.'  Sed  verisimilius  ab 
animali  nomen  inditum,  quod  miles 
cuniculos  fodiat  animalis  hujus  imi- 
tatione.  Est  autem  Hispanicum  vo- 
cabulum  cuniculus.  Plin.  lib.  viii. 
cap.  53.  '  Leporum  generis  sunt,  et 
quos  Hispania  cuniculos  appellat.' 
Idem  Galen.  lib.  iii.  ^iian.  de  Ani- 
mal.  lib.  xiii.  cap.  15.  Idem  et  alii 
multi ;  scd  tandem  veie  ostenditeru- 
ditissimus  yligid.  Menagius,  in  per- 


NOTiE 

amoeno  illo  de  juris  amoenitatibus  li- 
bro,  cuniculum  Graecuni  esse  origine, 
'  Kvaiv,  Kwhs,  KwtKhs,  cunicus,  cuni- 
culus,'  id  est,  '  caniculus,  ab  v<o,  kvu, 
Kvoov,'  &c.  Cuniculus  enim,  inquit, 
proprie  et  primario  est  foetus  anima- 
lis:  transiit  postea  ad  XayiSus  yeupv- 
Xovs,  '  lepusculos  terram  fodientes.' 
Ita  cunieulos  Strabo  eleganter  appcl- 
lat,  cunique  cuniculorum  ferax  esset 
Hispania,  (unde  cuniculosam  Celtibe- 
riam  dixit  Catullus,)  rh  cuniculus  vo- 
cem  esse  Hispanam  falso  creditnm 
est :  non  igitur  animal  a  snbterraneis 
meatibus,  ut  scripsere  Varro  et  Pli- 
nius,  nomen  accepit,  sed  meatus  sub- 
terranei  ab  auimali  dicti  sunt,  ut  rec- 
te  Martialis  :  '  Gaudet  in  effossis  ha- 
bitare  cuniculus  antris :  Monsiravit 
tacitas  hostibus  ille  vias.'  Idem. 

y  Quod  simile  est  lepori]  Vere  lepus 
non  est.  Leporum  tria  genera  facit 
Varro  lib.  iii.  de  Re  Rust.  et  de  cuni- 
culo:  '  Tertii,'  inquit,  '  generis  est> 
quod  in  Hispania  nascitur,  simile  nos- 
tro  lepori  ex  quadam  parte,  sed  hu- 
mile,  quem  cuniculum  appellant.' 
Idem. 

z  Cunire]  A  coenum,  cunap,  cunire, 
inquinare,  inquinamentum,  ancimu- 
lentum.  Vide  in  voce  '  Ancunulen- 
ts.'     A  ceenum  dictaE  sunt  cuncP,  ut 


200 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Cupes^"  et  cupedia  antiqui  lautiores  cibos  ^  nominabant: 
inde  macellum  ^  forum  cupedinis  appellabant.  Cupedia 
autem  a  cupiditate  sunt  dicta,  vel,  sicut  Varro  vult,  quod 
ibi  fuerit  Cupedinis "  equitis  domus,  qui  fuerat  ob  latro- 
cinium  damnatus. 

Cupressi  "^  mortuorum  domibus  ponebantur  ideo,  quia  hujus 


5  Alii  ciphos. 


NOTyE 


a  '  Pflena,'  'piinire:'  ce  siepissime 
abit  in  m.  Cunire  antem  proprie  dic- 
tum  videtnr  de  infantibnscnnas  ster- 
core  fredantibus.  Idem. 

*  Cupes]  Varro  iv.  de  Latino  ser- 
mone  :  *  Ad  corneta  forum  cupedi- 
nis,  a  fastidio.'  Ita  enim  legitur  in 
manuscripto :  et  recte.  Fastidium 
enim  est,  quod  vnlgus  Gallorum  dicit 
Friandize:  etfastidiosus,  Friand.  Ita- 
lice  Giotto:  a  glutiendo  :  vetustissi- 
mus  orator  Favorinus:  *  Is  nnnc  flos 
caenae  habetur  inter  istos,  f|uibus 
sumtus  et  fastidinm  pro  facetiis  pro- 
cedit.'  Isidorns:  '  Cuppes,  fastidio- 
su8,  cupidus.'  Glossarium:  '  Cupi- 
dus,  KunrSs.'  Lego,  Cupedius.  Kviirhs 
estre  vera,  quem  fastidiosnm  vocari 
admonuimns,  qui  non  multa,  ut  vo- 
ratores,  sed  electilia  edit  :  nequefa- 
cile  invenit,  quod  ad  palatum  faciat: 
significat  et  Kvivhs  parcum  :  quod  non 
recedit  a  prioresigniticatioue.  Porro 
Cupedinis  forum  est,  forum  piscato- 
rium,  ut  cognoscimus  ex  Apuleii  va- 
riis  locis.  Jos.  Scal. 

Cupes  et  cupedia]  Omnes  ciborum 
delicias  cupes  et  cupedia  vocabant  an- 
tiqui.  Plaut.  Stirh.  •  Nihil  moror  cu- 
pedia.'  Cupedia  autem,  quasi  caupe- 
dia,  non  a  Cupedio  quodam,  ut  piitat 
Varro,  sed  qiiod  in  canponis  vende- 
rentur.  Caupo,  copo,  cupo,  nnde  cupes 
et  cupedia.  Neque  etiain  caret  rati- 
one  a  cupidilaie  forum  cupidinis  dic- 
tura.    Nam  ct  idein  sciibit  Varro  lib. 


IV.  '  Miilti  foruni  cupedinis  a  cupidi- 
tate.'  Et  Cupedinem  pro  Cupidinem 
Veteres  dixisse  certnm  est.  Lncret. 
'  Quantae  conscindunt  hominem  cii- 
pedinis  arces  Solicitnm  curae?'  Fa- 
cit  etiam  quod  in  gloss.  legitnr  :  *  Cn- 
pes,  fastidiosus,  cupidiis."  Hujusce- 
modi  hominem  vulgo  vocamus /riand. 
Porro  qnod  hic  ait  Scaliger  ex  Apn- 
leio,  forum  cupedinis  et  forum  pisca- 
torium  idem  esse,  non  satis  firmo  ti- 
bicine  fultnm  est,  nam  ex  Varrone  et 
aliis  satis  constat  forum  cnpedinis  a 
foro  piscatorio  diversnmfuisse.  Dac. 

^'  Inde  macellum']  Vide  sno  loco, 
Idem. 

•=  Quod  ibi  fuerit  Cupedinis]  Varro- 
nis  locus,  quem  Festus  intelligit,  est 
cx  lib.  rerum  hiimanarum,  '  Nnme- 
rius  Eqnitiiis  Cupes,  inquit,  et  A. 
Omanius  jMaccllus  singulari  latroci- 
nio  mnlta  loca  habueriint  infesta.' 
Sed  ibi  non  cupedo  sed  cu;;£s  nomina- 
tur.     Unde  ergo  cupedinis?  Idem. 

^*  Cupressi]  Plinius  apud  Servium, 
qui  nonduni  editiis  est  :  ♦  Roniani 
moris  fuit,  proptercaerinionias  sacro- 
rum,  quibiis  P.  Komanus  obstrictus 
erat,  nt  potissimiiin  ciipressus,  qiiae 
excisa  renasci  non  solet,  in  vestibulo 
mortiii  ponerctiir,  neqiiis  impriidens 
fiinestam  domiim  rem  divinam  factu> 
riis  introeat,  et  (jiiasi  attaminatus  sus- 
cepta  peragere  non  possit.'  Ex  his 
Servianis  intelliges  quare  Plinius,  de 
ca  arbore  ioquensj  dixerit,  '  Diti  sa- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III. 


201 


generis  arbor  excisa  non  renascitur  ;  sicut  ex  mortuo  ni- 

hil  jam  est  sperandum  :  quam  ob  causara  in  tutela  Ditis 

patris  esse  putabatur. 
Cura  *  dicta  est,  quasi  cor  edat  f  vel  quia  cor  urat. 
Curatores'^  dicuntur,   qui  pupillis   loco  tutorum  dantur : 

sive  illi,  qui  rei  frumentariae,  agrisve  dividundis  praepo- 

siti. 
Curia,^  locus  est,  ubi  publicas  curas  gerebant.     Calabra 


6  Alii  coreda. 


NOTyE 


cra,  ideo  et  funebri  signo  ad  domos 
posita.'  Novum  auteni  hunc  morem 
fuisse,  neque  tam  vetustum,  quam 
puiat  Servius,  vel  ex  eo  apparet,  quod 
peregrina  erat  arbor,  seroque  Romam 
advectafuit,  non  inultum  ante  Cato- 
nis  aetaiem :  neque  enim  de  ea  tam 
verbose  locutus  esset  Cato,  ut  notat 
etiam  Plinius :  divitum  autem  tantum 
nou  etiam  omnium  aedibus  praeponi 
solere  auctor  Lucanus  :  *  Et  non  ple- 
beios  luctus  testata  cupressus.'  Cu- 
jus  rei  causam  nullam  aliam  puto, 
quam  raritatera  arboris,  quod  initio 
pauci  in  agris  aiit  intra  nrbanas  vil- 
las  eam  arborera  instituebant.  Jos. 
Scal. 

Cupressi]  Servius  ad  illud  m.  JE- 
neid.  '  Et  fronde  coronant  Funerea.' 
'  Romani,'  inquit,  '  moris  fuit,'  &c. 
Ad  hunc  morem  alliidens  Horat.  Od. 
14.  lib.  II.  '  Neque  harum,  quascolis, 
arborumTe  praeter  invisas  cupressos 
Ulla  brevem  dominum  sequetur.'  Et 
Virg.  lib.  VI,  '  Ferales  ante  cupres- 
sos  Constituunt.'  Porro  non  omniuin, 
sed  nobilium  tantura  et  divitum  fu- 
neribiis  adhibebatur:  auctor  Luca- 
nus :  '  Et  non  plebeios  luctus  testata 
cupressus.'  Cujus  rei  causam  esse 
putat  Scaliger  raritatem  arboris, 
quod  iuitio,  paulo  ante  tempora  Ca- 
tonis,  pauci  in  agris  aut  intra  urbanas 
villas  eain  arboreminstituebant.  Dac. 


*  Cura]  Idem  Varro  lib.  v.  '  Cii- 
rare  a  cura,  cura  quod  cor  urat.' 
IdemServius;  proprie  autem  cura  de 
amore.  Virg. '  At  regina  gravi  jam- 
dudum  saucia  cura.'  Item  :  '  tua  cu- 
ra  Lycoris.'  Scaliger  a  KSpos  satie- 
tas  curam  dictam  putat :  sed  magis 
placet  esse  a  Kopfiv  purgare,  nt  pro- 
prie  ad  nitorem  domus  pertineat. 
Et  ita  Voss.  Idem. 

•"  Curatores]  Tutores  dicuntur,  qui 
impuberibus  dantur,  qui  se  per  aeta- 
tem  defendere  non  possunt,  curato- 
res  vero,  qui  tutoribus  siiccedunt  et 
dantur  puberibus.  Et  haec  voluit 
Festus,  cum  ait  curatores  loco  tuto- 
rum  pupillis  datos.  Ubi  eo  errasse 
videtur,  quod  puberibus,  non  pupillis 
darentur.  Nam  ex  juris  formula 
tutor  pupilliim  puberem  factum  ad- 
monebat,  ut  sibi  curatorem  sumeret. 
Tamen  extra  erroris  aleam  erit  Fes- 
tus,  si  dicamus  pupillorum  nomine 
puberes  aliquando  etiam  contineri, 
quod  verum  esse  sciunt,  qui  in  jure 
versati  sunt.  Idem. 

e  Curia]  Quod  ait  additas  esse 
quinque,  ut  in  sua  quisque  curia  sa> 
cra  publica  faceret,  est,  ni  fallor,  vel 
mendosum,  vel  falsum.  Licet  verbo 
Centumviralia,  xxxv.  curias  easdem 
esse,  existimet  tribus:  quod  contra 
Romanarum  rerum  inemoriam  est. 
Videndum  est,  an  recte  amoveri  pos- 


202 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


curia  ^  dicebatur,  ubi  tantum  ratio  sacrorum  gerebatur. 
Curiae  etiam  nominantur,  in  quibus  uniuscujusque  partis 
populi  Romani  quid  geritur :  7  quales  sunt  eae,  in  quas 
Romulus  populum  distribuit  numero  triginta:  (quibus 
postea  additae '  sunt  quinque :)  ^  ut  in  sua  quisque  curia 


7  Al.  digeritur.—S  Vide  Not.  g,  &c. 


NOTiE 


sint  ilia  verba  :  quibus  poslea  additoj 
sunt  quinque :  qiiae  fortasse  Pauli  snnt. 
His  ainotis  cetera  vera  sunt,  praeter- 
quarn  quod  de  nominibus  curiarum 
scribit ;  quod  nonnullis  faisum  esse 
videtur.  Ant.  Aug. 

Curia']  Asconius  in  Varr.  iii.  sen- 
tire  videtnr  tribus  et  rurias  easdem 
esse.  '  Tribus,'  inquit,  '  principio 
Ires  fuerunt,  Tat.  Ram.  Luc.  pos- 
tea  de  noininibus  Sabinarum  plures 
factcE  sunt,  quibus  deprecantibus  bel- 
lum  parentum  maritorunique  (initnm 
est ;  ad  postremum  xxxv.  factaa :'  et 
in  Verri.  ii.  '  Legitimos  omnes  tri- 
bus  babent  divisores  suos,  quos  Plau- 
tus  magistros  Curiarum  vocat  in  Au- 
lul.'  Vide  Verrium  apud  A.  Gell. 
lib.  xviii.  c.  17.  ubi  scribenduin  est, 
tribus  quoque  et  curias,  pro  eo  quod 
est  in  vulgatis,  decurias.  Ful.  Ursin. 

Curia]  Calabra.  Glossarinm:  '  Ca- 
labra,  iittwv,  PovXt):'  sane  hoc  ver- 
bo  iiriruva  significari  nunquam  legi. 
Supra  monuimus  inepti  mutilatoris 
verba  esse,  quibus  postea  sunt  addi- 
t<B  quinque.  Illa  vero  etiam  men- 
dosum  tinniunt  :  nomina  curiarum 
virginum.  Legendum  enim  Curium, 
aut  Curetium  Virginum:  vel,  si  mavis, 
Curiensium.  Sabinariim  enim  virgi- 
num  nomina  imposita  Curiis.  Jos. 
Scal. 

Curia]  Tribiis  niodis  accipitur  cw- 
ria.  Sed  ex  eadcm  semper  originc, 
nempe  a  cura.  Primo,  pro  loco  ubi 
senatus  consedit.     Varro  lib.  ii.  de 


vita  pop.  R.  '  Itaque  propter  curam 
locus  quoque,  quo  suam  quisqne  se- 
nator  confert,  curiam  appellat.'  Se- 
cundo,  qu£E  et  prima  vocis  origo,  pro 
loco  nbi  sacerdotes  ciijusqne  curize 
res  divinas  peragerent,  ut  '  curiaE 
veteres.'  Denique  pro  trigesima  parte 
populi  Roin.  qui  in  triginta  curias 
divisus  fnit.  Duas  priores  significa< 
tiones  Festus  aniplexus  est,  ut  et 
Varr.  lib.  vi.  '  Curia  duorum  gene- 
rum,  nam  et  nbi  curarent  sacerdotes 
res  divinas,  nt  cnrise  veteres,  et  ubi 
senatus  humanas,  nt  Curia  Hostilia, 
quod  primus  aedificavit  Hostilius  rex.' 
Apud  Festum  pro  geritur  quidam  li- 
bri  habent  digeritur.  Male,  ut  vide- 
tur,  nain  sacra  Festus  intelligit,  quae 
singiilae  cnriae  in  sacra  sua  aede  per 
sacerdotes  suos  peragebant.  Dac. 

'•  Calabra  Curia~\  Ad  collem  Capi- 
tolinum  sita.  Sic  dicta  a  calando,  hoc 
est,  locando.  Quod  universiis  popu- 
lus  ad  eam  calaretur,  vocaretur,  sin- 
giilis  calendis  ad  nonas  et  niindinas 
ediscendas.  Unde  liquet  Iianc  fuisse 
maximam  curiam,  omnibus  populi 
curiis  communem,  quam  supra  trigin- 
ta  reliquas  a  Roinulo  exstructas  Capi- 
toliiim  inter  et  Palatium  aedificasse 
Numam  testatur  Dionysius  lib.  ii. 
cap.  6.  Idem. 

'  Quibus  et  postea  addita''^  Non  vi- 
dco  ciir  haec  verba  viris  doctis  sus- 
pecla  sint,  cum  tribus  et  curitc  perpe- 
tuo  unuin  et  idem  fuerint,  aliud  ex 
alio  conflatum  corpiis  Romani  popiili. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    III. 


203 


sacra  publica  faceret,  feriasquc  observaret ;  hisque  curiis 
singulis  nomina  Curiarum  virginum  ^  imposita  esse  di- 
cuntur,  quas  virgines  quondam  Romani  de  Sabinis  ra- 
puerunt. 
Curiales '  ejusdem  curiaj,  ut  tribules,  et  municipes.  Cu- 
rialcs   flamines  ■"    curiarum  sacerdotes.      Curiales  raen- 


NOTiE 


Qiiod  et  ipse  Festiis  aperte  nos  do- 
cet  iii '  centiimviralia.'  Locnm  adi. 
tdem. 

^  Nomina  Curiarum  virginum^  L^ge 
curium  virgimnn  aiit  curetium,  sive,  si 
mavis,  curiensium,  ut  monet  Scaliger. 
Ex  Curibus  Sabinis  seilicet.  Idem 
Liv.  lib.  I.  '  Itaque  cum  populnm 
in  curias  triginta  divideret,  nomina 
earum  ciiriis  imposuit.'  Sed  falsi 
snnt  et  Livins,  et  Festus,  aiiique  om- 
nes,  qui  idein  tradidere,  nani  ex  Dio- 
nysio  et  Plutarcho  certum  est  Curiis 
nonien  impositum  a  ducibus  et  eo- 
rum  patriis,  idque  etiam  ex  earum 
nominibus  qnas  snpersnnt  cnilibet  sa- 
tis  apertum,  etsi  infra  Festus  in  '  Po- 
piiia  '  tradit,  non  tantnm  a  viris  sed 
a  foeminis  quoque  tribus  noininatas. 
Veriim  in  antiqnitate  enucleanda  sa- 
tis  indiligentes  fuere  Romani  vete- 
res,  et  in  ea  raulto  accnratiores  Grae- 
ci,  ut  Dio,  Plutarcli.  Dionysius.  Idem. 

'  Curialcs']  Dicuntur  et  servi  Cn- 
riarum,  qui  etiam  post  desitam  Cu- 
riatorum  comitiornm  solennitatem  ea 
comitia  convocare  solebant.  Teren- 
tius  non  alios  intellexit,  *  Cnrialis 
vernula  est,  qui  me  vocat :'  nisi,  quod 
verins  pnto,  curialem  dixerit  ab  eo, 
quod  Graeci  censebant  servos  ex  tri- 
bn,  popnlo,  et  ciiria  dominorum.  Ita- 
que  apud  Aristophanem  legimns,  tV 
2TpujUfio5ftJpou  QpaTrav  iK  tov  ^eWeus. 
A  qua  niente  dicit  servus  in  Phor- 
mione :  '  Amicns  siimmns  meiis  et 
popnlaiis  Geta  :'  vocat  popularem 
suum  in  palliata  Comnedia,  servuin 
ciijus  herus  ejiisdem  Srifiov  esset  cum 


sno  hero.  Si  servi  erant  Curiales.  et 
vernas  quoqne  fuisse  necesse  est. 
Qnare  eruditissimus  vir  Ant.  Govea- 
nus  asseqni  non  potuit,  cum  tamen, 
si  illnd  sagax  ingeninni  adhibuisset, 
potnisset,  ni  fallor,  aut  certius  pro- 
nnntiare,  aut  prudentius  tacere.  li 
servi,  cum  liberabantur  a  magistratn, 
praenomen  et  nomen  ipsins  magistra- 
tus  accipiebant.  Publici  ii  servi  erant 
ex  iis,  qui  dicebantur  Servi  Romani. 
Porro  Curiales  postea  et  Curiones 
dicti  snnt,  quia  cum  antea  Curionum 
esset  habere  '  Comitia  Curiata,'  ipsi 
postea  obsoleta  veteri  consnetudine 
Comitiorum  eorum  vicem  ea  Comitia 
habebant,  et  propterea  abnsi  sunt 
posteriores  Romani  eo  nomine,  ut 
omnesservos  publicos,deindeet  prae- 
cones,  vocarent  Curiones.  Martiahs  : 
'  epigrammata  Cnrione  non  egent.' 
Sed  et  Calatores  ipsos  antiqnitus  vo- 
cabant  Curiones,  ut  in  carmine  Sali- 
ari :  '  omnia  dapatilia  comisse  Jani 
Cnsiones:'  hoc  est,  Calatores,  vel 
praecones  sacrorum.  Illi,  nt  dixi, 
erant  servilis  conditionis.  Jos.  Scal. 

Curiales]  Ejusdein  curiae.  Plaut. 
Aulul.  II.  2.  '  nam  neque  quisquam 
curialiura  Venit,  neque  magister, 
qnem  dividere  argentnm  oportuit.' 
Tribules,  ejusdem  tribus  ;  mnnicipes, 
ejusdem  municipii.  Vide  suo  loco. 
Dac. 

n»  Curiaks  Flnmines]  Minores  Sa- 
cerdotes  intellige,  qui  curionum  vi- 
cem  sacra  et  caerimonias  obibant, 
nam  curiones  curiarum  sacerdotes  fu- 
isse  notum  est.  Idem. 


204 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


sae,"  in  quibus  immolabatur  Junoni,  quae  Curis  est  ap- 

pellata. 
Curiata  comitia"  a  curiis  appellata. 

Curii  fanaP  a  Curio  ^  dicta,  quia  eo  loco  domura  habuerat. 
Curionem   agnum  "^  Plautus  pro  macro  dixit,   quasi  cura 

macruisset. 
Curionia  sacra,'  quas  in  curiis  fiebant. 
Curionium  aes'  dicebatur,  quod  dabatur  curioni  ob  sacer- 

dotium  curionatus. 
Curis '  est  Sabine  liasta.     Unde  Romulus  Quirinus,  quia 

eam  ferebat,  est  dictus;  et  Romani  a  Quirino  Quirites 

dicuntur.     Quidam  eum  dictum  putant  a  Curibus,  quae 

fuit  urbs  opulentissima  Sabinorum. 


9  Qaidam  libb.  Curiuli  fana  a  curiatio. 


"  Curiales  tnensee']  Mensae  cnjusque 
curiae,  Junoni  dicatae.  Dionys.  lib-  ii. 
cap.  8.  Tatiiis  in  omnibus  curiis 
mensas  Junoni  Quiritiae  ac  Sabinae 
dicavit.  Hae  mensae  celebrandis  con- 
viviis  institutiE.  Nanisingul-<E  cnriae 
cum  suis  sacerdotibus  sacrificia  obi- 
bant,et  una  epulabantur,  unde  ct  'cu- 
riae  dies  '  apiid  Ciceronem  de  Orato- 
re:  •  Ut  curo  lauti  accubuissent,  tol- 
leretur  omnis  superioris  sermonis 
tristitia,  eaque  esset  in  homine  ju- 
cunditas, tantus  in jocando  lepos,  ut 
dies  inter  eos  curiae  fuisse  videretur.' 
Idem. 

°  Curiata  comitia']  Quibus  curiatim 
suifragia  dicebantur,  ut  quod  plures 


NOT/E 

cst  Aulnl.  III.  G.  '  quo  quidem  agno 
sat  scio.'  '  Magis  curiosam  nusqnam 
esse  ullani  bestiam.  Volo  ex  te  scire 
quid  sit  agnus  curio,  Qui  ossa  atque 
pellis  totus  est,  ita  cura  macet.'  Ubi 
et  curiosum  et  curionem  vocat.  Nec 
necesse  est  ut  supra  [tro  curiosam,  cu- 
rionem  legas,  nam  utrnmquc  recte  dici 
potest.  Et  Apulei.  Agninn  pinguem 
iticuriosum  vocat.  Idem. 

'  Curio7iia  sacra]  Qiiae  in  curiis  ha- 
bebant  a  curione  sacrorum  curialium 
praefecto.  '  Curionium  aes,'  le  revenu 
annuel  du  Cure.  Idem. 

*  Curionium  <es]  Curionia  sacra. 
Idem. 

'  Curis]  *  Curis  '  Sabinorum  lingua 


curiae  statuissent,  id  jnssum  populi     hastam  significare  testatnr  Cato  et 


diceretur.  Ea  Magistratus,  qui  prio- 
ribus  comitiis  creati  fuerant,  confir- 
mabant.  Idetn. 

P  Curiifunal  A  quodam  Curio  dic- 
ta.  Quidam  codii.  Curiatifana.  For- 
san  Curii  tifata.  Sic  infra  '  Mancini 
tifata.'    Locum  adi.  Idem, 

H  Curionem  agnum]    Locus  Plauti 


alii.  Ovid.  etiam.  '  Sive  quod  hasta 
quiris  priscis  est  dicta  Sabinis.'  Sed 
propius  vero  est  a  Curi  Curibus  no- 
nien  inditum,  et  a  Curibus  Quiriuum 
et  Quirites  dictos.  Nam  Quirites  pro- 
prie  qui  Cures  Sabinorum  oppidnm 
incolebant.  Et  a  Curihus  Quiritcs 
appeilatos  testatur  Livius  lib.  i. '  Qui- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    III. 


205 


Curitim  "  Junonem  appellabant,  quia  eandem  ferre  hastam 

putabant. 
Curriculo  ^"  pro  cursim  ponebant.     Plautus  :  Licet,  inquit, 

vos  abire  curriculo. 
Curriculus  deminutivura  est  a  curru. 
Curtii  locus  '°  ^  appellatur  a  Curtio,  qui  eo  loco  in  profun- 

dissimum  se  ob  salutem  populi  Romani  projecithiatum. 
Curules  ^  equi  quadrigales.     Curules  magistratus  appellati 

sunt,  quia  curru  vehebantur. 
Cussilirem  '"  pro  ignavo  dicebant  antiqui. 
Custodelam  dicebant  antiqui,  quam  nunc  dicimus  custo- 

diam. 
Custoditio  est  opera  ad  custodiendum  quid  surapta. 
Cutis  ^  Graecam  habet  originem  :  haiic  enim  illi  xotoj  di- 

cunt. 


10  Legendiim  monet  Dac.  lacus. 

NO 

rites  a  Ciiribns  appellati.'  £t  inde 
forsan  Juno  Sabina  Quiris  etiam  dic- 
ta.  Idem, 

"  Curitim]  Vide  '  Curis.'  Ideyn. 

'^  Curriculo]  Locus  Plauti,  quem 
laudat  Festus,  est  ex  iis  fabulis  qua- 
ruin  nomina  non  supersunt.  Sed  ea 
voce  ideni  alibi  ssepius  usus  est.  Ut 
Mostel.  ♦  Sed  ego  sumne  infelix  qui 
non  abeo  cnrriculo  donium  ?'  Quod 
Festns  cursim  exponit.  At  doctiss. 
Vossius  non  censet  esse  adverbium, 
sed  a  nomine  curriculum  et  cvrriculo 
esse  cursu.  Nam  idem  dixit  Trinum. 
V.  4.  '  Curre  in  Pyraeum  atque  unum 
curriculum  face.'  Et  id  magis  placet. 
Idem. 

y  Curtii  locus']  Lege  lacus.  In  foro 
erat.  Sed  de  hac  liistoria  apud  Ve- 
teres  non  constat.  Alii  aMarcoCur- 
tio,  alii  multo  ante  a  Curtio  Metio, 
T.  Tatii  milite,  dictum  volunt.  De 
priori  plures  consentiunt.  Vide  Liv. 
lib.  VII.  sect.  6.  triplicem  Iiistoriam 
affert  Varro,quem  vide  lib.  iv.  Idem. 


^  Curules]  Equi,  qui  cnrrum,  ubi 
sella  curulis  erat,  trahebant.  Erat 
autem  sella  curulis  eburnea.  Unde 
'  Curule  ebur'  appellat  Horat.  Grsci 
fke(pdi>Tivov  Si<ppov.  Magistratus  qui 
hac  sella  uterentur  curules  dicti.  Id. 

a  Cussilirem]  Prius  dictos  puto  Cos- 
silires.  Sic  vocali  ignavi,  et  oscita- 
bundi,  qui  per  vias  urbis  otiosi  ince- 
dunt  varici,  et  lenlis  passibus.  Me- 
taphora  ab  aratoribus,  qui  porcas  in 
agro  faciunt.  Oportet  enim  eos  pe- 
des  ambos  in  sulcis  sen  liris  ponere, 
et  porcam  in  inedio  liabere  :  ut  ne- 
cesse  sit  varicitiis  incedere,  quod  di- 
cebatur  '  Cossim  lirare  :'  unde  Cossi- 
lires.  Cossim,  pro  coxim,  est  varicitus. 
Vide  Noniiim.  Altius  Parergis  : 
'  Bene  proscissas  Cossigerare  ordine 
porca?,'  bidenli  ferro  rectas  deruere. 
Formatum  verbuni  ex  Cossim  et  ag- 
gerare.  Jos.  Scal. 

b  Cutis]  Non  video  quoniodo  a  kv- 
Tos  quod  profunditatem  notat,  cutis 
possit  deduci.     Et  vera  est  conjec- 


206 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Cyhele  '  mater,  quam  dicebant  maguam,  ita  appellabatur, 
quod  ageret  homines  in  furoiem,  quod  Graeci  xu/3r)j3ov  " 
dicunt.  Cybele  vero  cadem  dicta  a  loco,  qui  est  in 
Phrygia. 

Cybium  ^  dictum,  quia  ejus  medium  aeque  patet  in  omnes 
partes,  quod  genus  a  geometris  xu/Sov  dicitur.  Unde  etiani 
tessellae  quadratae  xv^ot.  Hinc  et  xu/3iov  genus  piscis, 
quia  piscantes  id  genus  piscium  velut  aleam  ludant. 

Cyllenius  ^  Mercurius  dictus,  quod  omnem  rera  sermo  sine 

II   Al.  KifiiPov,  vel  fiffiriAov,  vel  Kufi-fifiuv,  vel  k60ikos.    Vid.  Not. 


NOTiE 


ttira  Voss.  qui  legendiim  nionnit  ckv- 
Tos,  quod  Hesych.  interpretatur  irav 
Sipfjia,  '  onmem  pellfin.'  A  o-kvtos  cu- 
tis,  iit  a  0-7670)  tego,  A  okvtos  etiam 
scutuni  et  scutica.  Dac. 

•^  Cybele]  Deorum,  mater  ideoque 
niagna  niater  diita.  Sed  legendum 
Cybebe:  ut  viris  doctis  placuit.  Cybebe 
enim  a  Grjeco  kv^i^ov,  lege  Kv^-q&ov, 
vel  ut  alii  Kvp-fiPfiv.  Maiim  Kvfiri^ov. 
Nam  Kv$7i0ot  proprie  Cybeles  furore 
corrcpti,  iit  fiaKxol  qiii  Bacchi  spiritu 
pleni  erant,  dicebantur.  Vide  Eu- 
stath.  in  ku/Stj/Soi.  Est  autein  Kv^-fi$ftv 
idem  quod  Ki;;8i(TToi',capitis  rotatione 
furorein  contraliere,  quod  Cybeles 
sacerdotibiis  solenne  fiiit.  Lucanus  : 
'  crinemque  rotantes  Sangiiinei  po- 
puiis  ulularuut  tristia  Galli.'  Endeni 
Cybclc  a  Cybclo  Phiygia;  monte  dic- 
ta.  Et  male  qui  pro,  A  loco  qui  est 
in  Phrygia,  legunt,  aiuto  qui  esl  in  Ph. 
Idem. 

^*  Cybiuml  Salsamenti  sive  tarichi 
genusqiiadratum,aGr%coKu^or,quod 
Geometris  figuram  quadratam  notat. 
A  Pelamyde  fiebat  cybiuin,  quia  Pe- 
lamys  in  cybia  secabatur.  Athenaeus 
lib.  11.  '\Kfcnos  5'  fv  SfVTfpcf)  irfp\  i/Atjs 
vf\afivSas  Ku^ia  flvai  (pacrt  ij.fyd\a. 
Plin.  lib.  IX.  cap.  15.  '  Pelamydes  in 
apolectos   particulatimquc  consecta; 


in  genera  cybiorum  dispartiunlur.' 
Et  hic  mos  etiamnuin  durat  ;  Thunni 
enim  qui  et  Pclamydes,  in  cybia  se- 
cautiir.  Infra  Fesius,  cuni  ait  kv^iov 
esse  genus  piscis,  pelaniydem  intelli- 
git,  sed  in  eo  falsus  est,  quod  Pela- 
mydas  cybia  dicta  fuisse  opinatur, 
cum  earuni  tantum  frustilla  in  qua- 
drum  concisa  cybia  dicta  sint.  Ne- 
que  Festo  favet  Plinius,  ut  doctiss. 
Salmasius  existimavit,  qui  et  Festuin 
et  Plinium  eodem  modo  deceptos  ru- 
tat.  Plinii  verba  sunt  ex  lib.  xxii. 
cap.  ult.  '  Cybium,  ita  vocatur  pela- 
niys,  quae  post  xl.  dies  a  ponto  in 
Maeotim  revertitur.'  Sed  enim  vi- 
tioso  codice  Salmasins  utebatur,  nam 
omnes  alii  qni  melioris  nota».  snnt,  a- 
perte  praiferuut,  Cybium,  ita  vocatur 
concisapeUnnys,  Sfc.  In  fine,  cum  Fes- 
tus  ait  piscantes  piscem  illum  quasi 
aleam  lusisse,  de  ejus  Cybiis  intelli- 
gendum  est,  quibiis  piscatores  pro 
alea  utebantur.  Idem. 

«  Cyllenius]  Mercurius  Deorum  nun- 
tius  et  interpies,  et  qiiiaeorum  man- 
data  serinone  exeqnebatiir  sine  ma- 
nuum  auxilio,  a  Grasco  KvWhs, '  man- 
cus,'  Cyllenium  dictum  Festus  puia. 
vit.  Ubi  illum  meras  nugas  ludere 
nemo  non  videt.  Ita  enini  a  Cyllene 
Arcadia?   nionte  dictus   est.      Viig. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    111.  207 

manibus  conficiat,  qiiibus  partibus  corporis  qui   carent 

xvXKo)  vocantur :  ideoque  quadratum  eum  fingunt.     Alii 

volunt  sic  appellatum,  quod  in  Cyllenia  via  "^*  sit  nutri- 

tus.     Alii  quod  in  monte  Arcadiaj  Cyllenc.     Alii  quod  a 

Cyllene  sit  nympha  educatus. 
Cymbam  ^  Graeci  appellant  xu/x/3>jv. 
Cymbium  ^  poculi  genus  a  similitudine  navis,  quae  dicitur 

cymba,  appellatum. 
Cynthius  Apollo  a  Cyntho  Celi  monte  vocatus. 
Cyparissae '  appellantur  acies  quaedam  igneae,  quae  noctu 

apparere  soient  ad  similitudinem  cupressi. 
Cyparissiae  dicuntur  ignes  prodigiosi  a  similitudine  cypres- 

sorum. 
Cypria  ^"  Venus,  quod  ei  primum  in  Cypro '  insula  templum 

sit  constitutum:  vel  quia  parientibus  praesideat,  quod 

Graece  xvnv  parere  sit. 
Cyprio  bovi ""  raerendam,  Ennius  sotadico  versu  cum  dixit. 


12  Conjicit  Dac.  Cyllene  vico  vel  Cyllenio  vico. 

NOT.E 

VIII.  jEneid.  *  Vobis  Mercnrius  pater  cupressus,     cuparissus     dicebatur     a 

est,  qneni  candida  Maia  Cyllenes  ge-  Graeco  Kvndpuraos.  Viigil. '  Nec  Idipis 

lido  conceptum  vertice  fudit.'    Ta-  cnparissis.'     Idem. 

men   si    Graeculornm    amas    somnia  ^  Cypria]  Cypris  et   Cypria   dicta 

vide  Eustath.  in  Homer.  p.  300.  et  Vcnns  a  Cypro  insnla,  non  a  kixiv, 

1951.  Idem.  quanquam  idem  aliquis  senserit  qui 

f  Cyllenia  via]  Ad  hanc  viam  inves-  ait :    Kvirpis,  Kvoiropis  tis  olffa,  i>s  rb 

tigandara  nnllam  invenire  viam  pos-  kvuv  irapexovffa,  i.  '  Cypris,  quasi  cyo- 

snm.     Forsan  rescribendum  Cyllene  poris,  quasi  parere  faciat,'  quod  et 

vico  vel  Cyllenio  vico.  Idem.  apud  Eustath.  legere  est.     Idem. 

s  Cyrnbam']   Navigii  genus  :  Virg.  ^  Quod  ei  primum  in  Cypro}    Vernm 

'  Gemuit  sub   pondere  cymba.'      A  est  primum  Veneri   teraplum  consti- 

Graeco  ku/x/Stj,  quod  vicas  elBos  exponit  tutnm  fuisse  in  Cythera.  Et  hoc  illnd 

Hesych.  Idem.  est,  quod  hic  Festum  fefellit :  Cythe- 

^  Cymbium']  Poculum  quod  in  mo-  ram  enim  hic  Cypri  urbem  putavit, 

dnm  cymba;  factum.     Virg.  v,  ^n.  qnae  re   vera  est  Peioponnesi  insula 

'  Cymbiaque  argento  perfecta  atque  in  sinu  Laconico,  ubi    Veneri  tem- 

aspera  signis.'  Idem.  plum  primi  dicarunt  Phcenices.  Vide 

'  Cyparissce]  Cuparisseae,  et  cupa-  Pausan.  in  Laconicis.  Idem. 

rissiae,  et  cuparissae,  ignes  qni  in  mo-  ■="  Cyprio  bovi]   Videndus  Plinius  1, 

dum  cypressi   apparent.     Nam  pro  xxiii.  c.  20.  Ful.  Ursin. 


208 


FESTI    Dli    VERB.    SIGNIF.    LIB.    III. 


significat  id,  quod  solet  fieri  in  insula  Cypro,  in  qua  bo- 
ves  humano  stercore  pascuntur.  Idem  cum  dicit,  Prop- 
ter  stagna,"  ubi  lanigerum  genus  piscibus  pascitur  :  esse 
paludem  demonstrat,  in  qua  nascuntur  pisces  similes 
ranunculis,  quos  oves  consectatfB  edunt. 
Cytherea,°  Venus,  ab  urbe  Cythera,  in  quam  primum  devec- 
ta  esse  dicitur  concha,  cum  in  mari  esset  concepta. 


NOT^ 


Cyprio  bovi]  Tam  verum  est  ullos 
boves  cTKaTocpdyovs  esse,  qnam  ullas 
oves  wixo<pdyovs.  Utrumqne  enim  con- 
trarium  animali  ruminanti.  Scio  quL- 
dem  in  quibusdam  nationibus  pisces 
arefactos,  ac  sale  duratos  bubus  ap- 
poni.  Sed  alind  est  pisces  pecori 
dare,  cum  jam  amplius  pisces  nou 
sunt,  aliud  pecns  ipsos  vivos  consec- 
tari  et  pasci.  Sed  irepl  aKaro^d.ywv 
^oSiv  non  solum  Festus  ait,  sed  et 
Graeci  ■Kapoifj.ioypd<poi,  exponentes 
proverbinm  Kvnpios  fiovs.  Vide  illos. 
Jos.  Scal. 

Cyprio  bovi  merendani]  Cyprios  bo- 
ves  stercore  vesci  antiqnis  proditum 
est,  unde  '  Cyprius  bos'  proverbii 
vice  in  quemlibet  jactabatur,  qni  se 
foedo  victu  imbulbilaret.  Hcsycli. 
KvTrpios  fiovs,  enl  KOirpo(pdyov  fiKaiov 
rdfffffrai  toDto,  eVeiSTj  ol  Kinrptot  $6fS 
Koirpocpayovai.  id  est, '  Cyprius  bos  in 
raerdiphagum  qnemlibet  dicitur  is- 
tud,  quod  boves  Cyprii  stercore  ves- 
cuntur.'  Quanqnam  id  contra  ru- 
minantis  naturam  esse  constat.  Dac. 


"  Propter  stagna']  Hic  Sotadicns 
versus  sic  legi  debet :  Propter  stagna 
genusubi  lanigerum  piscibu' pascit .  Et- 
si  falsum  est  oves  ullas  esse  wfjLO^pd- 
yovs.  Idem. 

°  Cytherea]  Ab  urbe  Cypri  Cy- 
thera,  in  quam  salo  exorta,  statim 
delata  fuit.  Quapropter  et  in  Cypro 
natadicitur.  Unde  Cy pr ogeneia  dicta. 
Verum,  quia  hiijus  Cytherae  nemo, 
qnod  sciam,  praeter  Hesiodi  Sclio- 
liasten  meminit,  eos  sequor,  qui  Cy- 
theream  dictam  tradunt  ab  insula 
Cythera,  in  sinu  Laconico,  hodie  Ce- 
rigo.  Vide  Bocharti  Chanaan  lib.  i. 
cap.  22.  Neqne  illnd  praetereundum, 
Scholiastcu  Hesiodi  Cytheras  acce- 
pisse  de  urbe  C'ypri  manifesto  contra 
mentem  Hesiodi,  qni  scribit  Vene- 
rein,  ubi  primnm  nata  fiiit,  Cytheras 
advectam  :  deiiide  et  circnmtinam 
ad  Cyprum  pcrvcnisse.  Neque  enim 
poterant  in  Cypro  esse  Cytlierae, 
cuin  e  Cytheris  Veniis  in  Cypiniu 
delata  sit,  &c.  Idem. 


SEX.  POMPEII  FESTI 


DE 


VERBORUM    SIGNIFICATIONE 
LIBER    IV. 


Dacrymas*  pro  lacrymas  Livius  saepe  posuit,  nimirum, 
quod  Grseci  appellant  8«xpya.  Itera  dautia,''  quae  lautia 
dicimus,  et  dantur  legatis  hospitii  gratia. 

Daedalam'^  a  varietate  rerum  artificiorumque  dictam  esse 
apud  Lucretiura  terram,  apud  Ennium  Minervam,''  apud 
Virgiliura  Circen,^  facile  est  intelligere  :  cum  Graece  8««- 


huXKsiv  significet  variare. 


NOT/E 


^  Dacrymas]  Dacryma  aGraeco  8a- 
Kpv/jLa  quodverbale  est  a  SaKpv  vel5a- 
Kpvov.  UsusestLi^ins  Andionicus,  sed 
hodie  apud  eum  frustra  quaeras.  Dac. 

b  Item  daulia]  Dautia  rectum  esse 
arbitror,  et  inde  d  in  l  mutato  laulia. 
A  Graeco  videlicet  Stiria;  sunt  aiitem 
lau^ia  Xenia,  quaelegatis  niittebantiir 
in  donum,  ut  recte  Feslus.  Meminit 
Liviusplus  semel:  lib.xxv.de  Sagun- 
tinorum  legatis  :  '  Locus  inde,  lau- 
tiaque  praeberi  jiissa  :'  et  alibi,  '  Lo- 
cus  et  lotia  praebita.'  Plutarch.  in 
alTlots  :  T^  yap  ira\aihv,  i)s  toiKfv,  oi  ra- 
(liai,  ^evia  toIs  Trpefffievovcriv  %Trefntov' 
iKoKeno  5e  KavTna  ra  ireix-n^pLeva,  i.  e. 
'^  Antiquitus  enim,  ut  videtur,  tamiae 
munera  legatis  mittebant ;  quae  mit- 


tebantur  vocatalautia.'  Quam  anti- 
quus  is  mos  fuerit  ad  legatos  munera 
roittendi  ex  Homero  et  aliis  notura 
est.  Idem. 

c  Dcedalam']  Daedalam  terram  ob 
varietatem  dixit  Lucret.  fib.  i.  'Tibi 
suavis  Da^dala  tellus  Summitlit  tto- 
res.'  Ideni  lib.  ii.  '  Daedala  cordis 
Carmina.'  Et  lib.  iv.  '  Verborum 
Dsdala  lingua.'  Lib.  v.  «  Naliiraque 
Dffidala  rerum."  Item  :  'Daedalasig- 
na.'  Idem. 

^  Apud  Ennium  Minervam]  Ob  lani- 
ficii  ariificium  :  cui  praeest  locus  En- 
nii  lib.  i.  annal.  sed  mutilus :  '  Dae- 
daia Minerva.'  Idem. 

f  Ayud  Virgilium  Circen]  Lib.  vii. 
jEneid.  'Illorum  de  gentepatri  quos 


Delph.  et  Var.  Clas. 


Pomp.  Fest. 


210 


SRXTI    POMPEII    FESTI 


Dagnades'  sunt  avium  genus,  quas  ^Egyptii  inter  potan- 
dum  cum  coionis  devincire  soliti  sunt,  quae  vellicando 
morsicandoque  et  canturiendo ' "  assidue  non  patiuntur 
dormire  potantes. 

Dalivum''  supinum  ait  esse  Aurelius,  ^Elius  stultum.  Os- 
corum  quoque  lingua  significat  insanum.  Santra  vero 
dici  putat  ipsum,  quem  Greeci  ^sIkchov  :  id  est,  propter 
cujus  fiituitatcm  quis  misereri  debeat. 

Damium'  sacrificium,  quod  fiebat  in  operto  in  honorem 


1  Quidam  viri  cantitando.    Vid.  Not.  inf. 


Dapdala  Circe  Snpposita  de  matre 
nollios  fiirata  creavit.'  Idem, 

^  Dagnadcs]  Scribe  per  c  SaKvd- 
Sfs.  Hesycliiiis:  SaKvls,  elSos  opveov. 
Quod  vero  caniuriendo  hic  mutant 
docti  viri,  et  substituiiiit  Cantitando, 
nescio  qnare  sibi  persuaserint  Cantu- 
rire  verl)um  Latinum  non  esse  :  cnm 
alii  veteres  usurparint,  et  vetus  Glos- 
sarii  scriptor  :  '  Canturit,  \\/tdvpl^ft.' 
Jos.  Scal. 

Dagnades]  Pro  dacnades  c  converso 
in  g-,  SaKvdSe?.  He.-ych.  SaKvls,  dSos 
opveov:  a  Sokvoi,  'mordeo.'  Has  aves 
coronis  vinctas  capiti  imponebant, 
quippe  quis  ebrietatem  depelli,  se- 
qiie  ebrios  factos,  fieri  sobriosexisti- 
mabant.  De  coronis  Geopoii,  lib. 
vir.  cap.  30.  avavi]<p(iv  iroiovai  tovs  fif- 
Bvovras  ffrecpavot  an-i»  irotKtXwv  a.v9oJv, 
ivirt&ifjiivot  Tifj  Ke<pa\rj,  i.  e.  '  Coronje 
ex  variis  floribus  cai^iti  impositae 
ebrios  ad  sobrietatem  revocant.'  Dac. 

e  Canturiendo]  Viri  docti  leguut 
cantitando,  sed  nescio  quare  sibi  per- 
suaserint  canturire  verbuni  Latinum 
non  esse,  cum  alii  veteres  usurparint, 
et  vetus  Glossarii  scriptor  :  'Cantu- 
rit,  y\ftQvpi^(t.'  Idem. 

•>  Dalivum]  Glossarium  : '  Daunum, 
&<t>pova:  Manifesto  legendum  Dali- 
Kum:  sinceriora   vestigia  apud   eun- 


NOT.E 

dem  scriptorem  in  illo,  *  Davus, 
&<f>puv,  &Triipos.'  Dalivus  enim  legen- 
dum.  Jos.  Scal. 

Daliium]  Per  *  supinum '  negligen- 
tem  intellige  et  insipientem.  Ad 
eandem  mentem  glossae  :  *  Dalivus, 
&<ppwv,  &netpo^.'  Item  :  '  Dalivum, 
&<ppova]'  Et  optinie  Santra  eum  esse 
putavit  quem  Graeci  vocant  Sd\atov, 
ab  VEolico  Sf'i\at<pos,  '  dalivus.'  5ei- 
\atos  autem  est  ixdraios,  ut  exponit 
Hesycli.  Si't\atov,  (idraiov.  Dac. 

'  Damium]  Glossarium  :  '  Damium, 
6vff'iai,  inraidpiov yevSnfvov,'  contra  di- 
cit,  ac  Festus.  Falsum  vero  avrf 
(ppaffrtKus  dictum,  quod  minime  pub- 
licuin  sit.  Iiiimo  ita  dictum,  quod 
pro  populo  fieret.  Juvenalis:  '  Pro 
populo  faciens  quantum  Laufella  bi- 
bebat.'  Sequenlia  quoque  ita  legen- 
da  :  Dea  quoque  ipsa  Damia,  et  sucerdos 
ejus  Damiatrix  appellabatur.  Saiie  i)a- 
7niatrix  etiam  in  antiquitus  excusis 
legebatur.  Quod  inepti  liomines  in 
nescio  quas  Grasculas  ineptias  muta- 
runt.  Jos.  Scal. 

Damium]  Sacrificium  in  bonorem 
Maia>,  quaj  Bona  Dea  vocabatur,  a 
niatronis  in  aede  Pontificis  Maximi 
fieri  solitum  ;  sed  male  per  antiphra- 
sin  sic  dictum  putavit  Festus,  qua^i 
minime   publicum   sit,  cum  constet 


DE    VF.RRORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   IV.         211 

BoiiEe  Dcae,  dictnm  a  contrarietate,  quod  minime  esset 
8r5j[x,oV(ov,  id  est,  publicum  :  Dea  quoque  ipsa  daixlu,  et  sa- 
cerdos  ejus  dai^lots,^  appellabatur. 

Danistae,''  foeneratores. 

Danunt,'  dant. 

Daps ""  apud  antiquos  dicebatur  res  divina,  quee  fiebat  aut 
hyberna  semente,  aut  verna,  quod  vocabulum  ex  Graeco 
deducitur,  apud  quos  id  genus  epularum  da)g  dicitur.  Ita- 
que  et  daptice  se  acceptos  antiqui  dicebant,  significantes 
magnifice:  et  dapticum  negotium,  amplum,  ac  magnificum. 

Dasi,"  dari. 

Daunia "  Apulia  appellatur  a  Dauno  IllyTicae  gentis  claro 
viro,  qui  eam  propter  domesticam  seditionem  excedens 
patria  occupavit. 

Deactio,»'  peractio. 


2  Alii  libb.  Damiatrix,  et  ita  legendum  monent  Scal.  Dac.- 

NOTyE 

pro  populo  factum  fuisse,  et  sub  dio.  na  semente  fieri  solitum  :  unde  apud 

Cicero   epist.   lib.   i.    ad    Atticura  :  Catonem  reperias  da])s  pro  ipso  veris 

*  Credo  enini  te  audivisse,  cum  apud  vel  hyemis  tempore.  Daps  etiam  la- 
Caesarem  pro  populo  fieret,  venisse  tius  patet,  nara  omnes  opiparos  et 
ibi  muliebri    vestitu  virum.'     Gloss.  sumtuosos  apparatus  significat,     Li- 

*  Damium  '  eva-ia  viradipiov  yeydixevov,  vius  Andronicns  :  *  Quae  hasc  daps 
*sacrificium  subdiale.'  Doc.  est,  quis  festus  dies  ?'    Ex  Homer. 

^  DanistcE^    Qui   pecuniam  foenori  iilo  Od.  A.  225.    Tis  da\s,  ris  de  ofxtXos 

collocaut :  Dariista,  Graece  SayeiffT^s  a  85*  eTrXeTo;  Et  inde  daptice  sumtuose, 

Zapos,  foenns,     Trapezita  etiam  dictus  dapticum     magnificum,    sumtuosnm, 

a  tabulis  quaj  Graece  TpoTref aj.    Quan-  dapsi/is,  raagnificus.     Da/js  autem  po- 

quara  illud  discriminis  inter  utrum-  tius  a  Sairdva  quam  a  Sats,  nam  prius 

que  quidam  pouunt,  ut  danista  priva-  dicebatur  dapis.  Dac. 

tus,  trapezita  vero  publicus  sit  fcene-  "  Dasi]  '  Dari,'  ut  'Valesii'   pro 

rator;  sed  apud  Veteres  plerumque  '  Valerii,'&c.  Idem. 

confundnntur.  Idem.  °  Daunia]  Plin.    'Apulia   Dauno- 

'  Danunf]  Plaut.  Mostel,  i.  2. '  Ad  rum  cognomine,  a  duce  Diomedis  so- 

legionem  cura  itant,  adminiculura  iis  cero.'     Solinus  tamen  :   '  A  Cleolao 

danunt.'  Idem.  Minois  filio,  Daunios.'   Corrupte  for- 

™  Daps}  Exempla  dapis  pro  verna,  san.  Idem. 

aut  hyberna  semente  habes  apud  Ca-  p  Deaclio]  De  aliquando  intendit, 

toneni.  Jos.  ScaL  auget,  sic  '  deamare,'  valde  amare  : 

Daps]  Sacrificium  hyberna  vel  ver-  '  decultare,'  valde  occultare  :  '  dea» 


212 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Deblaterare 'i  est  stulte  loqui.     Nam  Graeci  |Sa«x«j  stultos 

appellant. 
Decalicatum/  calce  litum. 

Decermina^  dicuntur,  quae  decerpuntur  purgandi  causa. 
Decima  quaeque  *  Veteres  Diis  suis  offerebant. 
Decotes^  togas  detritae. 
Decrepitus "  est  desperatus  crepera  jam  vita  :  ut  crepuscu- 

lum,  extremum  diei  tempus.   Sive  decrepitus  dictus,  quia 

propter  senectutem  nec  movere  .se,  nec  ullum  facere  po- 

test  crepitum. 
Decultarunt,"  valde  occultarunt. 
Decumana  ova  ^  dicuntur,  et  decuraani  fluctus,  quia  sunt 


3  '  L,  ni,  addit  Dccotes,  Decuriones.'    Ful.  Ursin. 


NOTJE 


gere,'  peragere:  '  decalicare,'  onini- 
no  calicare,  calce  illinire  :  '  Depar- 
c»s,'  valde  parcus,  apud  Sueton.  '  de- 
foedus,'  valde  foedus.  Cic.  Idem. 

1  Deblulerare']  Vide  '  Blaterare.' 
Idem. 

'  Decalicatuiri]  A  Graeco  Kd\i^,  ca- 
lix, 'calicare,'*decalicare.'  Vide  'Ca- 
licata.'  Idem, 

*  Decermina]  Purgationes  ad  pla- 
candos  Deos  fieri  solitaa.  Sed  non 
constat  qiiomodo  peragerentur  :  nani 
proprie  decermina,  de  frondibiis  ad 
lustrandum  decerptis.  Et  forsan  de 
iis  Festus.  Idem. 

'  Dccimaquteque]  Vide  quantnni  ju- 
ris  Barbarus  ille  sibi  suniserit  in  lioc 
loco  mutilando :  uni  enini  tantuni 
HcrcuU  hoc  fiebat.  Jos.  Scal. 

Decima]  Nunquara  legi  decinia 
quaeque  Diis  oblata  fuisse,  sed  tan- 
tum  Herculi.  Plauti  Sticli.  '  Uti  de- 
cumam  partem  Herculi  polluceam.' 
Nam  quod  Decimam  pra?d«  partcm 
Apoliini  votam  apud  Livium  legas, 
alia  plane  res  est.  Dac. 

"  Decrepitus]  A  lucerna,  vel  cau- 


dela,  qnas  ultimum  expirans  crepi- 
tuni  edcre  solet.  Hoc  enim  est  De- 
crepare :  ut  apud  Pers.  destertere. 
Decrepitus  a  veteribus  Grapciae  ma- 
gistris  exponitur  xrnipyripos,  t€tii/ij8w- 
fjLfvos,  i((>6hs,  yepuv  rax"6dvaTos.  Jos. 
Scal. 

Decrepitus]  Cui  vita  crepera,  id 
est,  dubia,  nt  crepusculum,  diei  tem- 
pus  dubiura,  vel  a  crepitu,  qnod  senex 
nullum  facere  crepitum  queat :  sed 
niagis  placet  Scaliger,  qui  ait  esse 
metaphorara  a  lucerna  vel  candela, 
quae  ultimura  expirans  crepitnm  solet 
edere.  Hoc  enim  est  decrepare,  nl- 
limum  creparc,  ut  apud  Persium  '  de- 
stertere,'  id  est,  postremum  sterterc. 
Et  eo  sensu  decrepitus  eleganter  in 
Glossario  exponitur  iictrenvevKws,  Qui 
ultimum  flatuni  sive  crepitum  cdidit. 
Dac. 

"  Decullamnt]  Vide  '  deactio.'  Id. 

>  Decumnna  ova]  Mimm  Veteres 
inepte  credidisse  qna;  ordine  decima 
nascuntur,  ea  esse  omuiuni  niaxima; 
ut  de  fluctibus.  Ovid.  Trist.  lib.  i. 
el.  II.  *  Qui  venit  hinc  fluctus,  flnctus 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    IV. 


213 


magna  :  nam  et  ovum  decimura  majus  nascitur,  et  fluc- 

tus  decimus  fieri  maximus  dicitur. 
Decumanus  ^  appellatur  limes,  qui  fit  ab  ortu  Solis  ad  oc- 

casum.     Alter  ex  transverso  currens  appellatur  Cardo. 
Decures,  decuriones. 

Decuriones  ^  appellantur,  qui  deuis  equitibus  prassunt. 
Dedita  ^  intelligitur  valde  data. 
Defomitatum,*"  afomitibus  succisum,  quibus  confoveri  erat 

solitura. 
Defrensam,''  detritam,  atque  detonsam. 
Defrui'  dicebant  antiqui,  ut  dearaare,  deperire  :  significan- 

tes  omnem  fructum  percipere. 
Degere  ^  ^  antiqui  posuerunt  pro  expectare. 
Degunere,'^  s  degustare. 


4  Al.  Deformicatum.—5  Malit  Dac.  legere  Degerere.—6  Qiiidani  libri  De- 
gumare, 

•^  Defrensam']  Glossarium :  '  De- 
frensa,  apovpa  dfpiffduoa.'  '  Defrens, 
apovpa,  6ipicrfx6s.'  Jos,  Scal. 


supereminet  onines,  Posteiior  nono 
est,  undecimoque  prior.'  Nam  per 
raetaphoram  decumana  ea  dicuntur  a 
re  agraria  scilicet,  maximus  enira  li- 
mes  in  agris  Romanis  decumanus  vo- 
catur.  Idem. 

^  Decumatiusl  In  agris  Romanis  de- 
cuinanus  linies,  qui  ab  Oriente  ad 
Occidentem.  Cardo  qui  a  Meridie 
ad  Septenitrionem  dirigitur,  ubi  mun- 
di  cardines.  Idem. 

^  Decuriones~\  Gloss.  '  Decurio,  Se- 
KaSdpxrjs.'  'Decurionatus,  SiKadapxia.' 
Idem. 

^  Dedita']  Valde  data,  id  est,  omni- 
no,  in  perpetuum  data,  ita  ut  ea  ne- 
queas  repetere.  Sic  vetus  Terentii 
interpres:  '  Dare  est  quod  repetas  : 
Dedere  est  ad  perpetuum.  Damus 
amicis,  dedimus  hostibus.'  Idem. 

c  Defomitatum']  Quod  de  fomite 
excutitur  :  est  autem  fomes  materia 
arida  ad  ignescendura  apta.  Virg. 
'  Rapuitque  in  fomite  flammam. ' 
Fomes  a  foveo,  quod  fomite  foveri  so- 
lerent.  Idem, 


Defrensani]  Defrens,  vel  defrensa, 
proprie  est  seges  deinessa.  Gloss. 
'  Defrensa,  apovpa  6fpiodu(ra.'  Inde 
per  raetaphoram  defrensa  vestis  dici 
potuit  vestis  detritd  et  detonsa, 
Dac. 

e  Defrui]  Vide  '  deactio.'  Idem. 

'  Degere]  Malim  legere  degerere, 
ut  in  marg.  quanquam  ntrumque  mihi 
aeque  ignotum  est.  Nisideg-erereope- 
ris  privationera  significet  a  de  priva- 
tivo,  ut  denasci  pro  mori,  sic  degerere, 
nihil  agere,  et  qui  nihil  agunt  quo- 
dammodo  videntur  expectare.  Ni- 
hil  ahud  succurrit,  nunc  quidem. 
Idem. 

s  Degiinere]  Fortasse  Degumare. 
Quod  in  Conjectaneis  monuimus.  Jos. 
Scal. 

Degunere]  GIoss.  '  Degunere,  diro- 
yevaaffBat,  avyyivaai.'  Sed  apud  Fes- 
tum  et  in  Glossario  legendum  mo- 
nuit  Scaliger  Degumare  sive  degumi- 


214 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Deinceps,''  qui  deinde  cepit ;  ut  princeps,  qui  primum  ce- 

pit. 
Deincipem'  antiqui  dicebant  proxime  quemque  captum,  ut 

principem,  primum  captum. 
Deinde  ^  compositum  est  ex  praepositione,  et  loci  signifi- 

catione :  ut  exinde,  perinde,  proinde,  subinde  ;  quae  item 

tempus  significant. 
Delapidata,'  lapide  strata. 

Deliberare""  a  libella,  qua  quid  perpenditur,  dictum. 
Delibrare  ^ "  aquam  sulco  derivare. 
Delicare  °  ponebant  pro  dedicare. 
Delicata  dicebant  Diis   consecrata,   quae  nunc  dedicata. 

Unde  adhuc  manet  delicatus,?  quasi  lusui  dicatus.     De- 

dicare  autem  proprie  est  dicendo  deferre. 


7  Mss.  Delirare:  optime,  censente  Dac. 


NOT^ 


are,  a  gumia  scilicet,  id  est,  gulosiis. 
Lucil.  '  Compellans  gumias  ex  or- 
dine  nostros.'  Dac. 

^  DeJnccps]  A  dein  et  capiendo,  et 
significat,  qui  deinde  capit,  et  quod 
deinde  captum  est.  Ut  princeps  qui 
primus  cepit,  et  qui  primus  captus 
est.  Et  deinceps  ut  princeps  per  obli- 
quos  Veteres  efferebaut.  Sic  Apu- 
leius  dixit  '  deincipe  die'  et '  deinci- 
pem  sermonem.'  Vide  *  tignum.' 
Idem. 

'  Deincipem'^  Apuleius  dixit  *dein- 
cipem  sermonem.'  Jos.  Scal, 

^  Deinde]  Ex  preepositione  de,  et 
inde,  quae  loci  significationem  conti- 
net  a  Graco  (ve(v,  '  ex  illo  loco,'  et 
haec  fuit  Festi  sententia.  Sic  '  exin- 
de,  perinde,  proinde,  snbinde ;  quae 
etiam  tempus  significant.'  Nam  pro 
postea  vel  deinceps  Veteres  usurpa- 
runt.  Dac. 

'  Delapidattt]  Glossje  :  '  Dr lapidata, 
\t66<rTpuTa.'     Delapidaie  csl  lajiidi- 


bus  sternere.  Qnandoque  etiani  la- 
pides  auferre,  lapidibus  purgare. 
Idem. 

™  Deliberare]  Animo  perpendere 
quid  a  duobus  vel  pluribus  potissi- 
nium  sumas.  Et  a  libra  seu  libella 
dictuni  ait  Festus,  inepte  ;  nam  si  ita 
esset,  diceretur  etiam  delibrare,  quod 
aliud  est.  Melius  igitur  qui  a  libero 
deducunt :  is  enim  tantum  deliberat, 
cui  libertas  data  est  e  duobus  aliquid 
eligendi.  Idem. 

n  Delibrare]  ISIss.  Delirarc  optime, 
A  lira,  quod  fossam  vel  sulcum  signi- 
ficat,  per  quem  aqua  in  quemlibet 
locum  deducitiir.  Jdem. 

°  Delicare']  Pro  '  dcdicare,'  ut  '  la- 
crynia  pro  '  dacryma.'  Idcm. 

V  Delicahts]  'Lusuidicatus,' inMs. 
usui.  Delicati  homines  sunt,  qui  mu- 
liebria  patiuntur.  Graeci  iralSas  aira- 
\ovs  vocant,  '  pucros  tcncros.'  '  E- 
ncrvatos  gregcs'  voeat  Victor.  Sed 
delicalus  niclius  a  deliciis  :    nam  et 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    IV. 


215 


Delicia  "•  est  tignum  quod  a  culmine  ad  tcgulas  angulares 

infimas  versus  fastigium**  collocatur,  unde  tectura  deli- 

ciatum,  et  tegulae  deliciares. 
Delinquere '  est  praetermittere,  quod  non  oportet  praeteriri. 

Hinc  deliquia  et  delicta. 
Deliquium^  solis  a  delinquendo^  dictum,  quod  delinquat 

in  cursusuo. 
Deliquum*  apud  Plautum  significat  minus. 
Delubrum"  dicebant  fustem  delibratum,  hocest,  decortica- 

tum,  quem  venerabantur  pro  Deo. 


8  Ed.  Scal.  fastigutum.—9  Alii  deliquando,  et  mox  deliquatur. 


NOTiE 


delicati  Suetonio  etiam  delicicB  dicnn- 
tur.  Idem. 

1  Delicia]  Tignuni  qnod  a  fastigio 
tecti  ad  nltimas  usque  tegulas  perti- 
net,  ita  ut  inter  duo  tigna  quasi  i<ul- 
cus  tegularum  efficiatur  per  quen» 
aqua  decnrrat,a  deliciendo,  quod  inde 
aqua  deliciatur.  Gallice  goutiere. 
Inde  tectum  deliciatum,  toit  d  gou- 
tieres.  Et  tegnlae  deliciares,  tuiles 
propres  i\  fuire  des  goutieres.  Idem. 

■■  Delinquere']  Frcprie  dejicere,  more 
antiquo,  ut  ait  Servius  Tubero : '  Num 
delinquit  aut  superest  aliquid  tibi  ?' 
Caeliusin  Historiis  :  '  Delinquere  frn- 
nientum  :  Sardiniam  liostes  tenere.' 
Inde  per  metaplioram  peccare,  et  nt 
cxponit  Festus,  ea  linquere  quae  non 
oportet  praeteriri.  A  delinquere,  de- 
ficere,  est  '  deliquium  Solis,'  Solis 
defectio,  ut  a  Graeco  e/cAeiiren/,  eK\€J- 
ipis,  Eclipsis.  Male  igitur  qui  deli- 
quando  pro  deliquendo,  et  deliquatur 
pro  delinquat  legi  voluerunt  :  quan- 
quam  idem  et  Varro.  Idem. 

»  Deliquium]  Iniino  (|uia  delinqucre 
apud  Veteres  erat  deficcrc.  Tubero : 
•Num  delinquit,  autsupcrest  aliquid 
libi?'  Caelius  in  Historiis  :  '  Delin- 
quere  fruraentum  :  Sardiniam  hoste» 


tenere.'  Jos.  Scal. 

'  Deliquum]  Plautus  in  Casina  ; 
'Sine  amet,  sine  quod  lubet,  id  fa- 
ciet,  Qnando  tibi  nil  domi  deliquuni 
est.'  Ant.  Aug. 

Deliquum}  Scribendum  per  C,qua- 
tuor  syllabarum,  Delicuum.  In  Ca- 
sina  ;  '  Quando  nil  tibi  domi  delicunm 
est.'  Glossariura  Delicuum  interpre- 
tatur  xTalcr/ua.  Jos.  Scal. 

Deliquum]  Locus  Piaut.  est  Casin. 

II.  2.  '  Quando  tibi  nil  domi  deli- 
quum  est.'  Id  est :  cum  nil  tibi  do- 
mi  minus  sit:  cum  nil  tibi  domi  de- 
sit.  Glossaiium  delicuum  interpreta- 
tur  -rrTaifffia.  [At  legendum  delictum 
in  Glossario.]  Dac. 

"  Delubrum']  Duplex  est  hiijus  no- 
rainis  significatio  :  nam  et  pro  Dei 
simulacro,  et  pro  loco  Deo  consecra- 
to  ponitur.   Varro  apud  Macrob.  lib. 

III.  Servius  lib.  ii.  et  iv.  JEn.  As- 
conius  hanc  Festi  interpretationem 
reprehcndens  in  Divinat.  Ant.Aug. 

Delubrum]  Graeci  Grammatici  ; 
KadiSpvfxa,  loaroc,  avdOrjiJ.a.  Jos.  Scal. 

Dclubrum]  Simulacrum  ligneum, 
<piod  sit  sine  libro,  id  est,  cortice. 
Ideni  Servius  iv.  vEn.  '  Aut  certe 
ligueum  siinulacrum  delubrum  dici- 


216 


SEXTI    POMPfill    FESTI 


Deluit/  solvit,  a  Grfeco  5»«Auf»v. 

Demagis^  pro  minus  '°  antiqui  dicebant. 

Deminutus  capite '  appellatur:  qui  civitate  mutatus  est : 
et  ex  alia  familia  in  aliam  adoptatus :  et  qui  liber  alteri 
mancipio  datus  est :  et  qui  in  hostiura  potestate  venit :  et 
cui  aqua,  ignique  interdictum  est. 

Demoe  "  ""  apud  Atticos  sunt,  ut  apud  nos  pagi. 


10  Pro  mims  conjicit  Dac.  legendutn  nimis. — 11  Alii  A^oi. 


mus,  a  libro,  hoc  est,  raso  ligno  fac- 
tum,  quod  Grcece  ^Savov  dicitur,' 
Sic  |rfara,  aydXiJiaTa,  uSwKa  exponit 
Hesych.  Ab  hoc  igitur  delubro  sive 
simulacro  templa  dicta  deluhra.  Sed 
magis  placet  aliorum  sententia,  qui 
putant  dehibra  dicta  a  delubris,  hoc 
est,  fontibus,  quae  ante  templa  collo- 
cabantur,  ut  iis  homiues  ante  ingres- 
sum  deluerenlur.  Cornelius  Fronto  : 
'Delubrum  in  quo  liomines  pericnla 
sua  deluunt.'  Delubrum  igitur  a  de- 
luendo.  Servius  ii.  ^n.  '  Alii,  ut 
Cincius,  delubrum  esse  locum  ante 
templum  ubi  aqua  currif,  a  deluendo.' 
Et  lib.  IV.  '  Delubrnm  autemdictum, 
aut,ut  supra  diximus,  propter  locuin 
in  quo  manus  abhiuntur.'  Dac. 

"  Deluit]  Solvit,  piirgat.  Gloss. 
'  Deliio,  anoXovofiai.'  Idem. 

y  Demisis']  Contra  Glossarium  : 
'  Demagis,  aipoSpws.'  Et  Noniiis  : 
'  Demagis,  valde  magis.'  Sed  de 
lioc  satis  diccmus  in  Plautiim.  Jos. 
Scal. 

Demagis']  Numqiiam  demugis  pro 
'  minus'  nie  legere  memini,  sed  sem- 
per  pro  '  valde  magis.'  Gloss.  '  De- 
magis,  (T(po^puii.'  '  Valde  magis  ;'  vide 
Nonium.  Sed  forsan  pro  minus  le- 
gendum  nimis.  Dac. 

*  Deminutus  capite]  Capitis  nomine 
Veteres  pericula  libertatis,  civitatis, 
familiae,  vitae  denique  et  existima» 
tionis   signiticabant.     Sic    '  diminui 


NOT^ 

capite  '  dicebatur  is,  qui  civitatis  vel 
familise  jus  amiserat,  vel  alicui  pro 
servo  traditus  fuerat,  cum  liber  esset, 
vel  dcnique  cui  vita  interdictura  fue- 
rat.  Et  sic  tribus  modis  accidebat 
capitis  diminutio,  cum  enim  aliquis 
cum  libertate  civitatem  amiserat,  ut 
servi,  ingrati  liberti,  ea  dicehatur 
Diaxima  capitis  diminutio.  El  cum 
civitatem  tantum  amittebat,  liberta- 
tein  retinens,  ut  in  insulam  dcpor- 
tali,  aqiia  et  igne  iuterdicti,  ea  mi- 
nor  sivc  media dicebatur  capitis  dimi- 
nutio  :  cum  verohominis  tantum  sta- 
tus  mutabatur,  couservata  civitate, 
et  libertale  retenta,  ut  in  iis  accidit, 
qui,  cum  sni  juris  essent,  sese  in  adop- 
tionem  dederunt,  aut  contra,  qui  ali- 
eno  juri  subjectus  erat,  sui  juris  fac- 
tus  est,  tuin  ea  mimima  dicebatur 
capitis  diminiitio.  Et  haec  omnia 
paucis  persecutus  est  Festus.  In  eo 
tamen  aliquid  leprehendas,  neque  e- 
nim  omnino  verum  est,  eos,  qui  iii 
hostium  potestatem  venerunt,  pati 
capitis  diminutionem,  scilicet  prop- 
ter  spem  postliminii,  quo  restituuntur 
in  iutegrum  :  unde  et  inedicto  de  ma- 
joribus  in  integr.  rest.  servitus  sepa- 
ratur  ab  hostiuiu  potestate.  Idem. 

-'■  Demoe]  Antique  pro  detnoi,  ut '  po- 
ploe,'  '  poploi,'  'popli,'  ut  alibi  dic- 
tum  ;  Jmoeautem  Graecum  est,  Sfiiiot. 
In  demos  Attica  dividebatur,  quade  re 
vide  Doctissimi  Meursii  HbelluDJ  do 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    IV. 


217 


Demum''  quod  significat  post,  apud  Livium  demus  legitur. 

Alii  demum  pro  duntaxat "  posuerunt. 
Denariae  cserimoniae  '^  dicebantur,  et  tricenariae,  quibus  sa- 

cra  adituris  decem  continuis  rebus  '^  vel  triginta  certis 

quibusdam  rebus  carendum  erat. 
Denicales  "  '  feriae  colebantur,  cum  hominis  mortui  causa 

familia  purgabatur.     Graeci  enim  vsxuv  mortuum  dicunt. 
Deorata/  perorata. 
Depeculatus  s  a  pecore  dicitur,  qui  enim  populum  fraudat, 

peculatus  pcena  tenetur. 
Deperire  ^  significat  valde  perire. 


12  Qiiidam  libri  continuis  diebus.—U  Al.  Denecales.—U  Legendum  monent 
Scal.  Dac.  Depeculatus  a  peculatu  dicitur. 


NOTiE 


populis  Atticae.  Idem. 

"^  Demum]  Postea,  tandem.  Et 
apud  Livium  Andron.  legitur De?n«s. 
Sed  lociis  non  extat.  Sic  '  rursus ' 
pro  '  rursum.'  Idem. 

*=  Alii  demum  pro  duntaxat]  Quin- 
tilian.  lib.  i.  c.  4.  '  Possunt  tantum 
id  demum  quod  in  proximo  est.' 
Idem. 

**  DenaricE  ccerimonice]  Denariae, 
vel  tridenariap,  cuni  per  decem  vel 
triginta  dies  in  casto  erant,  ante- 
quam  sacra  acgrederentur.  Sic  in 
libris  sacris  sacerdotes,  antequam 
oonsecrarentur,  per  septeni  continuos 
dies  caerimoniis  vacabant  quae  sic 
septenariae  dici  potuere.  Idem. 

*  Denicales]  A  nex,  neco,  unde  de- 
neco.  Unde  denicales.  Cicero  ii.  de 
Ipgib.  •  Nec  vero  tam  denicales,  quae 
a  nece  appellatae  sunt,  quia  residen. 
tur  mortui,  quam  ceterorum  coeles- 
tium  quieti  dies,  ferias  nominarentur, 
nisi  majores  eos,  qui  ex  Iiac  vita  mi- 
grassent,  in  Deorum  numero  esse  vo- 
luissent,  Eas  in  eos  dies  conferre 
Jtis,  quibus  neque  ipsius  neque  pub- 
licae   feria;   sunt.'    Columel.  lib.  ii. 


cap.  ult.  '  Nos  apud  Pontifices  legi- 
mus  feriis  tantuni  denicalibus  mulos 
jungere  non  licere,  celeris  licere.' 
Idem. 

f  Deorata]  Nam  Veteres  *  deorare  ' 
dicebant  pro  '  perorare.'  Idem. 

s  Depeculatus']  Legendum :  DepC' 
culatus  a  peculatu  dicitur.  Quod  se- 
quentibus  confirmatur  :  veteres  Grae- 
corum  magistri:  '  Depeculatio,  yoo-- 
(pKTfxhs  Stj/uoo-iwv  xP'?^'*''''»"'''  «'<'*•  Scal. 

Depeculatus]  Lege  cum  Scaligero  : 
Depeculatus  a  peculatu  dicitur.  Id 
probant  sequentia.  Peadari  et  depe- 
culari  est  furari,  et  de  furto  publico 
proprie  dicitur,  nam  is  qui  populum 
fraudat,  peculatus,  hoc  est.furti  pub- 
lici  poena  tenetur.  Inde  autem  vox 
peculari  tracta  est,  quod  cum  anti- 
quitus  opes  fere  in  pecoribus  consis- 
terent,  multae  pecore  dicebantur, 
quarum  si  aversa  pecunia  esset,pec«- 
latus  conimittebatur,  Vide  '  pecula- 
tus.'  Dac. 

''  Deperirel  Valde  perire,  funditus 
perire.  Inde  deperire  dicitur  is,  qui 
efflictim  araat  et  perdite.  Idem. 


218 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Depolitum,'  perfectum,  quia  omnes  perfectiones  antiqui  po- 

litiones  appellabant. 
Depontani  ^  senes  appellabantur,  qui  sexagenarii  de  ponte 

dejiciebantur. 
Deprehensa '  dicitur  genus  militaris  animadversionis  casti- 

gatione  raajor,  ignominia  minor. 
Depubem,™  porcum  lactantem,'^  qui  prohibitus  sit  pubes 

fieri. 
Depuvere,'^ "  caedere.     Lucilius  :  palmisque  misellam  De- 

puvit  me:  id  est,  verberavit  me:  quod  ipsum  ex.  Grasco 

est  Tralsiv. 
Aspig  °  Graeci  appellant  pclles  nauticas,  quas  nos  vocamus 

segestria. 


15  Ex  Mss.  Dac.  legendum   nionet  lactenlem.—ld  Scal.  et  Dac.  legiinl 
Depumre, 


NOTiE 


'  Depolitum]  Valde  politum.  Plin. 
lib.  XXXVI.  cap.  25.  *  Si  vero  cote 
depolitiim  est,  nigri  pavimenti  usum 
obtinet.'  Hinc  et  ilepolitiones.  Vide 
Noniuni  in  '  politiones.'  Idem. 

^  Dcpontani]  Qni  sexaginta  annis 
nati  de  ponte  in  Tiberim  praecipita- 
bantur.  Cicero  pro  Sext.  Rosc. 
*  Habeo  ctiam  dicere  queni  contra 
morem  majorum  minorem  annis  Lx. 
de  ponte  in  Tiberim  dejecit.'  Varro 
sexagesimo  :  '  Vix  ecfatus  erat,  cum 
more  Majorum  ultro  Casnares  arri- 
piunt,  de  ponte  in  Tiberim  detur- 
bant,  senibiis  crassis  lieu  muli  non 
videmus  quid  faciant.  Nam  quis  pa- 
trem  nunc  dt^cem  annos  natus  non 
modo  aufert,  seii  toilit,  nisi  veneno  ? ' 
Vide  '  argeos  '  et  '  sexageaarios.' 
Idem. 

'  Deprehensa]  Gloss.  '  Deprehendit, 
SiopfloOroi.'  '  Deprensi,  vTrtpdcrlffeus.' 
Lego  deprensa::  id  est,  pcena?,  multap. 
Idem. 

>"  Depubem']  Poicus  qiii  trncidatur 
dum  lactet,  et  ita  pubes  heri  prolhbc- 


tnr.  Pro  lactantem  legendum  omnino 
lactentem,  id  est,  lac  sugentem.  Et 
ita  in  Mss.  Idem. 

"  Depuvei-e]  Legendum  depuvire  ut 
optime  Scaliger.  Nisi  e  pro  i  posi- 
tum  sit.  Depuvire  a  pavio,  caedo,  pul- 
so,  quod  a  Graeco  waiw.  A  pavio,  de- 
puvio  ;  a  in  «,  ut  '  quatio,'  '  concutio.' 
Vide  '  obpuvit.'  Idem. 

«  Afpis]  Glossw  Vetenim  :  '  Seges- 
tre,  di<pdfpa,  5i(p6fpa  iTXoiov.'  Glossa- 
rium  :  '  Segestre,  ari-yaffTpov,  TfpdSep- 
liov.'  fortasse  TTfpiSepntov,  vel  potius 
yfpdSfpfiov,  vetus  pellis,  ut  yfpdvSpvoy. 
Jos.  Scal. 

Atpts]  Afpis  est  5«'poj  sive  5«p;ua, 
pellis.  Hesych.  Ae(3^is,  Sfpixa,  ^vptrrj. 
Latini  vocant  '  segestre,'  o-re^acrTpo»', 
quod  a  (rrfyu,  tego.  In  Glossarioex- 
ponitur,  SicpBfpa  irKoiov,  pellis  navigii. 
Sed  prius  scgestria  e  segete  ficl)anf,ct 
tum  dcmiim  56'peis  dici  caqita  sunt, 
cum  in  eorum  iisiim  pcllcs  ccsserunt. 
Quamvis  et  5«'peis  texta  qiiibiis  |)ro 
velis  sive  umbraciilis  ulebantur.Grae- 
ci  dixcrunt.  Hesych.    Aif>pis,  rh  iraxv 


DE    VRRBORUM    SIGNIFIOATIONE    LIB.    IV. 


219 


Derogare  p  proprie  est,  cum  quid  ex  lege  vetere,  quo  minus 

fiat,  sancitur  lege  nova :  derogare  ergo  detrahere  est. 
Desiderare,''  et  considerare  a  sideribus  dici  certum  est. 
Desivare,'^'^  desinere. 
Despretus,  valde  spretus. 
Deteriae  ^  porcae,  id  est,  macilentae. 
Detractare  '^  *  est  male  tractare. 
Detudes  "  esse  detunsos,'^  derainutos. 


17  Al.  Desinare.—\8  Malit  Dac.  Detreclare.—19  Alii  libri  detonsos. 


NOTiE 


v<pa(Tixa  ip  eh  ■jrapaTrfTafffia  exptoi/To,  i. 

*  Deris,  textum  illud  tiensiim  quo  pro 
umbracuio  utebaniur.'  Dac. 

P  Derogare]  Glossarium  :  '  Dero- 
gat,  ei/TeXi^ei,  xpf<»Koiru,'  retulit  ad 
tabulas  novas.  Nam  et  id  est  dero- 
gare  veteri  credito.  Jos.  Scal. 

Derogare]  Aliquid  veteri  legi  per 
legem  novam  detrahere,  et  idem  est 

•  exrogare,'  quod  vide.  Dac. 

1  Desiderare]  Proprie  cnm  sideris 
tenipus  desiit,  unde  et  desiderari  di- 
cuntur  quae  desunt.  Vide  '  conside- 
rare'  et '  praesiderare.'  Idcm. 

"■  Desivare^  Vetus  editio,  Desina- 
re :    fortasse    melius.      Glossarium  : 

*  Desinator,  a/3o7J0»jTOj.'  Qui  scilicet 
desinit,  destitutus  ope.  Tamen  dubi- 
to.  Nam  et  alibi  lcgitur:  '  Die  sua- 
tur,  Por)9uTa.'  pro  '  Desivatur,  /Sotj- 
eeiToi.'  Sane  apud  Senecam  episto- 
la   cxviir.    Desinare  per  N  legitur  : 

•  Imbecillae,'  inquit, '  nientis  istasunt 
verba,  et  hac  desinatione  misericor- 
diam  captantis.'  Jos.  Scal. 

Desivare']  Legendum,  ut  in  al.  cod. 
desinare.  Desinere,  ope  scilicet  de- 
stitutus,  Gloss.  '  Desinator,  aPortdri' 
ros,'  i. '  Anxiliodestitutus.'  Et  Senec. 
Ep.  118.  '  Imbecillae  mentis  ista  sunt 
verba  et  hac  desinatione  misericor- 
diam  captantis.'  Glossar.  '  Diesva- 
tar,  fior]duTat,'  Leg,  Desinatur,ov  fior}' 


Oe^Tai.  Forte  etiam  desivare  rectum 
sit,  quasi  desinere  jnvare.  Quod  'de- 
juvare  '  dixit  Plaut.  in  Trinum.  ii.  2. 
'  Deserere  illum,  et  dejuvaie  in  rebns 
advorsis  pudet.'  Nisi  ibi  etiam  de- 
sivare  restituendum.  Dac. 

*  Deterice']  Deterius  a  terendo,  quia 
ille  deterior  est,  qui  magis  detritus 
est.     Vide  Priscianum.  Idem. 

'  Detractare]  Malim  detrectare.  Sic 
'  attrecto,'  '  contrecto.'  Detreclare 
autem  est  male  tractare,  male  habere. 
Gloss.  '  Detrectat,  airi6u,-rrapaiTUTai,' 
i.  '  Recusat  et  accusat.'  Idem. 

"  Detudes]  Glossarium  :  *  Detudes, 
liiavQivTis.'  Jos.  Scal. 

Detudes]  A  tudo,  ut  Vetcres  di- 
cebant  pro  tundo,  ut  '  frago '  pro 
'  frango,'  detudes,  diminuti,  detonsi. 
Gloss.  '  Detudes,  ixetoiOfVTts,'  i.  '  di- 
minuti.'  Ut  optime  hunc  locum  cor- 
rexit  Vulcanius,  cum  antea  legeretur 
fitavdfvres.  '  Concutere  '  autem, '  per- 
cutere  '  et  '  decutere '  verba  sunt  a 
Latinis  in  textura  vestium  nsurpata. 
'  Concutere  '  et  *  percutere  '  est 
KpovetfjVel  airadav,  radio  telam  percu- 
tere,liciadensare,  inde  concMS,  radius 
textorius,  et  concuies  \e\ percutes,  quas 
KpovfTTas  Kal  airaQrYTas  Graeci  vocant, 
densatas  vestes,  beiie  percussas.  Ju- 
vcnal.  '  Et  bene  percussas  textoris 
pcctinc  Galli.'    His  opponuntur  de-^ 


220 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Deversus"  dicebant  deorsum  versus. 

Devitare/  valde  vitare. 

Deus^  dictus  est,  quod  ei  nihil  desit :  vel  quia  omnia  com- 
moda  hominibus  dat :  sive  a  Graeco  Uoc,  quod  significat 
metum ;  eo  quod  hominibus  metus  sit :  sed  magis  constat 
id  vocabulum  ex  Graeco  6soj  esse  dictum,  aspiratione  dem- 
ta,  qui  mos  antiquis  nostris  frequens  erat. 

Dextans^  dicitur,  quia  assi  deest  sextans,  quemadmodum 
duodeviginti  et  deunx. 

Dextiraum  ^  et  sinistimum  antiqui  dixerunt. 

Dextra  auspicia,"^  prospera. 

Dextrarum  tibiarum ''  genus  est,  quae  dextra  tenentur. 


NOTyE 


ttides,  quae  snnt  detritae,  deminutae, 
quomodo  ct  Graeci  <TvyKpovffTii  lfxi,Tia 
interpretantur  Siv  b  KpoKbs  a.vaT(Tpnr- 
Tot, '  quorum  detriti  sunt  flocci.'  Con- 
cntes  alio  nomine  Latinis  dicuntur 
Pavidenses.  Quod  bene  pavilce,  i. 
pulsatae,  percussae.  Quibus  contra- 
riae  levidenses,  quae  leviter  densalie 
sunt,  et  non  aliae  sunt  quam  detudes. 
Isidor.  lib.  xix.  cap.  23.  '  Leviden- 
sis  vestis  dicta,  quod  raro  filo  sit, 
pavidensis  contraria  levidensi,  quod 
graviter  pressa  atque  calcata  sit.' 
Vide  Salmasium  ad  Trebel.  Pollio- 
nem  in  D.  Claudio.  Dac. 

^  Deversus^  De  significat  '  infra,'  et 
opponitur  tiJ)  sus,  quod  significat  'su- 
pra/  '  sursum.'   Idem. 

y  Devitare]  Terenl.  And.  iii. '  Post- 
hac  incohimem,  sat  scio,  fore  me, 
nunc  si  boc  devito  malHm.'  Gloss. 
'  Devitat,  iKK\ivfi,  irfpi.KaixTtTiji,  iKvivuJ 
Idem. 

^  Deus}  Non  solus  est  Festus  qui 
vel  a  dare,  vel  a  desum,  vel  etiam  a 
dfos,  metus,  timor,  Deus  deducat. 
Nam  et  idem  multi.  Sed  Deus  est  a 
Graeco  Oehs,  6  in  5,  ut  a  irepeco, '  perdo.' 
Vel  potius  ab  jEoUco  Sti/s,  ut  Fr.  Ju- 
nio  placuit.  Aehs  autem  sive  Oehs  vel 
a  eew, '  curro/  quia  antiqui  sic  dixe- 


runt  sidera  et  stellas,  quod  semper  in 
cursu  essent.  Vide  Macrob.  lib.  i. 
Sat.  cap.  23.  vel  ab  Hebraeo  dai,  id 
est,  sufficere,  unde  shaddai,  quod  so- 
lus  Deiis  sufficiat.  Vel  potius  ab  /E- 
gyptio  Mercurii  nomine  Thoyt,  sive 
Theut,  sive  Thoth.  Idem. 

^  Dextans'^  Vide '  Bes.'  Idem. 

b  Dextimum']  Dexter,  dexterior, 
dextimus,  ut  sinister,  sinisterior,  si- 
nistimus.  Varro :  '  A  primo  compito 
dextimam  viam  munit  Epicurus.' 
Vide  Nonium.  Idem. 

"=  Dextra  auspicia]  Dexter,  ut  apud 
Graecos  8e|ibj,  propitium  significat. 
Ita  dextro  Jove,  dextro  Hercule:  id 
est,  propilio,  niore  Graecorum  scili- 
cet,  nam  alioqui  Romani  dextrum  vo- 
cant  infaustum,  sinistrum  vero  faus- 
tum.  Vide  *  scaeva.'  Idem. 

<•  Dextrarum  tibiarum]  Dextrae  ti- 
biae,  et  sinistrae  tibiae,  quae  dextra 
parte  oris  et  manu  dextra,  sive  si- 
nistra  parte  oris  et  manu  sinistra  te- 
nebantur.  Sinistrae  tibiae  acuti  soni 
erant  et  pluribus  foraminibus  aper- 
tae  :  dextrae  vero  gravis,  et  uno  tan- 
tum  foramine.  Cum  dextra  et  sinis- 
tra  jungebantur  impares  dictae,  cum 
duaidextrae,siveduae  sinistrae  pares. 
Vide  '  iropares.'    De  tibiis  dextris  et 


DE    VERBORUM    SIGNI FICATIONE    LIB.    IV. 


221 


DiABATHRA/  geiuis  solearum  Graecanicarum. 

Dianius/°  ^  locus  Dianae  sacratus. 

DicassitjS  dixerit. 

Dice  ''  pro  dic  '  antiqui  posuere. 

Dicearchia^'  vocabatur,  quaenunc  Puteoli ;  quod  eacivi- 

tas  quondam  justissime  regebatur. 
Dici""  mos  erat  Romanis  in  omnibu.s  sacrificiis,  precibus- 


20  Legendum  nionet  Scal.   Diamtim:  probat  Dac— 1  Vet.  ed.   Dice  pro 
dicam.    Vide  inf. — 2  Al.  Dicaarchia. 


HOTJE 


sinistris,  paribus  et  imparibus,  mul- 
ti  multa  tradidere:  sed  adeo  diversa, 
ut  res  magis  incerta  sit.  Vide  Donat. 
Jul.  Scaliger.  lib.  i.  Poet.  cap.  20. 
Casaub.  in  libello  de  Satura  et  Saty- 
rica.  Manut.  lib.  in.  de  quaes.  per  ep. 
cap.  4.  et  Salmasium  ad  Vopiscum 
in  Carino,  qui  rem  omnem  omninm 
optime  prosecutus.  Idem. 

«  Diabathra']  A  5iafiaii/ai,  eo,  ambu- 
lo.  Inde  diabatiirarii,  qui  diabathra 
faciunt.  Piaut.  Aulul.  iii.  5.  'Seden- 
tarii  sutores,  diabathrarii.'  Idem. 

f  Dianius'\  Lege  Dianium,  ut  Mi- 
nervium,  et  Vitruvio  iEsculapiun». 
Jos.  Scal. 

Dianius]  Optime  legendum  monuit 
Scaliger  Dianium.  Sic  '  Minervium' 
et' Vulcanium'  dicitur  locus  Miner- 
vse  vel  Vulcanoconsecratus.  Etapud 
Livium  aperte  Dianium  legitur  lib.  i. 
sect.  48.  '  Cum  se  domum  recipe- 
ret,  pervenissetque  ad  summum  Cy- 
prium  vicum  ubiDianium  nuperfuit.' 
Dac. 

s  Dicassit]  Dicaverit,  id  est,  dixe- 
rit.  Dicare  enim  et  dicere  pro  eodem 
Veteres  usurpabant.  Unde  '  dedi- 
care'  supra  in  '  delicata'  exposuit 
'  dicendn  deferre,'  et  post  '  profa- 
num,'  '  Deo  dicta,'  id  est,  '  Deo  di- 
cata.'  Et  in  illo  Virgilii  viii.  iEneid. 
'  Lupercal  Parrbasio  dictuni  Panos 


de  more  Lycaei.'  '  Dictnm,'  inquit 
Servius, 'dicatum,  consecratum.'  Dac, 

h  Dice]  In  veteri  editione,  Dice 
pro  dicam.  Recte.  Legendum  enim 
Dicem  pro  dicam :  sic  snpra  '  Attin- 
gem  pro  Attingam.'  Ubi  similis  er- 
ror,  *  Attinge  pro  Attingem  : '  ut  hic 
Dice  pro  Dicam.  Dicem  ergo  secunda 
conjugatione,  et  dicebo  apud  Vete- 
res.  Nonius  :  'Primum,  quod  dicebo 
recte,  secundum,  quod  dicebo,  eo 
nielius.'  Jos.  Scal, 

Dice]  '  Pro  dic'  Plaut.  Mercat.  i. 
2.  '  Quid  est  Igitur  quod  vis  ?  Di- 
cam,  dice.'  Vide  locum  Naevii  in  vo- 
ce  '  summussi.'  Sed  in  veteri  edit. 
legitur  dice  pro  dicam.  Recte,  modo 
legas  dicempro  dicam.  Vide  '  attinge.' 
Dac. 

'  Dicearchia']  Melius,  ut  in  margine, 
Dicaarchia:  nam  Graece  StKatapxia. 
Campaniae  felicis  urbs,  Puteoli.  Idem 
scribunt  Strabo,  Pausanias,  et  Ste- 
phanus,  qui  etiam  *  Dicaeam'  vocat. 
'  Minor  Delos'  etiam  dicta.  Vide 
*  minorem  Delum.'  Idem. 

^  Dici]  Haec  erant  scribenda  infra 
litera  Q  :  est  enim  interpretatio 
iUius  verbi  Quiritibusque.  Sed  nos 
Festi  et  Pauli  errores  hac  in  re  se- 
cuti  sunnis,  indice  tamen  adjecto  eo- 
rum  verborum,  quae  obiter  explican- 
tur.  Ant.  Aug. 


222 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


que,  PopuLo  Romano,  Quiritibusque,  quod  est  Cu- 

rensibus  :  qufe  civitas  Sabinorum  potentissima  fuit. 
Dictynna  ^  Diana,  quam  esse  lunam  putabant,  dicta  quod 

fulgore  suo  noctu  omnia  ostendat. 
Dierectum  ™  dicebant  per  antiphrasim,  volentes  significare 

malum  diem. 
Dies^  dictus,  quod  divini  sit  operis,  sive  ab  Jove  ejus,  ut 


not^ 


Dici  mos  eraf^  Haec  verba  Populo 
Romano  Quirilibusque  ex  conceptis 
antiquarum  precationum  verbis  trac- 
ta  sunt.  Livius  lib.  viii.  '  Conipa- 
rant  inter  se,  ut  ab  utraparte  cedere 
Romanus  exercitus  cepisset,  inde  se 
Consul  devoveret  pro  popiilo  Rom. 
Quiritibus.'  Et  apud  Gellium  iib.  x. 
cap.  24.  •  Die  Noni  Populo  Roma- 
no  Quiritibus  compitalia  erunt,'  qua- 
si  dicas  quod  Populo  Rom.  et  Quiri- 
tibus  bene  vertat.  Dac. 

'  Dictynna]  Ridicule  Festus  Dic- 
tynnam  lunam  dictam  putat,  qtiasi 
quae  dicat  et  indicet  noctu  omnia. 
Dictynna  enim  Graecum  est,  et  sic 
dictaDiana  a  retibus  venatoriis,  quae 
Graece  SiKTva,  ut  de  nyrapha  Brito- 
marti  docet  Callimachus  hymn.  in 
Dianam  :  kuX  tvQopiv  e»s  ahiiiaiv  Aiktuo, 
rd.  ff<^  eo-o&wrei^,  '6Qiv  fjLeTiTreira  KvSai- 
ves  NujU.<J>oj'  fjitv,  AiKTvvvav,  6pos  5\  liOev 
5J\oT0  vvfi^ri,  AiKToToi'  Ka\fovcTi,  id  est, 
*  et  saliit  in  piscatorum  Retia,  qiiae 
illam  servarunt,  unde  postea  Cydo- 
nes  Nympham  quidem,  Dictynnam, 
montem  vero,  unde  saliit,  Dicta?um 
vocant.'  Hanc  Callimachi  historiam 
narrat  Scholiastes  Aristophanis  in 
BaTpdx-  p.  275.  sed  apud  eum  cor- 
rupte  ^peTijuopTLis  pro  PpiTOfxdpTvs  le- 
gitur ;  tu  monitus  emenda.  Idem. 

"  Dierectuni]  Quod  Gra'ci  dicunt 
(l<T<p9aprivai,  Latini  *  dierectum  in- 
trare,'  quod,  ovk  a,iro(j>Qape7  tvTevdev ; 
Latine  id  est,  •  Non  hinc  dierecta 
abibis  P'  et  sinulia.    De  quibus  satis 


apud  Plautum.  Jos.  Scal. 

Diercctus]  Quasi '  dies  rectus  '  et 
per  antiphrasira  dici  vult  Festus, 
quod  is  dies  niinime  rectus  sit,  sed 
contra  saevus.  Quod  ineptum  plane 
est.  Nec  placet  etiam  ut  dierectus  sit 
in  crucem  elatus,  ut  quidam  volunt. 
Vere  ut  videtur  Salmasiusqui  monuit 
dierectus  esse  meram  putam  vocem 
Graecam  Sid^^riKTos,  aine  mutato,  die- 
rectus,  id  est, '  disruptus.'  Curcul.  il. 
1.  '  Lien  dierectu'  'st.'  Ubi  quidam 
Codd.  habent  Lien  disntptu'  'st. 
Quod  sine  dubio  non  vera  lectio,  sed 
explicatio  vocis  dierectus  ab  studioso 
aliquo  margini  ascripta,  ut  fit,  et  male 
postea  in  textum  recepta;  quod  cer- 
te  unice  Salmasii  conjecturam  fulcit. 
Dac. 

n  Dies']  Primum  et  tertium  ety- 
mon  Festi  falsum  et  ineptum  est, 
praesertim  tertium :  quis  enim  a  de- 
hisco  diem  dictum  putet  ?  Secundum 
confirmat  Macrob.  lib.  i.  Sat.  cap. 
15.  '  Jovem  accipimus,'  inquit, '  lu- 
cis  auctorem,  unde  et  Lucetium 
Salii  in  carmine  canunt  et  Cretenses 
A(o  TTji/  Tjixfpav  vocant,  ipsi  quoque 
Romani  Diespitrem  appellant,  ut  diei 
patrem.'  Idera  Varro  lib.  iv.  '  Nam 
olim  Dijovis  et  Dicspiter  dictus,  hoo 
est,  aer  et  dies  pater,  a  quo  Dei  dicti, 
qui  inde  et  dies,  et  dius,  et  divus.' 
Et  lib.  V.  *  A  quo  tempus,  id  ab  hoc 
Deodies  appellatur.'  Caninius  vero 
in  alphabeto  suo  a  Punico  dia  diem 
vult  dictum.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E     Ll  B.    IV,  223 

putabant,  rcctore,  qui  Gra^ce  J»«  appellatur,  sive  quod 

aiir  diurnus  dchiscat  in  candorem. 
Diflarreatio  "  genus  erat  sacrilicii,  quod  inter  virum  et  mu- 

lierem  fiebat  dissolutio  :  dicta  diiTarreatio,  quia  fiebat  far- 

reo  libo  adhibito. 
Dignorant,' "'  signa  imponunt,  ut  fieri  solet  in  pecoribus. 
Dilaniarci  est  discindere,  et  quasi  lanam  trahere  :  unde 

lacinia*  et  lanius  dicitur,  qui  pecus  discindit. 


3  Al.  Denotant.—i  Al.  laniena. 


NOTiE 


»  Diffarreatio]  Dissolutio  matri- 
inoniiconfarreationecontracti.diffar- 
reatio  dicebatur.  Cicero  inTopicis: 
'  Genus  est  uxor,  ejus  duae  formae, 
una  matrum  familias,  hae  sunt,  quae 
in  manum  convenere:  altera  earum, 
quae  tantnmmodo  uxores  habentur.' 
Addit  Severinns :  '  Tribus  modis 
uxor  habebatur,  usu,  farreatione, 
coenUione,  sed  ronfarreatio  solis 
pontificibus  conveniebat,  quse  autem 
in  manum  per  coerationem  convene- 
rant,  hse  matres  f.  vocabantur  ;  quas 
vero  usu,  vel  farreatione,  niinime.' 
Et  Ulpianus  tit.  8.  Institut.  «  Farre 
convenitur  in  manum  certis  verbis,  et 
testibus  deoem  praesentibus  et  solem- 
ni  sacrificio  facto,  in  quo  panis  quo- 
que  farreus  adhibetur.'  Dionysius 
lib.  II.  a  Romulo  regeinstitutumesse 
scribit,  ut  farreatione  matrimonia 
fierent,  ab  ea  re  dicta,  quod  far,  quo 
tunc  pane  utebantur,  communionem 
vitae  ostenderet.  De  eodem  genere 
matrimonii  Tacitus  scribit  lib.  iv. 
Annalium.  Plin.  lib.  xviii.  cap.  3. 
Ant.  Aug. 

Diffarreatio]  Lege  :  Diffarreatio  ge- 
nus  est  sacrificii  quom  inter  virum,  Ifc. 
vel,  quo  inter  virum,  Sfc.  Diffarreatio 
est  solutio  matrimonii  per  confarrea- 
tionem  contracti.  Confarreationem 
autem  sic  describit  Ulpianus  tit.  9. 


Instit.  '  Farre,'  inquit,  '  convenitur 
in  nianum  certis  verbis,  et  testibus 
decem  praesentibus,  et  solenni  sacri- 
ficio  facto,  in  quo  panis  quoque  far- 
reus  adhibetur.'  Inde  glossae  Isido- 
li  :  *  Diffarreatio,  dissolutio  inter  vi- 
riim  et  foeminam.'  Dac. 

P  Dignorant]  Glossarium  :  '  Digno- 
rat,  avairTv(Tffei.'    Sed  melius  infra  : 

*  Dicorat,  SiayiviiaKei.'  Lege  :  Dic- 
norat.  Jos.  Scal. 

Digiiorant]  Gloss.  '  dicnorat,  ava- 
yivwffKei,'  id  est,  signat.  Nam  digno- 
rare  est,  signare,  notas  inurere.  Virg. 
'  Et  nomina  gentis  inurat.'  Nota 
inusta  dicta'character'  Columel.lib. 
XI.  cap.  2.  '  Nec  minus  majora  qua- 
drtipedia  'charactere '  signari  debent.' 
Quo  loco  forte  an  deceptus  Scalig.  in 
conjectaneis  notavit  instrumentum 
quo  perurunt  dici  character  rei  rusti- 
cae  auctoribus,  quod  falsum  est :  nam 
de  nota  impressa  character  semper 
dicitur,ut  et  Graecum  xapa«TV  ^^  x«- 
payixa.  Dac, 

1  Dilaniare]  A  lana,  quod  a  Graeco 
\avos  Dorice  pro  Atjcos,  lana.     Inde 

*  laniare'  et '  lanista,'  ut  apud  Vete- 
res  dicebatur  is,  qui  lanam  carehat, 
hoc  est,  carminabat,  carpebat ;  inde 
Manius'  et  '  laniena :'  sic  enim  le- 
gendum  in  verbis  Festi  pro  lacinia. 
Idem. 


224 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Dilectus  militum/  et  is,  qui  significatur  araatus,  a  legendo 

dicti  sunt. 
Diobolares'  meretrices  dicuntur,  quae  duobus  obolis  du- 

cuntur. 
Diomedea  insula,'  in  qua  Diomedes  sepultus  est  excedens 

Italia. 
Diomedis  campi "  in  Apulia  appellantur,  qui  ei  in  divisi- 

one  regni,  quam  cum  Dauno  fecit,  cesserunt. 
Diox,  genus  piscis  frequens  in  ponto. 
Dirigere'^  apud  Plautum  invenitur  pro  discedere.* 
Dirunciunt,'^^  depurgant. 


.5  Legendum  monent  Scal.  Dac.  discidere,—6  Conjicit  Dac.  diruncant  vel 
diruncinant. 


NOT/E 


>■  Dilectus  militum]  Itascmper,  non 
delectus,  in  veteiibus  libris  est.  Sic 
in  Pandect.  Fioren.  titulo  de  re  mili- 
tari,  cap.  4.  ita  etiam  scribendumest, 
titulo  communi  divid.  cap.  20.  ubi 
delictum  scripserunt.  Vide  '  Lacus 
Lucrinus'  et '  Neglegens.'  Ant.  Aug. 

Dilectus]  Militum  dileclus  vel  delec' 
tus :  nam  lijec  duo  Veteres  non  dis- 
tinguebant,  a  legendo.  Varro  lib.  v. 
'  ab  legendo  legio  et  diligens  et  de- 
lectus.'  Item  dileclus,  quo  amatum 
significamus,  a  diligendo,  quod  a  legen- 
do,  quia  eum  legimus  quem  amamus  : 
ntramque  vocis  significationem  opti- 
maeglossas  amplectuntur,  ubi :  '  Di- 
lectus,  (TTpaToKoyla,  SoKinaa-la,  aya- 
irr/9eis,'  i.  e. '  Exercitus  collectio,  pro- 
batio,  amatus.'  Dac. 

»  Diobolares]  Vilissimse  meretrices, 
quac  parvo  stipendio  prostant.  Auu- 
$o\oi  Grzece.  Plaut.  *  Diobolares, 
schoenicula,  miraculae.'  Et  alibi  : 
'  Diobolaria  scorta  ;'  'Servorum  sor- 
didulorum  scorta  diobolaria.'  Idem. 

'  Diomedea  insula]  Circa  Timavum 
fontem.     Hodie  Belforte.  Idem. 

"  Diomedis  campi]  Ad  Aufidum  flu- 
men,  ubi  Cannae,  vicua  Romanorum 


clade  nobilis.  Idem. 

"  Dirigere]  Lege  Discidere,  non 
discedere.  Locus  Plauti  quem  intel- 
ligit,  est  in  Curculione.  Jos.  Scal. 

Dirigere]  Pro  discedere,  lege  disci- 
dere:  ut  in  veteri  codice.  Discidere 
enim,  ut '  abscidere,' '  concidere,'<!!«:c. 
Locus  autem  Plauti  est  Curcul.  act. 
III.  '  Clypeatus  elephantum  ubi  ma- 
cheera  dirigit.'  Ubi  male  hodie  dis- 
sicit.  Male  etiam  apud  Nonium  le- 
gitur  diligit  pro  dirigit.  Sic  Titin- 
nius  :  '  Pernam  totam  dirigit.'  Id 
est,  in  duas  partes  scindit.  Inde  di- 
rectarii  qui  fores  effringunt,  quos  cum 
latronibus  jnngit  Basil.  in  Epist.  Srt 
irdvra  XriffTuv  Koi  SipfKTapiwv  ireTrA^peo- 
TttiTaTTjs  6oov,  '  quia  vi<e  omnes  la- 
tronibus  et  directariis  plenae  erant.' 
Dac. 

y  Dirunciunt]  An  legendum  dirun» 
cant  ?  Runeare  enim  Varroni  est  her* 
bas  e  scgetibus  expurgare.  An  di- 
runcinant?  diruncinare  est  radere,  po- 
lire,  a  Grxco  (ivKdvri,  instrumentum 
fabrile  ad  opera  laeviganda:  vel  di- 
ruucinant,  a  '  dirunco, '  diruncino,'  Ut 
a  '  nato,  '  natino,'  et  alia.  Idcm. 


DE    VERHORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    IV. 


225 


Dirus/  Dci  ira  natus. 

Dirutura  sere  ^  militem  dicebant  antiqui,  cui  stipendium  ig- 

nominia?  causa  non  erat  datum  :  quod  aes  dirucbatur  in 

fiscum,  non  in  railitis  sacculum. 
Disertim  ^  pro  diserte  dixerunt  antiqui. 
Disertiones,7  ^  divisioncs  patrimoniorum  inter  consortes. 
Disertus''  a  disserendo  dictus. 
Dispensatores  *  dicti,  qui  ses  pensantes  cxpendebant,  non 


7  Fulv.  Ursino  videtur  legenduin  Disorliones. 


not;e 


'  Dirus]  &eoxo\eiTos.  Jos.  Scal. 

Dirus~\  Nannius  :  '  Dirum  est  tris- 
te,  infestum,  et  quasi  Deorum  ira  mis- 
sum.'  Virg.  lib.  ii.  /Eneid.  '  Appa- 
rent  dirae  facies :'  et  lilj.  iii.  '  Seu 
sint  diraE  obscoenaeque  volucres.'  Ser- 
vius  vero  ait  esse  vocem  Sabinam  : 
'  Sabini,'  intjuit,  '  et  Umbri,  quae  nos 
mala,  dira  appellant.'  Quod  si  ve- 
rum  est,  Sabini  a  Grsecis  accepere  : 
dirus  enini  a  h^vos,  gravis,  n  mutato 
in  r,  utsaepe.  Dac. 

^  Dirutum  cere]  Quantum  conjec- 
tura  assequi  possum  inde  dirutum 
acre  militem  dictum  puto,  quia  '  aere 
exciderat,'  hoc  est,  '  privatus  fuerat,' 
ut  diruere  sit  pro  simplici  rucre,  id 
estfCadere.  Varro  de  vita  pop.  Rom. 
iib.  II.  '  Stipendiuni  appellabatur, 
quod  aes  militi  semestre  aut  annuum 
dabatur  ;  cui  datum  non  sit,  propter 
ignoininiam  a?re  dirutus  esset.'  Cic. 
Verr.  vii.  '  Aleatoris  Placentini  cas- 
tra  coinmemorabuntur,  in  quibus 
cuni  frequens  fuisset,  tamen  aere  di- 
rutus  est.'  Id  est,  aere  decidit.  JEs 
autem  absolute  pro  militis  stipendio. 
Plaut.  Aulul.  III.  5.  '  Ibi  ad  postre- 
nium  cedit  miles,  aes  petit.  Impran- 
sus  miles  astat,  a?s  censet  dari.'  Et 
aes  illud,  quomilites  diruti,'  resigna- 
tum  aes '  proprie  dicebatiir.  Vide  suo 
loco.  Idem. 

h  Disertim]  Plaut.Stich.  I.  3. '  Fuit 
Dtlph.  et  Var.  Clas.  Pontp. 


disertim,  venim  id  usu  perdidi.'  Et 
Liv.  '  Tuque  mihi  uarrato  omnia  di- 
sertim.'  Idem. 

•^  Disertiones]  Videtur  legendum 
Disortiones.  Vide  infra  in  *  Erctum,' 
et  Isidor.  lib.  x.  Servius,  *  Ercto,' 
inquit,  '  non  cito  :'  i.  patrimonio,  vel 
haereditate  non  divisa.  Ful.  Ursin. 

Disertiones]  'Apxaiff/xhs,  pro  dissor' 
tiones.  '  Apello,'  '  Apollo.'  Glossa- 
rium  :  *  Dissortes,  SiaKXvpooBevres.'  Est 
et  '  Dissortiuin,  Siaxupio^l^hs,  htaffra- 
ffis.'  Jos.  Scal. 

Disertiones]  Antiqni  pro  dissorti- 
ones,  ut  '  Apello,'  '  Apollo  :'  sors 
autem  est  haereditas,  patrimoniura. 
Dissortio  sortis  divisio,  inter  consor- 
tes,  id  est,  cohaeiedes.  Vide  '  sors.' 
lade  dissertio  pro  controversia  et  con- 
tentione.  Glossar.  '  dissertio,  d;u</)Kr- 
PilT-nffis.'  Dac. 

d  Disertus]  A  disserendo.  Disse- 
rere  autem  verbum  est  tralatitium  a 
re  agraria.  Varro  lib.  v.  '  Quod  di- 
cimus,  disserit  partes,  item  areas, 
translatitio  aeque  ex  agris  verbo  uti- 
mur.  Nam  ut  olitor  disserit  in  areas 
sui  cujusque  generis  les,  sic  in  ora- 
tione  qui  facit,  disertus.'  Idem. 

e  Dispensatores]  Videndus  Varro 
lib.  IV.  de  Ling.  Lat.  et  Plin.  lib. 
XXXIII.  cap.  3.  Vide  '  Pendere.'  Ant. 
Aug. 

Dispensatores]  Pecunias  Veteres 
Fest.  P 


226 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


adnuraerabant :  hinc  deducuntur  expensa,  sive  dispen- 

sata,  vel  compensata :  item  compendium,  dis:pendium, 

assipondium,  dupondium. 
Dispescere  ^  est  proprie  pecus  a  pastione  deducere,  ut  com- 

pescere,  una  pascere,  et,  inuno  loco  continere. 
Dissulcus  s  porcus  dicitur,  cum  in  cervice  setas  dividit. 
Distisum,  et  pertisum  *"  dicebant,  quod  nunc  distaesum,  et 

pertaesum. 
Dividiam'  discordiam. 
Dividicula  ^  antiqui  dicebant,  quae  nunc  sunt  castella,  ex 

quibus  a  rivo  communi  aquam  quisque  in  suum  funduni 

ducit. 
Dium^  antiqui  ex  Graeco  appellabant,  ut  a  Deo  ortum,  et 


NOTiE 


nonnnmerabaDt:  sed  pendebant  pas- 
sim  in  sacris  et  protanis  literis.  Hii- 
jiis  moris  vestigium  erat  in  jede  Sa- 
tnrni  n\n  trntina  posita.  Varro  lib. 
IV.  *  Per  Irntinam  solvi  solitnm,  ves- 
tiginm  etiani  nunc  manet  in  a'de  Sa- 
turni,  quod  ea  etiam  nunc  propter 
pensuram  trutinam  habet  positam.' 
A  pendendo  igitur  dispensatores  dic- 
ti,  qui  pecunias  pendebant.  Inde 
expensa,  i\nsi  de  pondere  detrahun- 
tur,  compensata,  quae  aequali  pondcre 
facta  sunt.  Conipendium,  cuni  aRqua- 
les  aliquid  addendo  redduntur  lan- 
€88.  Dispendium,  ponderis  diminntio, 
cum  quid  ponderi  detraliitur,  Varro 
lib.  IV.  •  Ab  eodem  are  impendendo 
dispensator,  et  in  tabulis  scribimus 
expensum,  et  inde  prima  pcnsio,  et 
sic  aut  secunda,  aut  quae  alia,  et  dis- 
pendium  ideo  quod  in  dispendendo 
solet  minus  fieri  :  coinpendium,quod 
cum  compenditur,  una  sit.'  Vidc 
Piin.  lib.  XXX.  cap.  3.  Inde  est  etiam 
quod  uunc  dicimus  '  pcenas  pendere,' 
quia  ob  delictum  Veteres  pecuniam 
non  numeratam,  sed  pensam  solve- 
bant.  Vide  '  pendcre.'  Dac. 

'  Dispescere']    Vide    '  compescere.' 
idem. 


e  Dissulcus]  Glossarium  :  '  Disul- 
cis,  xt^poo-SioiTTjs,  Siau\o|.'  Lege,  xo"^- 
pos  SjxoIttjs.  Jos.  Scal. 

Dissulcus]  Porcus,  qui  setas  in 
fronte  ita  divisas  Iiabet,  ut  in  mcdio 
quasi  sulcus  efficiatur.  Glossar. '  Dis- 
sulcus,  xoi^poy  Sixo^TTjs.'   Dac. 

''  Distisutn,  et  perlisum]  Ut  a  '  cae- 
do,' '  occido  :'  sic  a  '  taedet,'  •  disti- 
suni,'  •  distaesum,'  et  '  pertisum,' 
'  pertaesum.'  Idem. 

'  Dividiam]  Glossae  :  '  Dividia,  5i- 
Xi^voio.'  Vide  Conjectaneum  tertium. 
Jos.  Scal. 

Dividiam]  Discordiam.  AttinsPhce- 
nissis  :  '  Ne  liorum  dividiae  discordes 
dissipent,  Disturbent  tautas  et  tam 
optimas  Civium  divitias.'  Quem  lo- 
cum  aiferens  Noniiissimiliier «/iiiriias 
dissensiones  interpretatur.  Et  Glos- 
sarium  : '  DividiajSixf^i^oio,  disseniio.' 
Significat  eliam  dividia  tristitiam, 
tcedium.  Plaut.  Bacch.  iv.  6.  •Nimio 
illaec  res  est  magnae  dividiae  mihi.' 
Vide  Varr.  lib.  vi.  Dac. 

•*  Dividicula]  Castella  erant  loca 
qnae  aquam  publicam  recipiebant  et 
in  varia  loca  tramittebant,  unde  a 
'  dividendo,' '  dividicula  '  dicta.  Id. 

'  Dium]  Et  dius  hcroum  aliqtiis,  ^c. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  R    LIB.    IV. 


227 


fliiirnura  siib  coelo  lumen,  u-no  tov  Aioc.  Unde  adhuc  sub 
dio  fieri  dicimus,  quod  non  fit  sub  tecto;  etintcrdin,™  cui 
contrarium  est  noctu.  Dium,  quod  sub  coelo  est  extra 
tectum,  ab  Jove  dicebatur :  et  Dialis  flamen,  et  Dius  he- 
roum  aliquis^"  ab  Jove  genus  ducens.  Dium  fulgur" 
appellabant  diurnum,  quod  putabant  Jovis,  ut  nocturnum 
Summani. 

DoLjP  vocabulo  nunc  tantura  in  malis  utimur  :  apud  anti- 
quos  autem  etiam  in  bonis  rebus  utebantur:  unde  adhuc 
dicimus,  Sine  dolo  malo ;  nimirum,  quia  solebat  dici  et 
bonus. 

Doliola,''  locus  in  urbe  sic  vocatusquia,  invadentibus  Gal- 


8  Vide  Not.  1.  n.  inf. 


agnoscis  facile  snbaBratiim  Paiili  nu- 
jnisma:  qui  sine  dubio  plane  legerat 
apnd  Festnm  Dius  Fidiiis.  Is  enim 
est  a  Jove  genus  ducens.  Gramma- 
tici  Graeci:  ♦  Dius  filius,  Aihs  vlhs, 
'HpaKArjs.'  Jos.  Scal. 

Diuml  Uapa  tov  Aihs,  '  ab  Jove.' 
Unde  Siios,  67o$,  '  Dius.'  Inde,  'sub 
Dio.'  Quod  Horat.  dixit,  '  sub  Jo- 
ve.'  Dac. 

"  Et  interdiu']  Diu  et  noctu  non  a 
Dius,  ut  putat  Festus,  sed  a  Dies. 
'  Diu '  et '  noclu  '  pro  '  die '  et  '  noc- 
te.'  Antique.  Unde  '  interdiu.'  Idem. 
"  Et  Dius  heroum  aliquis]  Hercii- 
lem  inteliigit.  Sed  scripserat  Festus, 
nt  optime  Scaliger,  Dius  fidius  Her. 
al.  ab  Jove  genus  ducens.  Pro  quo 
subaBratiiin  nuniisina  Paulus  dedit, 
Glossarium,  '  Dius  filius  :  Aihs  vlhs, 
'HpoKXijs.'  Idem. 

°  Diumfulgur']  Jovi  diurna  fiilmi- 
na,  Siimmano  nocturna  Veteres  tri- 
bucbant,  qiiod  ille  Diei,  liic  tenebra- 
rum  pater:  est  enim  Suminanus  Plu- 
to.  Gloss. '  Kfpawo^SXwi'  fjfj.epivhv,  ful- 
gnr  Dium.'  '  Kepawo^SStov  a.irh  irpwt 
vvKTipivhv,  fiilgiir  SiiDimanum.'  '  Pro- 
vorsum  '  veio  fulgur  dicebatur,  quod 


N0T7E 

incertum  erat  noctu  an  interdin  fac- 
tum  esset,  quapropter  Jovi  fnlgura- 


tori  et  Suiniiiano  sacrificabant.  Vide 
'  provorsum.'  Idem. 

P  Doli]  Doliis,  ut  in  nialani,  sic«t 
in  bonam  partem,  snmebatur.  Unde 
ad  distinctionem  '  dolum  maliim  '  et 
'dolumbonum'  dicebant.  Sic  niul- 
tae  aliae  voces  medife,  cuin  apud  La- 
tinos,  tum  apud  Greecos,  ut  '  gratia' 
apud  Terent.  bona  et  niala  gratia. 
Phorm.  IV.  3.  '  inter  vos  sic  haec  po- 
tius  cuin  bona  Ut  componatur  gratia, 
quain  cum  mala.'  Et  apud  Plaut. 
alicubi :  '  Cognatap,  meas  malam  gia- 
tiam  iiabere  nequeo.'  Sic  apud  Grae- 
cos  x«P«.  Callim.  liym.  in  Del.  MaAa 
ydp  T€  KaKus  ixapiffcraTo  A^toT.  '  Valde 
enim  malam  gratiain  retiilit  Latona-.' 
Idem. 

1  Doliola]  Varr,  lib.iv.  'Estlocus 
qui  vocatur  Doliola  ad  cloacam  maxi- 
niam,  iibi  non  licet  dcspuere,  a  Do- 
liolis  sub  terra.'  lutegrain  ex  Livio 
historiam  libet  apponere  lib.  v.  sect. 
40.  '  Flamen  interim  Quirinalis,  vir- 
ginesque  Vestales,  oinissa  reruiii  sna- 
rum  cura,  quae  sacrorum  seciim  fe- 
renda,  quae  (quia  vires  ad  omnia  fe- 


228 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


lis  Senonibus  urbem,  sacra  in  eodem  loco  doliolis?  repo- 

sita  fuerunt,  qua  de  causa  in  eodem  loco  ne  despuere 

quidem  alicui  licebat. 
Domus  a  Grasco  8oju.oc. 
DonaticEe  ""  coronae  dicta3,  quod  his  victores  in  ludis  dona- 

bantur,  quae  postea  magnificentiae  causa  institutae  sunt 

super  modum  aptarum  capitibus,  quali  amplitudine  fiunt* 

cum  lares  ornantur. 
Donum '  ex  Greeco  est,  quod  illi  vocant  ^wpov. 
Dorsum"  dictum,  quod  pars  ea  corporis  devexa  sit  deor- 

sum. 
Dotem"  manifestura  est  ex  Graeco  esse  :  nam  8»5ovaj  dicitur 

apud  eos  dare. 
Dracones^  dicti  «tto  toO  dgaxslv,  quod  est  videre:  clarissi- 


9  Pro  doliulis  alii  libri  habent  doUis  diiobns. 


NOTiE 


renda  deerant)  relinqnenda  esscnt, 
consultantes,  qnisve  ea  lociis  tuleli 
cnstodia  asservaturus  esset,  optimnm 
ducunt  condita  in  dolioiis,  saccllo 
proximo,  aedibus  flaminis  Qnirinalis, 
ubi  nunc  despni  relipio  est,  defodere.' 
Locus  esl  non  longe  a  niuris  paulo 
suprahorrea  publica,  in  \in.  regione 
nrbis.  Idem. 

■^  Donaticce']  Sunt,  nt  puto,  aliter 
provinciales  dictse,  TertuUianus  : 
'  sunt  et  provinciales  aureae,' (coro- 
nae,)  '  imaginuni  jam,  nnn  virorum, 
capita  majora  qnaerentes.'  Erant  et 
donaticas  hastae.quaemilitibns  ob  vir- 
tutem  dabantur.  Vide  in  '  Optiona- 
tus.'  Jos.  Scal. 

Do7iaticce]  Majores  qnaedam  coro- 
nae,  quas  capite  ferre  propter  earum 
amplitndinem  nequibant  milites,  sed 
imaginibus  snis  appendcbant.  Pro- 
vinciales  eas  vocatTertullian.  nt  mo- 
net  Scaliger  :  '  Sunt  et  provinciales 
aureae,'  (coronae,)  '  imaginnm  jani, 
non  virorum,  capita  niajora  quaeren- 


tes.'   Dac. 

*  Qnali  amplitudine fiunl]  Lares  co- 
ronis,  floribns  ornabant.  Sueton.  An- 
gnst.  cap.  31.  *  Compitales  lares  or- 
nare  bis  anno  instituit,  vernis  floribus 
et  apstivis,'  E\  hoc  autem  Fcsti  lo- 
co  doceniur  coronas  illas  amplas  fii- 
isse,  inimo  et  ipsis  etiam  laribus  nia- 
jores.  Idein. 

«  Dunum']  Nam  saepe  r  niutatnr  in 
n.  Idem. 

"  Dorsum]  A  deorsum,  qnod  dorsum 
ox  ntraque  parte  declive  sif,  et  deor' 
sum  feratur.  Idem. 

'^  Dotem]  A  SiUvai,  dare,  inqnit 
Fest.  Sed  non  iinmediatc  ;  est  enim 
a  Siis,  quod  Hesychiiis  exponit  S6<ns. 
Idem. 

y  Dracones]  Acie  acntissima  et  in- 
somni  natura  dracones  esse  multi 
prodidere,  quare  et  eos  a  SfpKfiu, 
SpaK€7v,  dictos  putant :  allusit  Hora- 
tiiis:  '  tam  cernis  acutnm  Quain  aut 
aquila,autserpens  Epidanrius.'  Inde 
eos  poetse  Hesperidum  hortis  et  au- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    IV. 


229 


raam  euim  dicuntur  habere  oculorum  aciem,  qua  ex  cau 
sa  incubantes  eos  thesauris  custodiae  causa  finxerunt  an- 
tiqui.  Ideoque  iEsculapio  adtribuuntur ;  quod  vigilan- 
tissimi  generis  putantur  :  quae  res  medicinas  maxime  ne 
cessaria  est. 

Dubenus'°^  apud  antiquos  dicebatur,  qui  nunc  dominus. 

Dubiat/  dubitat. 

Duco/  cum  pro  puto  ponimus,  ex  Grasco  deducitur,  quod 
illi  dicunt  Soxw. 

Duellum/  bellum  :  videlicet  quod  duabus  partibus  de  victo- 
ria  contendentibus  dimicatur.  Inde  et  perduellis,"  qui 
pertinaciter  retinet  bellum. 

Duicensus'*  dicebatur  cum  altero,  id  est,  cum  fiho,  census. 

Duidens*^  hostia  bidens. 


10  Vitle  Notas  inf.— 11  A].  perdueUio. 


NOTiE 


reo  ^etae  velleri  prasfecere.  jliscu- 
lapio  etiani  dicati  feruutur,  quin  et 
^sculapiuni  ipsum  Roniaui  oliui  spe- 
cie  Draconis  translatum  ex  historia 
notum  est.  Idem. 

*  Dubenusl  Locus  niendosus.  Pro- 
culdubio  ita  iegendus  est,  Dubienus 
apud  antiquos  dicebatur,  qui  nunc  du- 
bius.  Vide  supra  quae  annotavimus 
in  '  Addubauum.'  Glossarium  :  '  Du- 
binus,  Siff(T6s.'  Ibi  quoque  Dubienus 
reponendum.  Et  tamen  mirum,  quod 
in  eodem  Glossario  legitur :  '  Dubius, 
Seair^Tris:'  videtur  enim  vulgatae  lec- 
tioni  liujus  loci  favere.  Jos.  Scal. 

DubeTius']  Vide  in  voce  '  Adduba- 
num.'  Nam  hic  quoque  legit  Scaliger, 
Dubienus  apud  antiquos  dicebatur  qui 
nunc  dubius,  Sfc.  in  glossis  tamen  legi- 
tur  :  '  dubins,  Seo-irtJTijs,'  i.  Dominus. 
Quod  huic  Festi  loco  favere  videtur. 
Immo  et  Festi  scripturam  veram  esse 
arbitror  Dubenus.  Et  ita  in  Glossa- 
rio  rescribendum,  vel  potius  dubinus. 
A  Dominus,  M  mutato  in  B,  '  dobi- 


nus,'  *  dubinus,' '  dubenus.'  Dac. 

^  Dubiuf]  A  '  duo,' '  dubium,'  unde 
'  dubiare,'  postea  '  dubilare.'  Idem. 

^  Duco]  A  SoKu,  puto.  Virg.  x. 
'  tanton'  me  crimine  dignum  Duxisti  ?' 
Idem, 

<=  Duellum']  Ut  a  '  duonum,'  '  bo- 
num,'  sic  a '  duellum,' '  bellum.'  Varr. 
VI.  de  L.  L.  '  Ferdueiles  sunthostes, 
ut  perficit.  Sic  perduellura,  duellum, 
id  postea  belluni.  Ab  eadem  causa 
facta  Duellona,  Bellona.'  Gloss. 
'Duellona,  iroA.€/iiKrj,  Bellatrix.'  Male 
Vulcanius  rescribendum  contendit 
Bellona.  Idem. 

d  Duicensus]  Glossarium  :  '  Duicen- 
sus,  SiTa3  *  SivTfpov  airoyeypafifjt,4vos, 
Illud  SiTa$.  est,  SiTTo,  0'.  hoc  est,  5jt- 
Ta,  SeiiTfpov,  dupliciter,  iteratove  cen- 
sus.  Jos.  Scal, 

Duicensus]  Biscensus.  Gloss.  'Dui- 
census,  5tTTa,  /8',  Sevrfpov  aTroyepafj.^i- 
vos'  i.  Bis,  et  secundo  census.  Vide 
'  duis.'  Dac, 

*"  Duidens]  Vide  'Bidens.'  Idem, 


230  FESTl    DE    VERB.   SIGNJF.    LI B.    IV. 

Duis' duas  habet  significationes  :  nam  et  pvo  dis  "^  pone- 

batur,  et  pro  dederis. 
Dumecta^  antiqui  qiiasi  dumiceta  appellabant,  quaj  nosdu- 

raeta. 
Dumosa,  frondosa.'' 
Duodeviginti'  dicendi  consuetudinem  a  Grascis  traxisse 

videmus,  qui  sic  enuntiant  Suos^j/xoo-».'' 
Duonum,''  bonum. 
Duplabis,'  duplicabis. 
Duplionem  "'  antiqui  dicebant,  quod  nos  duplum :  venit  au- 

tem  a  Graeco  ^nrXovv. 
Dusmoso"   in  loco  apud  Livium  significat  dumosum  lo- 

cum  : '+  antiqui  enim  interserebant  S  literam,  et  dicebant 

cosmittere  pro  committere,  et  casmenaj  pro  camenae. 


12  Pro  dis  legendum  nionet  Dac.  bis,  ut  in  marg.  ed.  Scal. — 13  Al.  dvoiBii- 
Kocriv  et  iyoaSeiKoaiv. — 14  Conjicit  Ursinns  dttsmosum  locurn. 

aOTJE 

f  Duis]  A  GraECo  5(s,  'diies/  inde  nus  ceruses  Divius,  Janusque  venit.' 

bis.     Et  iiic  pro  dis  legendum  bis;  '  Duonus  ceruses,'  i.  Bonus  creator. 

duis  autem  pro  dederis  a  verbo  duere.  Idem. 

Vide  '  addues.'  Jdem.  '  Duplabis]    Ut   a  '  donum,'  '  do- 

8  Dumecta]  A  *  dtimus,'  '  dnmice-  nare  ;'    sic  a  '  duplum'   '  duplare.' 

tum,'  '  dumectum,' et  eliso  c 'dume-  Glossarium  :    '   duplavit,   iSitrXaxTfv, 

tum.'  Idem.  Duplicavit.'  Idem. 

•'  Dumosa,  frondosa']  Dumus  a  Spv-  ™  Duplionem']  Dupliim.    Leg.    xii. 

/ibs,  sylva  querna  :  5pi/;ubs,  5up/nbs, 'dur-  tab.  '  Reus  furti  duplione  decidito.' 

mus,'  et  r  in  s  '  diismus,' '  dusmosus,'  Item  :  '  Noxiamve  duplione  decerni- 

et  eliso  s' dun]osus,'frondosus. /rfm.  to.'  Idem. 

'  Duodeviginti]  Duo  desunt  de  vi-  "  Ditsmoso]  A  dumoso  inserto  s,  ut 

ginti.  Idem.  vult  Fest.  Contra,  s  in  dusmoso  non 

k  Duonum]  Vide  '  duellum.'    Duo-  niodo  non  insertiim  est,  sed   elisiini 

nus  legere  est  in  carmine  saliari,  nt  in  dumoso.    Est  enim  a  Graeco  Spvn6s. 

illud  restituit  Scaliger :  '  omnia  Da-  Vide  supra.  Idem. 
patilia  comisse  Jaiii  cusiones.     Duo- 


SEX.  POMPEII  FESTI 

D£ 

VERBORUM   SIGNIFICATIONE 
LIBER   V. 


Eamus''  cx  Graeco  Ta>jw,=v. 
Eapse^^^eaipsa. 

EccERE^  jusjurandum  est,  ac  si  dicatur,  per  Cererem,  ut 

aecastor,  sedepol :  alii  eccere  pro  ecce  positum  accipiunt. 

Edeatre,'  '^  qui  prassunt  regiis  epulis,  dicti  «tto  twv  sIs(t[/.x- 


1  Scribendum   monet  Scal.  per  dipblhongum,  Edealra.  Dac.  Edeatroe  — 

NOT^ 

a  Eamus]  Potius  a  Grsco  ew/tei',  ab  qnid   si   reddet.'      Alii   volunt  dici 

eu,  eo,  vado.  Dac.  quasi  '  ecce  rem/      ut  Charisius    et 

b  Eapse}    Ea  ipsa.     Plaut.  Cistel.  Nannius  lib.  ii.  Miscdl.  cap.  21.  sed 

1.  2.  '  Puerum  aut  puellam  alicunde  frustra.     Vide  '  Mecastor.'  Dac. 

ut    reperirem    sibi    Recens    natnm,  ^  Edeatre'^    Scribe    per   diphlhon- 

eapse   quod   sibi    supponeret.'      Sic  gum,  Edeatra.  ^UaTpai.  Jos.  Scal. 
«ampse,  eam  ipsam.     Idem  Trncul.  i.  Edeatre']    Scaliger    legit    Edeatra: 

2.  '  Quia  te  adducturam  huc  dixeras  sed  legendum  edeatroe:  hoc  est,  Edea- 
eum  ipsum,  non  eampse.'  Idem.  troi,    ut    supra    '  demoe,'    '  demoi.' 

c   Eccere]    Veteres    Glossae  :    '  Ec-  'ESeWpor,  irpoyev(TTT}s  ^curiXuos,  iiri/ie- 

cere,  Kara  Trjs  ATJ/iTjTpoy.'  Jos.  Scal.  X7)tt]s  Selirvov.      Hesych.    '  Edeatrus, 

£cctre]  Per  Cererem.    Gloss. 'Ec-  priegustator    regius,  curator  epula- 

cere,  KaTa  Trjs  AT9/x7?Tpos.'    Sic  jEdepol,  rum,'  uTrb  tuv  ihidfiaTwv,  ab  ediihis. 

per  Pollucem  ;   JEcastnr,  per  Casto-  Dac. 
rem,    Tereiit.  Phor.  ii.  2.    '  Eccere 


232 


SEXTl    POMPEII    PESTI 


Edecimata/  electa. 

Ederara '  flamini  diali  neque  tangere  neque  nominare  fas 

erat :  pro  eo  quod  edera  vincit  ad  quodcumque  se  appli- 

cat.     Sed  ne  anulum  quidem  gerere  ei  licebat  solidum, 

aut  aliquem  in  se  habere  nodum. 
Effafilatum  ^  s  exertum,  quod  scilicet  omnes  exerto  bra- 

chio  sint  exfdati,  id  est,  extra  vestimentum  filo  contex- 

tura. 
Effari,''  et  effata  a  fando,  quod  ipsum  ex  Graeco  (pdaOai.^ 


2  '  Effafilntum.  Vox  iiihili.    Legeniam  Exfilalum:  folevat  Gt  E.raffilatum.' 
Jos.  Scal.     Vide  inf. — 3  Al.  i)s  ^dro). 

NOT/E 

Deci-      De  iis  quibus  Flaminibus  interdictum 


>■  Edecimata]  Glossarium  : 
mata,  Decumatum,  Z^kl^iov,  iniXfKrov.' 
Tamen  in  aliis  Giossis :  '  Edecuma- 
tus,  oSe/coffTOs,  d5a)poSd/c»p-os.'  Jos, 
Scal. 

Edecimala]  Quae  e  multis  derima, 
sive  potius,  quae  e  decimis,  decima 
capiuntur.  Id  est,  electa.  Sed  mi- 
rum  quod  in  Glossario  legitur,  nempe, 
•  ederimatum,  aSiKcuTTOv,  aSwpoZdKij- 
rov.'  Decimus  exclusum,  cui  non  da- 
tae  sunt  decimae.  Hesycliius:  aSfKaa-- 
rov,  aSupoSiKTirov,  6  Se/foSoj  ft^  AojujSa- 
vwv.  '  Qui  decimas  non  accepit.' 
Dac. 

f  Ederam']  Vide  '  Hedera.'  De  iis, 
quae  Diali  erant  prohibita,  vel  con- 
cessa,  vide  *  Equo  vehi,'  et  '  Fabam,' 
et  '  Funebres,'  et  '  Jurare,'  et  Gell. 
Jib.  X.  cap.  15.  et  Plutarch.  in  Pro- 
bleni.  Sed  quid  htec  ad  verborum 
significationem,  qua  de  re  agitur? 
Ant.  Aug. 

Ederam]  Cur  Flamini  Diali  nefas 
esset  hederam  tangere  multa  PIu- 
tarch.  Sed  verum  est,  quod  ait  Fes- 
tns,  nempe,  quod  ea  vinciat  quibus 
adhaeret :  neque  enim  nodum  ullum 
habebat,  vel  in  apice,  vel  in  cinctu, 
vel  alia  quavis  parle.  Annulum  etiam 
Eolidum  ei  gestare  non  licebat,  hoc 
est,  qui  noii  pervius  esset  et  cassus. 


vide  Gellium  lib.  x.  cap.  15.  Dac. 

K  Effafilatmi]  Scaliger  :  exaffila- 
tum.  Voss.  effafilalum  pro  exafilato, 
ut  'effari'  dicitur  pro  '  exfari.'  Fes- 
tus  autem  respicit  locum  Plauti  Mil. 
Glor.  IV.  4.  '  Id  erit  connexum  in 
humero  laevo,  exaffilato  brachio.' 
'Exaffilato  brachio;'  id  est,  extra 
fila;  i.  e.  vestem  educto.  Quidam  le- 
gunt  expapillato.  Inter  quos  etiam 
Festus,  qui  infra  expapillato  exponit 
exerto  :  vide  Nonium :  id  quod  et 
probavit  Salmasius  ;  sed  certum  est 
legi  debere  effafiUito  sive  exafilato, 
ut  probat  etiam  Vossius ;  nequc 
enim  exerto  brachio  nudantur  pa- 
pillup,  nec,  si  id  fiat,  propterea  bra- 
chium  recte  expapillatum  dicipossit. 
Neque  displicet  doctiss.  Meursii 
conjectura  legentis  cxfipulato,  pro  ex- 
filmlato,  vel  effifulato.  Nam  'fifula' 
et  'fifiilare'  Veteres  pro  '  fibula'  et 
'  fibulare'  dicebant,  ut  '  si6hun,'  sifi- 
lare,'  pro  '  sibilum,'  '  sibilare.'  [dem. 

''  Effari]  Eloqui,  '  effata,'  elocuta. 
Virg.  'Sic  effata.'  Aliquando  «jfrt<a, 
a  recto  effatum,  dicebantur  augurum 
preces,  et  effiiri  templa,  sistere  tem- 
pla,  conceptis  verbis  consecrare. 
Graeci  dicunt  rfixfvt^ftv.  Idem, 


DE    VERBORUM    SIGNIFFCATION  R    LIB.    V. 


233 


EfFata,  elocuta. 

Egkns  •  velut  cxgens,  cui  ne  gens  quidem  sit  reliqua. 

EgeriEe  ^  nymphae  sacrificabant  praegnantes,  quod  eam  pu- 

tabant  facile  conceptara  alvum  egerere.^ 
Egretus  et  adgretus'  ex  Graeco  sunt  ducta,  a  surgendo,  et 

proficiscendo.     Unde   et  Nyctegresia,    quasi  noctisur- 

gium. 
Ejuratio"'  significat  id,  quod  desideretur,  non  posse  pras- 

stari.     Plautus  :  ejuravit  militiara. 
Elacatena,"   genus  salsamenti,'  quod  appellatur  vulgo 

malandrea. 
Elaudare  "  plus,  quara  nominare. 
Elecebrse  '*  argentariae  meretrices,  ab  eliciendo  argento  dic- 

tse. 


4  Legendum  monet  Dac.  conceplum  alvo  egerere.—5  Al.  calciumenti,  et  niox 
melandria.     Dac.  et  Aiigustin.  legunt  melandrya. 


NOT/E 


'  Egens]  Festo  consentit  Isidorus, 
cui  egens  dicitur  sine  gente  et  sine 
genere.  Sed  potius  ab  cgco,  ut  ab 
*  indigeo'  *  indigens.'  Idem, 

^  Egerice]  Lege  in  fiiie  :  Conceptum 
alvo  egerere:  Egeria  hasc  diversa  vi- 
detur  ab  Egeria  Romuli  uxore  ;  fue- 
rit  forsan  ipsa  Juno,  abegerendo  dicta 
Egeria.  Tanien  nihil  tale  in  Veterum 
monumentis  me  legisse  memini.  In 
glossis  Isidori  Eg-erirtexponitur  noxia, 
quod  sane  non  preetereundum  fuit. 
Idem. 

'  Egreius  et  adgretus^  Verbnm 
Graecnm  quod  Festus  iiiteliigit  est 
fyiipoixcu,  surgo.  Sed  falsiim  est 
ab  eo  esse  egrettus  et  adgretlus, 
quae  a  gradior,  et  praepositione  e  vel 
ad.  De  nyctegresia  quidem  vernm, 
transposita  litera  p,  pro  nyctegersia. 
Idem. 

""  Ejuratio'\  Est  recusatio,  cum  ne- 
gamus  ea  praestare,  quae  a  nohis  pe- 
tuntur.  Sic  'ejuravit  militiam,'  i.  mi- 
litiam   recusavit.    'Ejurare   forum,' 


'  provinciam,'  Cicero.  Sic  'ejurare 
bonam  copiam'  dicebatur  is,  qui  ju- 
rejuraudo  affirmabat  se  in  bonis  non 
habere,  unde  aes  alienum  solveret. 
Cic.  Ep.  fam.  '  Tu  quod  mihi  bonam 
copiam  f  jures,  niiiil  est.'  Idem. 

n  Elttcatena]  Plin.  lib.  xxxii.  cap. 
ult.  helacatenes  piscis  nomen  esse 
ait.  De  melandrya  vero  Varro  lib.  iv. 
de  Ling.  Lat.  Plin.  lib.  ix.  cap.  15. 
Athen.  lib.iii.  cap.  20.  Ant.  Aug. 

Elacatena]  Eiacate,  et  Elacatena 
piscis  ex  Thunnorum  genere,  saliri 
solitus,  unde  Festus  exponit  '  salsa- 
menti  genus.'  Athena;iis  1.  vii.  r;A.a- 
KarTJves  IxOvs  KTjTtuSeis,  f-mrrjSuoi  fls  ra- 
piXfiav.  I.  e. '  Elacatenae  pisces  ceta- 
cei,  ad  salsuram  apti.'  Vulgo  vocantur 
melandria  :  leg.  mehmdrya  :  tiTjXdvSpva 
Grace  pnlpamentaThynnorum.  Dac. 

0  Elaudare]  Laudare,  nominare  :  e 
est  intensivum.  Sic  '  emirari'  majus 
est  quam  '  mirari.'  Horat.  '  Erjuirabi- 
tur  insolens.'   Ubi  olim  plnra.  Idem. 

p  Ekcebra]    Plautus  Menaechinis  i 


234 


SEXT[    POMPEII    FESTI 


Electabo,  eliciam.'' 

Elices'  sulci  aquarii,  per  quos  aqua  collecta  educitur  e  liris. 

Elinguem  ^  sine  lingua. 

Elixa'  a  liquore  dicta. 

Elucum  "  significat  lauguidum,  ac  seraisomnum,  vel,  ut  alii 
volunt,  allucinatoreni,  et  nugarura  amatorem,  sive  halo- 
nem,  id  est,  hesterno  vino  languentem,  quem  ewXov  voci- 
tant  Grseci. 

not;e 

sunt  hic  meietrices  onines     est  a  liquore  aqu^e  dednctuni.'  Idem. 

"  Elucuyn}  Pro  ipso  aflectu  Ter- 
tulliauus  in  libro  de  coroua,  cnm  ait 
'ab  eluco  defensare.'  Id  cnini  est, 
airh  TTJs  ewKoKpaaias.  Et  Gellius  lib. 
XVI.  cap.  12.  '  tarditatem  aninii,  et 
stuporeni,  qui  hallucinantibus  ple- 
rumque  usu  venit.'  Jos.  Scal. 

Elucum^  A  Grjeco  ecoKos,  hesternus. 
Festus  videtur  deducere  transposito 
l  et  addito  c,  ita  ut  is  Elucus  dicatur, 
qui  hesterno  vino,  hesternis  epulis 
languet,  nnde  et  infra  lib.  viii.  He- 
lucum  ab  hiatu  et  oscitatione  dictum 
scribit.  At  Gellins  Ub.  xvi.  c.  12. 
'  Cloatius  Verus,'  inquit,  'ahicinari 
factnm  scribit  ex  eo  quod  dicilur 
Grapce  oA.ue(v,  nnde  ehicum  quoque 
esse  pntat,  a  lilera  in  e  conversa,  tar- 
ditatem  quandam  animi  ac  stuporem, 
qni  allucinantibus  plernmqne  usu 
venit.'  Unde  colHgimns  clucum,  non 
sohim  languidum,  semisomnum,  alln- 
cinatorem,  sive  halonem  significare, 
sed  etiam  morbum  vel  affectum  ip- 
sum  ob  hesterni  vini  repletiouem, 
quem  Graeci  twXoKpaaiav  vocant.  Sic 
Tertulhanus  dixit  '  ab  hehico  defen- 
sare,'  hoc  est,  ab  hesterni  cibi  vel  vini 
gravedine.  De  etymo  autem  Festo 
potius  assentior,  nisi  mahs  elucum  esse 
quasi  e  luce,  id  est,  sine  hice.  Dc 
'  ahicinari.'  Vide  '  ahicinatio.'  Sed 
omnino  Eluciis  cst  cx  Grseco  rjKvyds. 
Tardnm  et  hebetcni  significat  pro- 
prie,  vel  tarditatcm  ac  stuporem, 
'H\vya  tjpr}  apud  poctam  veterem  t« 


'  Nam  i 

elccebra:   argentariae.'     Vnlgo  illece- 

brcE  argentaricE  legitur.  Jos.  Scat. 

Elecehrcs]  Respicit  ad  locum  Plauti 
Menapch.  ii.  3.  '  Nam  ita  snnt  hic 
meretrices  omnes  elecebrae  argenta- 
riae.'  Dac, 

1  Electabo,  eliciam']  Plaut.  Asin.  ii. 
2. '  Quaj  istaec  prasda  est  ?  ibo  advor- 
sum  atque  electabo  Quidquid  est.' 
Vide  '  adlicit'  et  '  lacit.'  Idem. 

"  Elicesl  Glossarium  :  '  Ehx,  ava- 
■Kvo))  oxfrov.^  '  EUcatores,  vhpoaKSiroi..' 
Male  putantur  dici  e\i»ces  Graece  in 
lib.  I.  D.  de  aqua  et  aquae  phiv.  in 
Pandectis  Florentinis.  Neque  enim, 
ut  puto,  unquam  id  Ulpianus  scrip- 
serat.  Jos.  Scal. 

Elices']  Ab  eliciendo  elices  diclL 
sulci  per  quos  aqua  e  liris,  id  est, 
sulcis  minoribus,  extra  segetem  edu- 
citnr.  Colum.  Hb.  ii.  cap.  8.  '  Sed 
quamvis  tempestive  sementis  con- 
fecta  erit,  cavebitur  tamen  nt  paten- 
tes  liras,  crebrosque  sulcos  aquarios, 
quos  nonnuUi  eUces  vocant,  facia- 
mus.'  Dac. 

^  Elinguem']  Ut '  EUnguatio,  y\ua- 
(TOTop.ia,'  Jos.  Scal. 

EUnguem}  Sic  infra,  '  elumbem, 
avulso  hinibo.'  EHnguare  dixit  Plau- 
tus  Hnguam  praecidere,  Auiul.  ii.  2. 
'  SL  hercle  ego  te  non  elinguandam 
dedero  nsciue  ab  radicibus.'  Dac. 

'  Elixa]  Qua^  in  aqua  cocta  sunt, 
a  liquore  quera  lix  dicebant.  Id  sen- 
tit  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L.   'Elixum 


DE    VliRBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    V. 


233 


Elumbem/  evulso  ^"  lumbo. 

E.M/  pro  eum,  ab  eo,  quod  est  is. 

Emancipati^  duobus  modis  intelliguntur,  aut  ii,  qui  ex  pa- 

tris  jure  exierunt ;  aut  ii,  qui  aliorum  fiunt  dominii  -J  quo- 

rum  utrumque  fit  ^  mancipatione. 
Emera/  eundem. 
Eniere,''  quod  nunc  est  mercari,  antiqui  accipiebant  pro  su- 

mere. 
Empanda,'^  paganorum  Dea. 
Emptivum"^  militem,  mercenarium. 


6  Al.  avulso. — 7  Alii  libri  domini. — 8  Ed  Scal.  Jiunt. 


NOTiE 


iy  ffK6T<ji  Karex^f^^'^'^-  Hinc  ^^.1170$  lio- 
rao  Elucus,  6  iweffKiaafjLfvos,  tarditate 
ac  sttipore  obsessus  et  oppressus. 
Sed  et  pro  ipso  affectu  siimitur.  Gel- 
lius  defioit  Eliicum, '  tarditatem  quan- 
dara  animi,  quse  alucinantibus  ple- 
rumque  evenire  solet,'  ab  alia  tamen 
origine  est,  quam  '  alucinor.'  Salmas. 
in  Solin.  Dac. 

"  Elumbem]  Vide '  elinguem.'  Idem. 

y  Em']  A  poetico  vlv,  sive  ij.lv,  dixere 
im,  eum,  et  em,  unde  emem,  eundem, 
eum  ipsum.  Idem. 

^  Emancipati]  Eleganter  Veterum 
Glossse:  '  Emancipatio,  i^oiKeioKTis.' 
'  Emancipatus,  x^pi^^peTos .'  '  Emanci- 
patio,  Xfpo^pecia.'  Jos.  Scal. 

Emancipati]  Filii  dicuntur  eman- 
cipati,  qui  e  patris  manu  exeunt,  ut 
sui  fiant  dominii,  vel  ut  in  adoptivi 
patris  potestatem  transeant,  utrum- 
que  autemfitemancipatione,  hoc  est, 
abalienatione  vel  exemtione  e  patria 
potestate,  ex  solenni  juris  Romani 
forrauia.  Dac. 

-^  Emem]  Vide  supra  '  em.'  Idem. 

>»  Emere]  Vide  supra  'abemito.' 
Idem. 

<^  Empanda]  Paganorum,  hoc  c&t, 
agricolarum  Dea,  in  cnjus  honorem 


Paganalia  festa  mense  Januario  per- 
agebantur,  eademquae  Ceres  ex  Var- 
rone  apud  Nonium  in  pandere  :  '  Var- 
ro,' inquit,  '  existimat  ea  causa  dici, 
quod  qui  ope  indigerent,  et  ad  asy- 
lum  Cereris  confugissent,  panis  dare- 
tur  :  pandere  ergo  quasi  panem  dare, 
et  quod  nunquam  fanum  talibus  clau- 
deretur.  De  vita  pop.  Rom.  lib.  r. 
Hanc  Deam  ;EIius  putat  esse  Cere- 
rem,  sed  quod  in  asylum  qui  coofu- 
gisset,  panis  daretui,  esse  nomen  fic- 
tum  a  pane  dando  pandere,  hoc  est, 
aperire.'  Non  dubium  est  quin  Pan- 
dam  sive  Empandam  Deam  intellex- 
erit.  Sed  eam  Scaliger  a  latitudine 
Empandam  dictam  putat,  nam  et  eii- 
pvffTepvos  dicebatnr.  At  Varro  a  pan- 
dendo.  EandemiEliusCererem,Sca- 
liger  Palem.  Ab  utraque  tamen  di- 
versam  facere  videtur  Varro  his  ver- 
sibus  :  '  Te  Anna  et  Peranna,  Panda, 
Kal  AaTu,  Pales,  Nerienes,  Minerva, 
Fortuna,  ac  Ceres.'  Eam  alii  pacis 
Deam.  Gloss.  '  Panda,  up^ivns  @e6s.' 
Cui  non  immerito  a  pandendo  Pauda 
nomen  datum  est.  Idem, 

<•  Emptivum]    Emptivi  milites    qui 
mercede  conducti  militabant.  Idem. 


236 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Emussitata,*  ad  amiissim  facta. 

Endoitium/  initium. 

Endoplorato/  implorato,  quod  est  cum  quaestione  incla- 

mare.     Implorare  namque  est  cura  fietu  rogare,  quod  est 

proprie  vapulantis. 
Endoprocinctu,''  in  procinctu:   significat  autem   cum   ex 

castris  in  praslium  exitum  est,  procinctos  quasi  praecinc- 

tos,  atque  expeditos  :  nam  apud  antiquos  togis  incincti  ^ 

pugnasse  dicuntur. 
Ennam,'  etiamne. 


9  Al.  succincti. 


e  Emussitattt]  Ad  amussim  facta, 
recte  respicit  locumPlautiMU.  Glor. 
III.  1.  'Si  albiis  capilius  hic  videtur, 
neutiquam  iiigenio  est  senex  :  Iiiest 
in  Loc  aniussitata  sua  sibi  ingenua  in- 
doles.'  Ubi  ex  Festo  legendum  emus- 
sitata,  ut  et  iu  Aldina  legitiir,  et  apnd 
Noniiim  in  voce  cxamussim.  Malim 
tamen  amussitata,  ut  in  antiquissima 
Veneta.  Et  facile  apud  Festum  et 
Noniuni  erratum  fuisse  credideiim, 
et  emussituta  pro  amussituta  operas 
posuisse.  Etsi  obstat  series  litera- 
rum.  Porro  de  primo  versu  Plauti, 
en  tibi  quod  etsi  alienum  vidcatur, 
nou  ingratum  tamen  fore  coutido.  Is 
est  ex  Anacreonte  ad  verbum  trans- 
latus  Od.  48.  Tpixas  yipuv  ^iv  eo-Ti,  Tas 
Se  (ppevas  vid^ei.  Id  est,  '  Capillis 
quidein  senex  est,  At  ingenio  juveues- 
cit.'  Idem, 

f  Endoitium']  '  Endoplorato/  '  En- 
doprociuctu.'  Sic  in  12.  tab.  *  ma- 
num  endojacito,'  pro  injicito  :  et  En- 
nius,  apud  ;Ausonium  in  monosylla- 
bis :  '  Endo  suam  do,'  pro  in  snam  do- 
raum.  Hac  de  causa,  ut  arbitror,  in 
Kalendario  Augusti  tempore  confec- 
to  EN  pro  Interciso  notatuiii  est,  qua- 
si  eiidotercisum.  Vide  '  Sub  vos  pla- 
co,'  el '  Slruere.'  Ant.  Aug. 


aOTJE 

Endoilium]  Pro  in  Veteres  dice- 
bant  endo.  Gloss.  ♦  endo,  ev,  ds.' 
'  Endotuetnr'  Ennius  pro  '  intuetur.' 
'Endotuetur  ibi  iupu'  famina,  con- 
spicio  amens.'  Dac. 

g  Endoplorato']  Glossarium,  '  En- 
dopiorato,  i-mKd\fffov.'  ,Jos.  Scal. 

Endoplaralo]  Gloss.  'endoplorato, 
fiviKiXeffov.'  1.  implorato,  inclamato. 
'  Iniplorare,  est  inclamarc,  ad  auxi- 
lium  invocare,*  Festus.  Item  '  plo- 
rare,  flere,  inclamare.'  In  leg.  Roni. 
'Si  parentem  puer  verberet,  ast  olle 
plorassit,'  Id  est,  clamavcrit,  ad  aux- 
ilium  vocaverit.     Locum  adi.  Dac. 

^  Endoprocinctu]  Ita  exple  in  Glos- 
sario  :  '  Endoprocinctu,  i^tcfffxfvoi  iv 
TToXefjufi.'  Exponit  Endo,  (veis,  Lege, 
eV,  €ij.  '  Endopiciis,  avwdth  ivSwTf- 
pw.'  Lege,  Endo,  &vw,  tls,  (vSvTfpu). 
Nam  rb  Picus  sequeuti  voci  adjun- 
gendum,  '  Eniber  picus,  opvis  irovnpd,.' 
Jos.  Scal. 

Eridoprocinctu]  In  procinctu  dicc- 
bantnr  miiites  cum  se  ad  pugnandum 
ciuxerant.  Nam  veteres  Romani 
cinctuti  pugnabaut.  Inde  Cetliegi 
dicti  cinctuti.  Vide  Horat.  in  arte. 
Dac. 

i  Ennam]  Exempla  desidero.  Idem» 


DE    VERBORUM    SIGN IFICATIONE    LIIJ.    V. 


237 


Enubro,''  inhibenti. 

Enunquam,'  ecquando. 

Epeus'"  nomen  cujusdam  fabri,  qui  equum  Dureum  fecit. 

Epicrocum "  genus  amiculi  croco  tinctum,  tenue,  et  perlu- 

cidum. 
Epilimma  '°  °  genus  vilissimi  unguenti. 
Epistylium  p  trabs,  quae  super  columnas  ponitur. 
Epolonos  '^  dicebant  antiqui,  quos  nunc  epulones  dicimus. 

Datura  autem  est  his  nomen,  quod  epulas  indicendi  Jovi, 

ceterisque  Diis,  pote^tatem  haberent. 
Epulam  '^  antiqui  etiam  singulariter  posuere. 


10  Al.  Epulimma. 


NOT^ 


'^  Ennhro}  Glossariiiin :  *  Enibra, 
ivdvTta.' '  Enii)rum,  Trpayixdrios  i-m^Aa- 
^i\s.'  iege,  Enibrum  ■npdyixaros  eVijSAa- 
/3ey.  '  Enil)er  picus,  opvis  irovr^pa,.' 
'  Inebra,  opveov  fxavTiVTM^v.'  Servius 
in  fragmentis  :  '  Certa  genera  avium 
ab  auguribus  appellantur,  qnaR  pen- 
nis  vel  volatu  ouinia  possunt  facere  : 
quae  si  fuerint  prosperte,  Prapetes, 
si  adversae,  Inebrae,  dicuntur.'  Jos. 
Scal. 

Enubro^  Enubrum  auspicium,  enu- 
brae  aves,  quae  remorantur.  Gloss. 
'  Enubra,  eVaj/Tio.'  I.contraria.  '  Eni- 
ber  piscis,  opvis  irovnpd.'  I.  avis  im- 
proba,  infausta.  Enuber  autem.sive 
eniber,  enuber,  vel  ineber,  ab  inhibendo, 
ut  a  '  prohibendo,'  '  proeber.'  Vide 
'  inebrae.'  Dac. 

'  Enunquam']  Gloss.  '  Enunquam, 
€£iroTe,  Koi  troTe.'  Liviuslib.  X.  'Enun- 
quam  fando  audistis  patricios  primo 
esse  factos,  non  de  coelo  demissos,' 
Idem. 

m  Epeus]  Faber  qui  equum  ligneum 
a?dificavit  quo  Troja  capta.  Virg.  ii. 
iEneid.  'Et  ipse  doli  fabricator  Epe- 
us.'  Idem. 

"   Epicrocum']    Glossarium  :   '  Epi- 


crocum,  icrOrJTOs  elBos'  5)  ffxpiviov  apixivov 
KaTiirepov.'  Vide  Varronem  lib.  vi. 
Jos.  Scal. 

Epicrocum]  Genus  vestis  a  Graeco 
iirl  et  kp6kos,  quod  croco  tincta  sit. 
Naevius  apud  V^arronem  :  '  Diabathra 
in  pedibus  habebat,  et  erat  amictus 
epicroco.'  Gloss.  'Epicrocum,  eo-e^- 
Tos  elSos.'  Dac. 

°  Epilimma']  Lege,  ut  erat  in  marg. 
Epalimma.  Graece  ejra\€i/x;ua,  ab  eira- 
Aei<p(D,  unguo.  Idem. 

P  Epistylium']  Ab  iitl  et  ffTriKr),  co- 
lumna,  qnod  supra  columnam  poni- 
tur  :  vnlgo  Architrave.  Idem. 

1  Epolonos]  Apud  Komanos  is  mos 
erat,  ut,  placandse  alicujus  Dei  iree, 
epulae,  convivia,  in  iliius  templo  ex- 
hiberentur,  quae  aiio  nomine  lectister- 
nia  dicebantur,  quod  Diis  epulaturis 
lecti  sternerentur.  Et  iis  conviviis 
procurandis  praeerant  triumviri  Epu- 
ioni  dicti,  qui  postea  septemviri,  tan- 
dem  decemviri  facti  sunt.  Epolonos 
autem  antiqua  scribendi  consuetu- 
dine  qua  epolas  pro  epulas,  ^c.  Idem, 

r  Epulam']  Non  mirum,  cum  adjec- 
tive  sumatur.  Inteliigitur  enim  da- 
pem;  et  epnlae,  dapes.    Sic  'EpulaB 


2.38 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Epulares'  appellabantur,   qui  in   quibusdam   ludis  nocte 

epulabantur. 
Equestre  a?s,  quod  equiti  dabatur. 
Equiria  *  ludi,  quos  Roniulus  Marti  instituit  per  equorum 

cursum,  qui  in  campo  Martio  exercebantur. 
Equirine/  jusjurandum  per  Quirinum. 
Equo  vehi  flamini  Diali  '^  non  licebat,  ne  si  longius  digre- 

deretur,  sacra  negligerentur. 
Equitare^  antiqui  dicebant  equo  publico  "  merere. 
Equus  Marti  ^  immolabatur,  quod  per  ejus  effigiem  Trojani 

capti  sint:  vel  quod  eo  genere  animalis  Mars  delectari 

putaretur. 
Erctum   citumque  "  fit  inter  consortes,  ut  in  libris  legum 

Romanarum  '^  legitur.    Erctum  a  coercendo  dictum,  un- 

11  Ed.  Scal,  eqium  pubUcum.—\2  Quidam  libri  regum  Romanorum. 


not;e 


oves'  Varroni.  Jos.  Scal. 

Epulam}  Sicutdeliciam  singiilari  nu- 
mci  o.  Unde  in  lapide  antiquo  :  '  Pro 
salute  Veneriasfiliae  dolcissiniae,  deli- 
cias  suae.'  Dac. 

'  Eputares']  Varro  :  '  Dum  Epu- 
lares  nocte  epularentur.'  Idem. 

'  Equiria']  Ab  equorum  cursu  dicta 
Equiria,  die  27.  Februarii  celebrari 
solita.  Ovid.  11.  Fast.  Erant  et  alia 
Equiria  quae  die  14.  Martii  perage- 
bantur  in  campo  Martio,  vei,  si  is 
aqua  tencretur,  in  nionte  Ccelio. 
Vide  'Martialiscampus.'  Idem. 

"  Equirine]  Per  Quirinum,  ut  '  E- 
castor,'  per  Castorem,  '  Eccere'  per 
Cererem.    Vide  '  Mecastor.'  Idem. 

"  Equo  vehiflamini  Diali]  Vide'  Ede- 
ra.'  Idem. 

y  Equitare]  Propiie  de  equitibus 
militaribus  dicebatur,qui  equo  publi- 
co  militabant :  unde  Plin.  lib.xxxiii. 
cap.  1.  '  Equitum  nomen  subsistebat 
in  turmis  equorum  pubiicorum.'  Id. 

^  Equus  Marti]  October  equus.  Jos, 
Scal. 


^  Erctum  citumque]  Tolle  copulam 
QUE.  '  Erctum  citum'  est  hareditas 
divisa.  GIossaK  :  '  Herctus  ritus,Sio(- 
pea-isrwv  virapxivTwv.'  Donatus  apnd 
Servium  :  '  Erctum  non  citum,  hoc 
est,  patrimoniuni  non  divisum.  Erc- 
tum  cieudum  :  liecreditas  dividunda.' 
Glossarium  :  '  Ciendac,  Staipovfji4vris.' 
Ideu) :  '  Erciscundae,  SiaipeVews,'  for- 
tasse  Siatpfreas.  Jos.  Scal. 

Erctumcilumque]  ToUe  copulam  que, 
et  lege  :  Erctum  citum.  Erctum  ab 
ercendo,  hoc  est,  coiircendo,  ab  erco, 
ercis,  unde  ercisco,  coerceo,  certis  re- 
gulis  rego,  partior.  Citum  a  cio  divi- 
do.  Ifa  ut  erctum  citum  sit  coerci- 
tum,divisum.  Nani  primum  coerce- 
batur  patrimonium,  postea  divideba- 
tur.  Verum  Donatus  erctum  non 
coercitum  sive  septum,  sed  patrimo- 
nium,  lijereditatem  inlerpretatur. 
Erit  igitur  crctum  pro  herctum,  qiiod 
pro  horctum,  id  est,  bonum,  teste  Fes- 
to.  Quare  horctum,  herctum,  vel  erc- 
tumcitutn  Gst  ha:reditas  divisa,  quod 
inter  cohaeredes  fit,  qui  proprie  con- 


DE    VERBORUM    RIGNIFICATIONE    LIB,    V. 


239 


(le  ct  crciscundae  et  ercisci.  Citum  autem  est  vocatum 
a  ciendo. 

Erebum  ^  Virgilius  interdura  obscuritatem  quandam  esse 
describit  apud  luferos,  cum  ait :  Imas  Erebi  descendit 
ad  umbras.  Interdum  flumen  ejusdem  loci,  dicens  :  Et 
magnos  Erebi  transnavimus  amnes.  Varro  vero  Erebo 
natam  Noctem "  ait.  Unde  est  et  illud  :  Erebo  creata 
fuscis  crinibus,  Nox,  te  invoco. 

Ergo  ''  correptum  significat  idem  quod  apud  Graecos  ouv :'' 
producte,  idem  quod  xapiv,  hoc  est,  gratia  ;  cum  scilicet 
gratia  iutelligitur  pro  causa.  Sed  illud  superius  etiam 
sine  exemplis  notum  est;  hoc  inferius  sic  formatur,  cum 
dicimus  de  aliquo,  Statua  donatus  est  honoris  virtutis- 
que  ergo,  id  est,  honoris  virtutisque  causa. 

Eritudo,*  servitudo. 


13  '  L.  m.  habet  ovkovv  pro  ovv.'  Fulv.  Ursin. 


NOTtE 


sortes  dicnntur.     Vide  '  sors.'  Dac. 

^  Erebum]  Virg.  lib.  vi.  iEiieid. 
utrnmque.  Sed  non  fltimen  esse  ait 
Erehum,  sed  tranasse  amnes  illius 
loci,  qui  Erebns  dicitur.  Ant.  Aug. 

Erebum~]  Quisqnis  poeta  dixit  '  E- 
rebo  creatam  Noctem,'  interpretarL 
voliiit  qnod  toties  Grieci  poetae  di- 
cunt,  vv^  €pe^€vvri.  "EpejSos  est  nomen 
Hebrapum,  aut  Syrum.  Ereb  enim 
in  iis  linguis  est  lo-irepa.  Ab  eo  Ara- 
bes,  quasi  dicas  ea-ireplovs,  qui  et  ab 
eadem  re  dicnntur  ip^ix^oi.  Eadem 
est  origo.     .Tos.  Scal. 

Erebum}  Hic  certe  turpiter  sive 
Festus  sive  Paulus  lapsus  est,  Ere- 
bns  enim  duobus  hisce  Virgilii  locis 
pro  toto  inferorum  loco  ponitur.  II- 
him  vide  vi.  vEneid.  Dac. 

<=  Erebo  natam  noctem]  Hesiodns 
tamen  noctem  Erebi  sororem  facit, 
et  ex  chao  una  cum  Erebo  genitam. 
'Ek  xaeos  5'  "Epe^ds  re  fi4\atvd  re  vv^ 
iyevovTo.  '  Ex  chao  autem  Eiebusque 


nigraque  nox  nati  sunt.'  Sed  qnis- 
quis  'Erebo  creatam  nocfem '  dixit, 
interpretai  i  voluit  qiioci  toties  Grapci 
poetae  dicnnt  vh^  'Epefiewr].  Ut  op- 
time  monuit  Scal.  Nain  Erebus  est 
nomen  Hebraenm  aut  Syrnm.  Ereb, 
ea-Trepa.  Ab  eo  Arabes,  quasi  dicas 
eairepiovs,  qui  et  ab  eadem  re  dicun- 
tur  Erembi.  Ideni. 

<i  Ergo]  Servius  ad  illnd  vi.  lEn. 
'  Illins  ergo.'  '  Illiiis  ergo,'  inquit, 
'propter  ilhim,  vel,  cansa  iilius.  Ergo 
antem  conjnnctio  fuit,  sed  per  accen- 
tus  mntationem  in  adverbiiim  transit, 
et  est  sola  particula  qnee  habet  in 
fine  circumflexum.  Mnlti  male  pu- 
tant  nomen  esse  indechnabile,  et  di- 
cnnt  positam  esse  pro  causa,  (causa 
autem  nomen  est  quod  ponitur  pro 
ratione,)  qui  casus  declinatione  ca- 
ret.'  Idem. 

«  Eritudo]  Erus  scribebant  Vete- 
res,  a  quo  Eritudo  :  ab  antiquo  Gr^- 
co  epos,  unde  tipepos.  ./os.  Scal. 


240 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Erugere '  scmel  factiim  '■*  significat,  quod  eructare  ssepius : 

illud  enim  pcrfectse  formae  est,  hoc  frequentativas. 
Ervum  s  et  ervilia  a  Graeco  sunt  dicta,  quia  illi  ervum  opojiog 

ervilia  opo^ivov  '^  appellant. 
EscAR!^  mensae''  quadratae  vocantur,  in  quibus  homincs 

epulantur.     Anclabris '  ea,  quae  '^  in  sacrificando  Diis 

anclatur,'7  quod  est,  hauritur  ministraturque. 

Escit,'^ '"  erit. 
Euboicum'  talentum  nummo  Graeco   septera   raillium  et 

quingentorum  cistophorum  est,  nostro  quatuor  millium 

denariorum. 


14  Qiiidam  libri  ructum — 15  '  In  lib.  ni.  est  Erviliam,  ip4$iv6os,  pio  ervilia, 
6p6^weov.'  Fulv.  Ursin. — 16  '  L.  m.  habet,  qua  in  sacrificando,  pro  qua :  el  post : 
Escendcre,  egredi:  amplius  quam  in  vuicatis.'  Mcm.  Ea  qua  legendum  quoque 
monet  Dac — 17  Alii  libb.  an(a<«r. — 18  Qiiiciam  iibb.  £«<. 


NOTiE 


Eritudo]  A  Gi  aeco  ipos,  «nde  iipeov, 
elpepov,  servitus,  quo  postremo  usus 
Homer.  Od.  0.  529.  sic  erus,  ser- 
vus,  a  quo  eritudo,  servitudo.  GIoss. 
'  Eritudo,  5eo-jroT€to.'  tpos  JEol.  ipfos, 
eruos,  et,  addito  sibilo,  servos,  servus. 
Dac. 

^  Erugere']  A  quo  Eniclum  Gellio 
lib.  X.  cap.jT.  'vinumqueeructum,  et 
foetidum  potare.'  Graccum  est,  «pu- 
7»7,  epeiryeo-eoi.  Jos.  Scal. 

Erugcre]  Ervgo,  ab  fpevyofiai,  unde 
frequentativum  eructo.  Ab  erugo 
composituni  exerugo,  quo  usus  Enni- 
us  :  '  Contemsit  fontes  quibus  exe- 
rugit  aquai  vis.'  £xer«g^i<,  metapho- 
ricc,  cum  sonitn  erumpit.  Dac. 

e  Ervuin]  A  Graeco  opo/3os  et  oprf^t- 
vov:  sunt  autem  ermim  etervilia  legu- 
niinum  genus  quis  armenta  pingues- 
cunt.  Idem. 

''  EscaricB  mens(B']  Ab  esca,  escaria 
dictae,  ut  a  '  cibo,'  'cibillae.'  Varr. 
lib.  IV.  '  Mensam  escariam  cibillam 
appellabant  :  ea  erat  quadrata,  ut 
etiam  in  castris  est:  a  cibo,  cibilla 
dicta,  poslea  rotutida  facta.'  Idem. 


•  Anclabris]  Lege,  Anclabris  ea 
qua,  Ifc.  Et  ita  liber  antiquus  Ful. 
Ursini.  Ultima  verba,  quod  cst  hau- 
ritur  jninuitraturquc,  a  Paulo  esse  sus- 
picor.  Neqne  enim  anclare  liaurirc 
significat,  et  niinistrare,  sed  niinis- 
trare  tantum,  et  est  ab  anculare.  An- 
clare  vcro  pro  iiaurire  per  librario- 
runi  incogitantiani  scriptuni  cst  pro 
antlarc,  quod  est  a  Grirco  &vt\uv. 
Yide  '  anclabris,'  et  '  anclare,'  suo 
loco.  Idem. 

i'  Escit]  Vide  infra  in  'Obescit, 
oberit,"  et  iu  'Superesclt,  supererit.' 
Ful.  Ursin. 

Escil]  Vide  'Nec'  conjunctionem, 
ct '  Superescit.'  Ant.  Aug. 

Escit]  In  12.  tab.  '  Si  morbus  aevi- 
tasve  vitium  escit.'  Ita  Lucret.  Ita 
etiam  Virg.  *  Hic  mihi  magna  domus 
celsis  caput  urbibus  escit.'  Ue  qtio 
abunde  apud  Horatium  diximiis.  Sic 
'  obescit,  oberit,'  '  superescit,  super- 
erit.'  Dac. 

'  Euboicum]  Talentum  Babyloni- 
cuin  est  septnaginta  minarum  Eu- 
boicarum,  ut  Herodotus  scribit  lib. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICA.TIONE    LIB,    V, 


241 


Eudiason, "'  lineum  (ilura,  quod  medici  extremo  in  clysterio 

relinquunt,  per  quod  clinios  '9  emittitur. 
Evelatum,'^  "   eventilatum.      Unde   velabra,   quibus  fru- 

menta  ventilantur. 


10  KAvfffihs  pro  clhnos  legendmiD  monet  Dac— 20  Vid.  Not.  inf. 


NOTyE 
iit,  et  Atticartim  minanim  septna 


ginta  diiarum,  ut  TElianus  affirmatlib, 
I.  cap.  22.  de  varia  historia.  Omne 
antem  talentum  est  sexaginta  niina- 
rum  ;  minae  autem  singulae  centenas 
draclinias  continent ;  ut  Africanus 
et  Jiilius  Pollux  scribunt.  Sic  fit  ut 
Euboicum  talentum  sit  sexaginta  mi- 
nariini  Euboicarum,  ut  Atticum  est 
.sexaginta  Alticarum  :  hoc  aiitem 
continet  sex  millia  draclimarum  At- 
ticarum,  et  totidem  niillia  denario- 
rum,  ut  verbo  'Talentorum'  Festus 
scribit  :  quod  etiam  Plin.  ait  lib. 
XXXV.  cap.  11.  et  Atben.  lib.iv.  cap. 
6.  et  Pollux  lib.  ix.  Itaqne  si  Lxx. 
niinae  Euboicas  aestimanturLXXii.  At- 
ticis,  et  eadem  proporlio  est  in  dracli- 
mis,  sivc  denariis;  triginta  quinqiie 
drachmae  Euboicae  aestimantur  Atti- 
cis  drachmis  triginta  sex.  Talentum 
vero  Eiiboicum  aestimatur  drachmis 
Alticis,  sive  denariis  centum  et  sep- 
tuaginta  uno  supra  sex  millia.  Men- 
dose  igitur  Festus  ait  quatuor  milli- 
bus  denariorum  aestimari.  Quod  ve- 
ro  ad  cistophoros  attinet,  nihil  a  me 
cerii  statui  potest.  Non  ignoro  Pol- 
lucem  dicere  Babylonicum  talentum 
sestimari  septem  millibus  draclima- 
rum  Atticarum,  sed  mibi  verisimilior 
videtur  yEliani  opinio,  ut  Euboicae 
minae  ab  Atticis  differant.  Ant.  Aug. 
Euboicum  talentum']  Falsissimus  vi- 
detur  hic  locus;  nam  Cistopliorusnon 
muUo  plusquam  denarii  dimidium 
continet.  Euboicum  autem  talentum 
talento  Attico  minus  est  tribus  minis 
et  triente.     Atticum  continet  sexa- 


ginta  minas,  hoc  est,  sex  miitia  dena- 
riorum,  ut  infra  in  '  Talentum  ;'  sunt 
igitur  in  Euboico  talento  minae  56.  et 
bes,  hoc  est,  sexcenta  et  sexaginta 
sex  supra  quinque  denariorum  millia. 
Ergo  Cistophorum  major  qiiam  sep 
tem  millium  et  quingentorum  debet 
esse  numerus,  adeoque  major  etiam 
quam  '  qiiatiior  inillium  denariorum,' 
quod  ex  supradictis  facile  cognosci- 
tur.  Euboicum  talentum  aureos  nos- 
tros  capit  556.  paiilo  plus  ;  Atticiim 
600.  Cistopliorus  Asiaticae  pecuniae 
genus,  sic  dictus  quod  expressos  ha- 
beret  cistigeros,  qui  sacrorum  arca- 
na  cistis  inclusa  gestabant.  Euboi- 
cum  autem  talentum  dictum,  non  ab 
Enboea  insula,  sed  ab  Eubcea  Argoli- 
dis  loco,  ubi  Phidon  pondera  et  men- 
suras  invenit,  primusque  nummos 
argenteos  et  aureos  cudere  instituit. 
Dac. 

■n  Eudiaon]  EhSlaiov.  Ab  eo  Ew* 
gium  dixerunt  Latini.  Liicilius  Epo- 
dis  :  '  Hymnis  sine  eugio,ac  distina.' 
Imitatio  Graecorum.  Vide  Hesychi- 
um,  evSiaiov.  Jos.  Scal. 

Eudiecum]  EvSiaiov  proprie  fora- 
nien  navis  per  quod  effluunt  cum  plu- 
viae  aquae,  tum  quae  e  senlina  exhau- 
riuntur.  Unde  per  metaphoram  sic 
dicitur  filnm  illud  lineum  per  quod 
K\v(riJ.hs  (sic  enim  legendum  est,  non 
KAi/xhs)  emittitur:  ei/Slaiov,  ab  e5  et 
Biaivai,  irrigo.  Dac. 

"  Evelatum]  Ventilabra  appeliat 
Columella  lib.  ii.  cap.  10.  et  Varro 
lib.  X.  de  Liiig.  Lat.  Ant,  Aug. 

Evclalwn]  An   a   velo?    quod   velo 


Ddph.  et  Var.  Clas. 


Pomp.  Fest, 


242 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Everriator  °  vocatur,  quiaccepta  jure  haereditatejusta  facere 
defuncto  debet :  quae '  si  non  fecerit,  seu  quid  in  ea  re  tur- 
baverit,  suo  capite  luat :  id  noraen  ductum  a  verrendo. 
Nam  exverrae^  sunt  purgatio  quaedam  domus,  ex  qua 
mortuus  ad  sepulturam  ferendus  est,  quas  fit  per  everria- 
torem  certo  genere  scoparum  adhibito,  ab  extra  verrendo 
dictae.' 

Eura  P  antiqui  dicebant  pro  eorum  : 

Europam''  tertiara  orbis  partem  ab  Europa  Agenoris  filia 


1  Alii  qui. — 2  In  olim  excnsis  pro  e.rverra;  legitur  exverttp. — 3  Ed.  Scal. 
dictarum. 


NOT;E 


aUquoties  ad  ventilandtim  uterentiir  : 
an  Evelatum  per  syncopen  pro  even- 
tilatum,  et  velabra  pro  ventilabra  ? 
niliil  aliiid  video.  Sed  optime  Sal- 
nias.  in  Solin.  legendum  docnit  eval- 
latum,  eventilatum,  unde  valli  quibus, 
ifc.  A  vannus  diminntive  vallus, 
nnde  evallare  pro  evannare,  foras 
ejicere.  Frustra  snnt  Grammatici, 
qui  a  vallo  castrornm  deducunt.  Inde 
evallefacere.  Vide  '  vallescit '  et '  val- 
voli.'  Dac. 

0  Everriator]  Ab  everrendo,  pnrgan- 
do,  everriator,  exverra,  vel  exverria;. 
Erant  autem  exverria  febrni  genns 
quo  pnrgabant  familiam  :  justa  fa- 
cientes  ad  digitum,  qnem  mortuo  ab- 
sciderant  antcquam  reliqnnm  corpus 
combureretur.  In  olim  excusis  pro 
exverrcB  legitur  exvertce,  qnod  probat 
Meursius  pro  exversa,  i.  exversiones, 
quas  fieri  etiam  in  aedibns  pnerpera- 
ruin  notavit  ex  Augustino  de  civit. 
D.  lib.  VI.  cap.  9.  Idem. 

P  Eum]  Ut  '  dominum '  pro  '  do- 
niinorum,'  et  supra  '  Cistopliornm,' 
'  Cistophororum.'  Neque  tamen  id 
contractione,  ut  volunt  Grammatici, 
sed  Graecae  flexionis  imilatione  fac- 
tnm  est.  Idem. 

1  Europam}   Legendum,  et  navem. 


qu<B  Jovis  tutelam  effigie  Tauri  habue' 
rit:  notum,  quid  sit  tutela  in  nave. 
Vetus  Glossarium  :  '  Tutela,  irapdari- 
fiov  rov  irXolov.'  Tiitelas  navinm  a 
Phoenicibus  TraraiKovs  dici,  anctor  He- 
rodotus ;  hoc  est,  caelatnras,  koI  (k- 
rvTTWffets.  Qui  Hebraice  srit,  non  ne- 
gabit  verum  esse,  quod  dicimus ; 
nam  nemo  paulo  doctior  dnbitat 
Phoenices  Hebraice  locutos.  Jos.  Scal. 
Europam]  Veteres  alii  in  tres  par- 
tes,  in  dnas  alii  totum  orbem  divide- 
bant.  Sallust.  Jngurth.  'Indivisione 
orbis  terrae  plerique  in  parte  tertia 
Africam  posuere,  pauci  tantummodo 
Asiam  et  Europam  esse,  sed  Africam 
in  Europa.'  Varr.  de  L.  L.  lib.  iv. 
'  Terra  in  Asiam  et  Europam  ;  Asia 
enim  jacet  ad  Meridiem  et  Anstnim, 
Enropa  ad  Septemtrionem  et  Aqui- 
lonem.'  Ubi  notandum  Varronem 
Africam  in  Asia  ponere,  contra  quod 
supraSallnst.  De  hac  postrema  di- 
visione  intelligendns  locns  Horatii 
Od.  27.  lib.  III.  '  Tua  sectus  orbis 
Nomina  ducet.'  '  Sectus,'  i.  divisus 
in  duas  partes.  Europse  auteni  no- 
men  esse  ab  Enropa  Agenoris  filia 
scriptores  fere  oinnes  tradunt.  Vide 
tamen  Eustatb.  in  Dionys.  Sed  ve- 
rnm  est  Enropa  nomen  Phcenicibui 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    V 


243 


certum  est  appcllari.  Sed  alii  de  amore  Jovis  in  taurum 
versi  narrant.  Alii  eam  a  praedonibus  raptara,  et  navera, 
quae  Jovis  tutelam  effigiem  tauri  "^  habuerit,*  in  eam  regio- 
nera  esse  delatam.  Quidam  ob  pulcliritudinem  regionis 
per  simulationem  raptae  filiae  occupatam  eam  terram  ab 
Agenore  et  Phoenicibus  ferunt. 


4  '  Verba  illa,  et  navem,  qua  Jovis  tutelam,  mendosa  siint :  et  foitasse  ita 
corrigenda,  et  navem.  quojus  tutela  effigiem  tauri  hahuerit.'  Fulv.  Ursin.  Vide 
Notas  inf. 


NOTiE 


deberi,  qni  Enropam  dicebant  (/r- 
appa,  qiiasi  terram  AeyKon-pdirwn-oj/jquia 
Europeei  Africanos  candore  faciei 
multum  superant,  unde  et  Europa 
ipsa  Cadnii  soror  dicta  est,  quasi 
alba  facie  virgo.  De  Europaa  raptu 
variant  sententiap,  ut  hic  Festus  re- 
fert;  cui  addere  potes,  si  lubet,  eam 
raptam  fuisse  navi  qnae  taurus  dice- 
batur:  ex  Polluce  lib.  i.  cap.  9.  "E.o-ti 
Se  riva  nXo^a  Avfiia  Xeyo/xiva  Kpiol  Kal 
rpdyot,  ws  ci/cdfeij'  oti  toiovtov  ijv 
ir\o7ov  Kal  6  ravpos  6  tt;!'  Evpdvav  «ya- 
ywv.  i.  e.  '  Sunt  et  quapdam  naves 
LybicaE  dictae  arietes  et  hirci,  ita  ut 
conjicere  liceat  talcm  fuisse  navem 
et  taurum  qni  Europam  abdnxit.' 
Item  ex  Palaepliato  Taurum  liunc 
Cretensium  regem  fuisse,  qui  occupa- 
to  Tyro  Europam  inter  alias  virgines 
rapuit.  Th  5e  a\nefs,  inquit,  Ixe»  £5«. 
'Avrjp  Kv^ffiTtos,  ovSpart  Tavpos,  iiroXefxei 
r^  TvpT]vla  X^^PI-'  riXevralov  6*  e/c  Tv- 
pou  ?ip7rtt(rfv  &K\as  re  Kdpas,  oAAo  d)} 
Ka\  t)ji/  toC  ^aatXidis  Bvyarfpa  Evpii- 
irriv  eKeyov  odv  oi  &vdp(iinrot,  Evpdrrriv 
rrjv  Tov  fiaffi\ia>s  ravpos  ex**"  4x^'''°- 
Tovrov  Se  ^ei^o^ei^ou  irpoaaveirXiarQr)  l 
fivdos.  I.  e.  '  Veritas  autem  sic  se  ha- 
bet :  iiomo  Cnossius  nomine  Taurus 
Tyriorum  regionem  vexabat  belio,  ac 
postremo  cuin  omnes  alias  Tyri  pnel- 
ias,  tuni  etiani  lapuit  filiam  regis  Eu- 
ropam.  Et  inde  vulgo  dicebant, 
Europam  regis  filiam  Taurus  habens 
abiit.    His  ita  gestis  fabula  conficta.' 


Hiijus  Tauri  regis  meminit  Eustath. 
in  Dionys.  meminit  et  scriptor  Chro- 
nici  Alexandrini,  aitque  eiim  occu- 
pata  Tyro  rapuisse  Europam,  et  tori 
consortem  fecisse.  Dac. 

f  Qu(B  Jovis  tutelam  cffigiem  tauri] 
Lege  cum  Scaligero  :  Quce  Jovis  tute- 
lam  effigie  tauri.  Sed  foedius  nien- 
dum  latet.  Quippe  legendum,  Et  na- 
ve,  qucB,  ^c.  ait  enim  Agenoris  filiam 
nave  delatam  in  eam  regionem,  nem- 
pe  Europam  :  nihil  cerlius:  lege 
modo.  Tutela  dicebatnr  in  navi  nbi 
Deorum  eflligies  caelabantur,  iii  puppi 
scilicet,  non  in  prora,  ut  quibusdam 
persuasum.  Ovid.  in  Epist.  '  Acci- 
pit  et  pictos  puppis  adunca  Deos.' 
Virg.  X.  /Eneid.  '  Et  aurato  fulgebat 
ApoIIine  puppis.'  Tutelam  et  para- 
semon  perperain  confundunt  viri 
docti,  quas  et  loco  et  significatione 
differunt.  Tutela  semper  in  pnppi, 
parasemon  seuiper  in  prora,  nempe 
animaliuui  nt  plurimum,  aliquando 
etiam  rei  ciijuslibet  effigies  sive  piC' 
tura  supra  rostra  posita,  unde  navi- 
bns  nomen  :  apud  Virg.  '  Massicns 
aerata  priuceps  secat  aKquora  tigri.' 
Navis.tigrisdicta,  quod  tigrem  habe- 
ret  pro  parasemo.  Sic  apud  eundem 
'  pristis,'  '  chima?ra,'  '  CeBtanrns,' 
'  Scylla,'  naves  dictas.  Sic  navis 
BtUerophontis  dicta  Pfg-asMS,quod  ei 
equus  alatus  erat  insigne.  Navis 
autem,  qua?  Enropam  vexit,  tiitelam 
Jovis  habuit  sub  effigie  tauri.     Und« 


244 


SKXTl    POMPEII    FESTI 


ExAGOGEN/  evectionem. 

Exaraen^  est  et  aequamentuni,  et  judicii^  investigatio,  et 

apuui  congregatio,  vel  locustarum. 
Examussim,"  regulariter :  amussis  enim  regula  fabrorum  est, 

vel,  ut  alii  volunt,  ferramentum,  quo  in  poliendo  utuntur. 
Exanclare,''  exhaurire. 
Exbueres'^5'  exinteratas;  sive  exbuae,  quae  ebiberunt,  quasi 

epotne. 


5  '  L.  m.  pro  judicii  habet  indicii.'  Fulv.  Ursin. — 6  Alii  libri  Exuberes,  et 
inox  pio  exbua,  exubera  vel  exburcE  iegunt.  Ed.  Scal.  Exub\teres  pro  Ex- 
bueres  habet. 


NOT/E 


et  navis  tuurus  dicta.  Veruni  Aga- 
tharcbides  Gnidius  in  Europicis  ait, 
non  in  tutela  navis,  sed  in  parasemo, 
in  prora  taurum  fuisse  depictum. 
Inde  fulciri  possit  sententia  eruditis- 
simi  Salmasii,  qui  legebat  in  verbis 
Festi,  iilii  eam  a  prcedonibus  raptam,  et 
nave  qute  Jovis  lutelam,  effigiem  tauri 
habwril.  Quasi  Fcstus  scparet  Jovis 
tutelam,  qtiaR  in  puppi,  ab  effigie 
tauri,  qux  parasemon  erat  in  prora. 
Idem. 

»  Exagogenl  Plautus  Rudente.  Jos. 
Scal. 

Exagogen]  Exportationem,  evectio- 
nem,  a  Greeco  i^dyo},  educo.  Plaut. 
Rudent.  iii.  2.  •  Eamque  eventuram 
exagogen  Capuam  et  sospitem.'  Dac. 

'  Examen]  'Sr^KUfj.a  Gra-ci,  unde 
Latini  .<!ato?na.  Vitruvius.  Vel  &•«- 
via.  Glossarium:  '  Scama,  a-nKai^ia.' 
Apud  eundein  auctorem,  '  Scava, 
fu^rfs.'     Lego  Scama.  Jos.  Scal. 

E.xatnen]  Lingula  illa,  quae  in  ansa 
huc  atque  illuc  nutat,  dum  lanribus 
aequatis  respondeat  summo  puncto  : 
quare  optinie  Festus  aquamentum 
dixit.  Dac. 

"  Examussim]  Quod  ait,  Amussim 
etiain  ferramentum  esse,  quo  utuntur 
fabri  in  poliendo,  verum  est.  Inde 
eniui   Aniussivum   Vitruvio.      Varro 


Quaastionum  Plautinarum  lib.  ii. 
'  Amussis  est  xquamen,  laevainen- 
tum.'  VetusGlossarium:  '  Examus- 
s\m,  fpewai.'  Id  potins  conveniret 
voci  '  Examina.'  Jos.  Scal. 

Examussim]  Accurate  Plaut.  Pro- 
leg.  Menaecb.  '  Ut  banc  rem  vobis 
examussiin  disputent.'  Vide  '  amus- 
sis.'  Dac. 

^  E.ranclare]  Pro  exantlare.  Vide 
'  anclare.'  Idem. 

y  Exbueres]  Exbuae  dictae  a  bua,  in- 
fantiuin  puerorum  voce :  unde  rjni- 
buas  Luciliiis  bibaces  mulieies  vocat : 
nisi  auctoritas  Festi  intercederet,ego 
libentius  Exuberes  a-iroyaAdKTovs  in- 
fantes  interpretarer,  quemadmodum 
contra,  '  Siibuberes,  {nrofj.a(rTiovs,'  ut 
inveni  iu  Glos^is  Latinis.  Jos.  Scal. 

Exbueres]  Veteres  Latini  buere  et 
imbuere  dicebant  pro  iniplere  liquore, 
unde  bua  potio,  quae  propria  puero- 
rum  vox  est,  qui  cum  volnnt  bibere, 
bu  priori  syllaba  contenti  sunt,  ut 
infra  Festus  in  voce  '  imbutum.'  A 
bua  igitur  dicuntiir  miilieres  exbucc 
sen  exbueres,  quas  vinibuas  dixit  Luci- 
lius.  Sed  cur  exinteratas  interprete- 
tur  Don  video,  nisi  significare  velit 
mnlieres  qute  nimiuin  epotae  torquen- 
tur  et  quasi  exeiiterantur,  et  evisce- 
rantur.      Alii  legunt  e.vuberes  et  ex- 


DK    VERBORUM    SIGHIFICATIONE    LIB.    V 


246 


Excedere,^  ^  egredi. 

Excidionem  urbis  a  csedendo  dictam  raanifestum  est. 

Exciet/cxcutiet. 

Excipuum,''  quod  excipitur,  ut  praecipuum,  quod  ante  ca- 

pitur. 
Excudere,''  procudere,  et  incus  ipsa  a  cudendo  ^  dicta  sunt. 
Exdorsua,*^  dorsum  confringe ;  alii  exime. 
Exdutae,9  *  exuviae. 


7  Legenihim  monet  Dac.  ut  in  vet.  lib.  Escendere,— 
legunt  cadendo. — 9  Alii  libb.  exclulce.    Vide  Not.  inf. 


Quidam  pro  cudendo 


NOT/E 


ubertE :  airoyaXdKTovs  infantes  inter- 
pretatur  Scaliger,  hoc  est,  ab  ubere 
remotos.  Ut  contra  SHbuberes  dicun- 
tur,  qui  sub  nbere  sunt.  Prior  leciio 
vera  est.  Dac. 

^  Excedere}  Lege  ut  in  vet.  lib. 
escendere.  Glossa?,  '  escendit,  ffvfj,- 
Paivei.'  Idem. 

a  Exciet}  Cieo,  moveo,  a  Graeco  ki- 
viw:  exciet,  exmovet,  et  exniovebit, 
ut  apud  Plaut.  Trucul.  i.  1.  '  Suum 
nomen  omne  ex  pectore  exmovit 
meo.'  Idem. 

*>  Excipuum'^  Quod  excipitur,  se- 
jnngitur,  separatur:  excipere  enini 
separare.  Virgil.  '  Ipsum  illiim  ciy- 
peum,  cristasque  rubentes  Excipiam 
sorti.'  Idem. 

<=  Exciidere]  Excudo  et  procudo  fe- 
riendo  fabrico,  elicio.  Nani  cudere 
est  ferire,  unde  incus :  quod  illic  ali- 
quid  fabri  cudant,  id  esf,  feriaut. 
Quidam  pro  cudendo  legunt  cadendo: 
sed  nihil  nmtandum.  Idem. 

^  Exdorsua]  Respicit  locum  Plauti 
Aulul.  II.9.  *Tu,Machffirio,  Congrum, 
niurjenam  exdorsua  quanuiiu  potes, 
Atque  omnia  dum  absiini  hinc  exos- 
sata  fac  sienl.'  Vernmapud  Plautum 
mihi  semper  suspectum  fuit  exdorsxia; 
neque  enim  dici  posse  pntabam  qiiid 
esset  in  piscibus  praeparandis  exdor- 
suare,  sive  dorsum  confringere,  exi- 


niere  ;  quare  legebam  exossua:  id  se- 
quentia  suadebant,  'quantum  potes' 
et  '  exossata  fac  sient.'  Itaque  ubi 
illud  primum  in  mentem  venit,  nec 
mora,  doctiss.  et  acutissimo,  ita  et 
optimo  viro  Tanaquillo  Fabro,  nunc 
/xoKopiTj),  fj.ovffay4rri,  tunc  meo,  eoque 
nomine,  ut  alia  multa  taceam,  de  me 
optime  merito,  nieam  suspicionem 
aperui,  atque  ille,  ut  erat  facilis  et 
mei  amans,  conatum  laudare,  hortari, 
mihiqiie  codicem  suum  ostendere,  ubi 
illiid  idem  manu  sua  vir  doctissimus 
prasnotarat.  Adjecit  etiam,  ita  sem- 
per  de  piscibus  Veteres  locutos.  Plant. 
Ampliit.  1.  1.  '  Exossatum  os  esse 
oportet,  quem  probe  percusseris.  Mi- 
rum  nisi  hic  me  quasi  nuireenam  ex- 
ossare  cogitat,  Ultro  istinc  qui  ex- 
ossat  homines.  Perii  si  me  aspexe- 
rit.'  Et  Pseudol.  '  Exossabo  ego  il- 
lum  similiter,  iiidein  ut  muraenam  co- 
quHs.'  Sic  Terent.  Adelph.  iii.  3. 
'  Congrum  istum  niaximum  in  aqua 
sinito  ludere  Panlisper,  ubi  ego  ve- 
nero  exossabitur,  Prius  nolo.'  Haec 
propter  Festi  auctoritatem  plnribus. 
Idem. 

^  Exdutce]  Legebam,  exdutce,  exu- 
tcE,  sive  potius  exduvice,  exuvice.  Sed 
viilgata  lectio  retineri  potest :  nam 
exuvuB  nihil  aliud  proprie  quam  ves- 
tes  exdntae,  ut  '  indiitae,'  '  induviae/ 


24G 


SEXTI    POMPEII    FESTl 


Exeniplum  '  cst,  quod  sequaraur,  aut  vitemus  :  exemplar, 

ex  quo  siraile  faciamus.     Illud  anirao  sestimatur,  istud'" 

oculis  conspicitur. 
Exercirent,^  sarcirent. 
Exercitionem  ^'  exerciti  dicebant "  antiqui :  exercitationem 

exercitati.     Item  exercitiorera,  exercitissimura  ;  sicut  ab 

exercitato,  exercitatiorem,  exercitatissimum. 
Exercitus'  et  militum  copia  dicitur;  et  homo  multis  nego- 

tiis  exercitus  :  sed  superius  quarti  ordinis,  hoc  secundi 

est. 
Exesto,''  extra  esto  :  sic  enim  lictor  in  quibusdam  sacris 

clamitabat :  hostis,  vinctus,  mulier,  virgo  exesto :  scilicet 

interesse  prohibebatur. 


10  Pro  istud  qiiidam  libri  legunt  et  hoc. — 11  Vett.  libb.  Exercionem  exercili  d. 

NOTiE 

Exduta  ab  exduo,  Graece  e/cSvoi,  et  eli-     enim  exerturum 
so  d,  exuo,  exuviae.  Idem. 

^  Exemplum]  Quod  animo  imitan- 
dum  proponitur  Terent.  Adelph.  iii. 
3.  *  Uenique  Inspicere  tanquam  in 
speculum  in  vitas  omnium  Jubeo,  at- 
que  ex  aliis  sumere  exemplum  sibi.' 
Exemplar  vero  quod  oculis,  nt  pictu- 
rae,  tabulee  pictoribus.  Horat.  Epist. 
2.  lib.  I.  '  Rursus  quid  virtus  et  quid 
sapientia  possit  Utile  proposuit  no- 
bis  exemplar  Ulyssem.'  .Sed  confun- 
duntur,  ut  plurimum,  haec  duo.  Ut 
cum  dicitur  exemplum  et  exemplar 
eloquentiae,  pro  imagine  et  praescrip- 


Idem. 

^  Exercilionem}  Ab  exerceo  est  ex- 
ercitium,  exercitio,  exercitus,  exercitior, 
exercitissimus,  quibus  usi  veteres  Ju- 
risconsulti,  ut  ab  exercitatus,  exer- 
citatior,  exercitatissimus,  &c.  Sed 
in  vett.  libb.  scriptum  exercionem  ex- 
erciti  dicebant,  ifc.  quod  et  verum  cst : 
nam  ut  a  svspicio,  dictum  suspicio, 
onis,  a  conspicio,  conspicio,  onis,  sic 
ab  exerceo,  ductum  substantivum  ex- 
ercio,  onis.  Idem. 

'  Exercitus]  Militum  copia,  exerci- 
tus,us,  substant.  quarts  declinationis. 
At  exercitus,ta,  tum,  adject.  negotiis 
ione  ad  imitandum,  et  exemplar,  vel      districtus,impeditus,fatigatus.*PIaut. 


cxemplum,  literarum,  chirographi, 
testamenti,  pro  forma  et  descripto 
quod  vulgo  copia  vocatur.  Idem. 

s  Exercirent]  A  sarcio  compositum 
cxsercio,  eliso  s,  exercio.  Unde  Terent. 
•  Qui  opere  rustico  Faciundo  facile 
victum  exercirent  suum.'  Ita  enim 
s.cribendus  est  locus,  non,  nt  quidam 
male,  exsarcirent.  Et  forle  restituenda 
vox  illa  Ciceroni  in  libro  de  petitionc 
consulatus  :  *  Aliis  te  id  rebus  exac- 
turum  esse  persuadeas.'    Legendum 


Bacchid.  '  Quae  sodalem  atque  me 
exercitos  habet.'  Aliquando  etiam 
exercitus,  hujus  exercitus,  pro  exerci- 
tatione  legitur,  ut  apud  Plautum  Ru- 
dent.  II.  1.  '  Pro  exercitu  gymnastico 
et  palaestrico  hoc  habemus.'  Legitur 
et  exercitus,  exercili,  pro  exercilus,  hs. 
Varr.  de  vita  pop.  Kom.  lib.  ii.  '  De- 
cius  Imperator  pro  exerciti  salute  ae 
Diis  manibus  devovit.'  Idem. 

^  Exesto]  Quod  ait  in  qiiibusdam 
sacris,  recte  docet  non  in  omnibu» 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    V. 


247 


Exfit'  purgamentum,  unde  adhuc  manet  suffitio. 
Exfuti,'"  exfusi ;  ut  mertat  pro  mersat. 
Exgregiae,"  egregiae,  id  est,  e  grege  lectae. 
Exhaustant,"  efferunt. 

Exiles  P  et  Ilia  a  tenuitate  viarum,'^  quas  Graeci  in  chartis 
ita  appellant,  videntur  esse  dicta. 


12  Pro  viarum  legeiidum  nionent  Ursin.  Scal.  et  Dac.  inarum. 


NOTyE 


sacris  id  observatum,  sed  in  iilis  tan- 
tum,  quts  Resolutoria  dicebantur,  ad 
quae  nisi  solutis  nodis  accedi  fas  nun 
erat.  Servianje  schedae  Danielis  nos- 
tri  in  illud : '  Unum  exuta  pedem  vin- 
clis,  iii  veste  recincta :' '  Soient  enini,' 
inquit,  '  et  resolutoria  sacrificia  ab 
auspicibus  fieri ;  et  ad  Junonis  Lu- 
cinae  sacra  non  licet  accedere,  nisi 
solutis  nodis.'  Jos.  Scal. 

Exesto]  Quod  ait  in  quibusdam  sa- 
cris,  recte  docet  non  in  omnibus  sa- 
cris,  id  observatum,  sed  in  illis  tan- 
tum  qiiae  resolutoria  dicebantur,  ad 
quae  nisi  solutis  nodis  accedi  fas  non 
erat.  Servius  Danielis  in  illud  Vir- 
gilii  XI.  ^neid.  '  Unum  exuta  pedem 
vinclis,  in  veste  recincta.'  '  Solent 
enim,'  inquit,  '  et  resolutoria  sacri- 
ficia  ab  auspicibus  fieri :  et  ad  Juno- 
nis  Lucina^  sacra  non  licet  accedere, 
nisi  solutis  nodis.'  Scalig.  Hinc  ca- 
piendus  hic  locus  Ovidii  vii.  Metam. 
'  Egreditur  tectis  vestes  induta  re- 
cinctas,  Nuda  pedem,  nudos  humeris 
infusa  capillos.'  Et  alterTibuUi  lib. 
i.  '  Ipse  ego  velatus  filo,  tunicisque 
solutis.'  De  hostibus,  hoc  est,  pere- 
grinis,  quos  sacris  interesse  nefas, 
Servius  viii.  ^neid.  '  Extraneos  ad 
sacra  non  licebat  adhibere.'  Dac. 

'  Exfit]  Vide  quae  olim  in  Conjec- 
taneis  super  hoc  diximus.  Jos.  Scal. 

Ex-fit]  A  0VU,  adoleo,  sacrifico,  9 
niutato  in  /,  fio,  a  quo  exfio  et  stiffio. 


inde  suffitus,  suffimentum,  exfit.  Fa- 
bius  Pictor  apud  Nonium  in  \oce  Sal 
aperte  nos  docet  quid  sit  exjit.  '  Ex- 
fit,'  inquit,  '  est  sale  sordidum,  quod 
nstum  est,  et  in  ollam  rudem  fritilem 
objectum  est,  postea  id  sal  Virgines 
Vestales  serra  ferrea  secant.'  Hoc 
sal  serra  secatum  in  seriam  conjicie- 
bant,  et  infusa  aqua  jugi  niuriem  ef- 
iiciebant.    Vide  '  Muries.'  Dac. 

■"  Exfuti]  Nam  s  sa-pe  mutatur  in 
t :  exempla  passim.  Idem. 

"  ExgregicB]  Vide  '  Abgregare.' 
Ant.  Aug. 

Exgregia]  Vide 'abgregare' et  in- 
fra  '  eximium.'  Duc. 

o  Exhaustant]  Nihil  muto  :  dib  ex- 
haurio,  '  exhausi,'  '  exhanstum,'  'ex- 
haustare,'  eflFerre,  educere.  Idem. 

p  Exiles]  Legendum  videtur  ina- 
rum,  pro  viarum,  ut  habet  I.  m.  Vide 
in  '  llia.'  Ful.  Ursin. 

Exiles]  Lege,  a  tenuitate  inarum. 
Vide  '  llia.'  Quid  sit  Ina  in  charta, 
diximus  in  libros  Varronis  de  Ke  Rus- 
tica.  Plinius  de  chartarum  generi- 
bus  :  '  Deprehenditur  et  lentigo  ocu- 
lis  :  sed  inserta  mediis  glutinamentis 
tenia  fungo  papyri  bibula  vix  inis 
literse  fundenti  se  tantum  est  fraudi.' 
Qui  locus  et  perperam  Iiodie  legitur, 
et  male  conceptus  est  a  Melchiore 
Guillandio,  qui  in  ea  capita  Plinii  de 
papyro  scripsit.  Al  nos  plura  in  eum 
dicemus,  et  errata  hominis  in  omne« 


248 


SRXri    POMPEII    FESTI 


Exilica''  causa,  quae  adversus  exulem  agitur. 

Eximium'^  indc  dici  cceptum,  quod  in  sacrificiis  optimum 

pecus  e  grege  eximebatur :  vel  quod  primum  erat  natum. 
Exin '  metri  causa  dicitur  pro  exinde. 
Exinfulabaf  ^  exerebat:  infulas  enim   sacerdotum,  fila- 

menta  vocabant. 
Existimare "  dictum  est  ab  aestimatione. 
Exitium "  antiqui  ponebant  pro  exitu :  nunc  exitium  pessi- 

mura  exitum  dicimus. 


13  Qiiidam  libri  Exinfibulat. 


NOT^ 


bonos  scriptoics  debacchantis  in  me- 
diilm  profcremns.  Jos.  Scal, 

Exiles  et  Ilia]  Lege,  Exiles  et  Ilia 
a  tenuitate  inarum.  Nam  et  ita  infra 
in'Ilia.'  Vidit  Scaliger.  /««aGraeco 
hes,  hoc  estjsubtilissimae  intercursan- 
tes  venae,  qualcs  in  chartis  Veterum, 
et  aliquando  in  nostris  :  ab  ina,  inula, 
unde  illa  vel  ila,  unde  IUa,  et  exilis, 
nisi  malis  cum  Isidoro  ilia  esse  a  Grse- 
00  (l\fhs,  quod  intestinum  tenne  sig- 
nificat :  et  cum  Vossio,  exilis,  ab  ^^l- 
TqXos,  exilis,  tenuis,  evanidus,  obscu- 
rus.  Persyncopen?|(Aoj,ej;j7is.  Apud 
Horat.  Od.  4.  lib.  i.  '  Jam  te  premet 
nox,  fabulaeque  nianes,  Et  domus  ex- 
ilis  Plutonia.'  '  Domus  exilis'  inter- 
pretibus  negotium  facessit ;  ibique 
omnes  etsi  se  excruciant,  tamen  niliil 
intelligunt.  Atqni  poterant  ipsum 
Horatinm  sui  ipsius  interpretem  ad- 
hibere,  qni  ait  Epist.  6.  lib.  i. '  Exilis 
domusest:  ubi  non  et  multa  super- 
sunt,  Et  dominum  fallunt,  et  prosunt 
furibus.'  'Exilis'  igitur  est  teuuis, 
pauper.  Dac. 

1  Exilica']  Ab  exilio,  quod  pro  ex- 
sulio.  Et  exsitium  per  s  scribeudum 
aiunt  Grammatici  :  sed  non  atten- 
dunt  in  omnibus  fere  verbis  quae  inci- 
piunt  a  praepositione  ex  et  s  litera 
eam  ipsam  literam  perire.  Sic  supra: 
•exersirent/  pro  '  exsercirent/  h  '  sar- 


cio.'  Vide  '  Pierium,'  lib.  v.  iEneid. 
et  lib.  I.  Georg.  Idetn. 

'  Eximiuni]  Quod  eximitur.  Donat. 
ad  Hecyr.  act.  i.  sc  1.  '  Eximia  pe- 
cora  dicuntur  quae  a  grege  excepta 
sunt  ad  usus  dominorum  suorum,  ut 
uberius  pascantur.  Sed  proprie  exi- 
mii  sunt  porci  majores,  qui  ad  sacri- 
ficandum  excepti  liberius  pascuntur. 
Etenim  boves,  qui  ad  lioc  lecli  sunt, 
egregii  dicuntur,  et  oves  lectae.'  Vir. 
gil.  '  Mactant  lectas  de  rnore  biden- 
tes.'  Ita  et  '  porci  eximii.'  Verum 
non  de  porcis  tantum,  sed  de  quibus- 
libethostiiseximium  dici,  ex  Veratio 
docet  Macrob.  lib.  iii.  Sat.  cap.  5. 
'  Veratius,'  inquit,  '  in  ponlificii» 
quaestionibus  docet  eximias  dictas 
esse  hostias,  quas  ad  sacrificium  de- 
stinatse  cximuntur  agrege,  vel,  quod 
eximia  specie,  quasi  numinibus  olfe- 
renda  eligantur.'  Idem. 

'  Exin]  Cicer.  in  Orat.  '  Dein  eti- 
am  saepe  et  exin,  pro  deinde  et  ex- 
inde,  dicimus.'  Idem. 

*  Exinfulabat]  Quasi  extra  infulas 
educebat.     Vide  '  infula.'  Idem. 

"  Existimare]  Ab  cx  et  (fstimo.  /E- 
slimo  auteni  a  Graeco  fKrtiJ.w.  pretiuni 
statuo,  aestimo  ;  nisi  malis  esse  a 
Graeco  ti/uw,  et  Latino  as.  Idem. 

*  Exitium]  Olini  exitus:  nunc,  per- 
nicies,  uiors.     Gloss.    'exitiuni,  iiAc. 


DF,    VliRBORUM    SIGNIFIC ATIONE    LIB.    V 


249 


Exodium,"^^  exitum. 

Exoletus/  qui  adolescere,  id  est,  crescere  desiit. 
Exomides  ^  sunt  comici  vestitus  exertis  humeris. 
Exoriri,  surgere. 

Expapillato,''  brachio  exerto ;  quod  cum  fit  papilla  nudatur. 
Expatare,*'  in  locum  patentera  se  dare,  sive  in  spatium  se 
conferre. 


14  Al.  Exodum. 


epoi,  6\eepoy.'  Idem. 

y  Exodium}  Mirnm  displicuisse  hoc 
doctis  viiis,  qui  pro  eo  substitiierint 
Exodum.  Quani  bene,  ipsi  viderint. 
Meminerant  qnippe  i^o^ov  a  Greecis 
dici,  non  i^6Ziov.  At  iidem  debebant 
contra  meniinisse,  irp6\oyov  a  Grascis 
dici,  non  item  irpoK^yiov,  ciim  tamen 
Pacuvius  prologium  dixerit.  Varro 
Hecatombe  irepl  evaiwv  '  Socrates 
cum  in  vincnlis  publicis  esset,  et  jam 
bibisset  Kdvuov  in  exodium  vitJe.' 
Idem  'iws  Trore,  irepl  iipwv  '  Vitae  cur- 
suni  ut  agnoscere  possem,  et  quie 
servitutis  et  libertatis  ab  origine  ad 
exodium  adductae.'  Idem  Ta<j>rj  Meviir- 
■nov  :  *  Quod  cceperas  modo  in  via 
narrare,  ut  ad  exodiumadducas.' Jo«. 
Scal. 

Exodium']  Viri  docti  substituunt 
exodum,  quod  Graece  sit  e|oSoj.  Sed 
meminisse  eos  oportuit  Graecos  e^6^Lov 
etiam  dixisse.  Sic  irpoX^yiov  et  irp^- 
Xoyov,  piee6Stov  et  iieeohov.  Exodium, 
exitus,  finis,  unde  Varro,  'ad  exo- 
dinm  vitam  perducere.'  Vide  No- 
nium.  De  exodiis  fabularum  erit 
alias  dicendi  locus.  Dac. 

^  Exoletus^i  Glossarius,  '  Exoletus, 
inrepaKp.os,Ka\  i^wAtis.'  Legendum  pu- 
to,  Ka\  t^aipos.  Idem :  '  Exoletus,  rpi- 
^aKOS.'  Jos.  Scal. 

Exoleius']  Vide  'adolesco:'  inde 
exoleti  dicuntur  scorta  niascula  jam 
adulta.  Dac. 


NOT^E 

'^  Exomides]  'E^wiiiSes.  Tunicae  sic 
dictje,  vel,  quod  ab  humeris  depende- 
rent,  sive,  quod  humeri  exererentur. 
'E|a)/U(5a,  eVfl^To  KCDjiiiKTjj/jVestem  comi- 
cam,  vocat  etiam  Polhix  lib.  iv. 
Idem  etiam  inuuit  Hesych.  sed  non 
tantum  comicam  fuisse  certum  est. 
Gell.  lib,  VII.  cap.  12.  'Romani  pri- 
nio  quidem  sine  tunicis  toga  sola 
amicti  fuerunt,  postea  substrictas  et 
breves  tunicas  citra  humerum  desi- 
nentes  habebaut :  quod  genus  Graeci 
dicunt  exomidas.'  Tria  autem  exo- 
inidum  genera  fuisse  reperio :  pri- 
mum  fuit  earum  quae  sine  manicis 
erant,  cum  uno  tantum  foramine  quo 
collum  exerebant,  quae  proprie  e|t£^t- 
56$  :  alterum  earum  quae  duas  raa- 
nicas  habebant  ajU(^i;Lu{(r;^aAo(  dictae, 
et  ingenuorum  tantum  propriae  :  ter- 
tium  earum  quae  unam  manicam  dun- 
taxat,  et  dicebantur  hepofida-xa\ot,  et 
erant  servorum.  De  iiis  intelligen- 
dus  Sclioi.  Aristopli.  cumait,e|a)^t5ay 
esse  ifx.aTta  SovKiko.  Ka\  erepofidcTxaKa. 
Vide  in  an<ptijLd(Txa\os  et  €T«po/io(rxa- 
\os.  Idem. 

b  Expapillato'\  Vide  '  efFafilato.' 
Idem. 

<=  Expatare]  Pacuvius,  '  Expatant 
se  omnes,  publiceque  se  ostendunt.' 
'  Expatant  se,'  id  est,  expatiantur. 
Hoc  vocabulum  letinent  Vascones, 
qui  dicunt  s'espata,  s'estendre,  s'escar-' 
ter.  Idem. 


250 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Expectorat/  ex  pectore  ejicit. 

Expergitus,*  ab  alio  excitatus ;  quem  solemus  dicere  ex- 

pergefactum. 
Experitos/  imperitos. 
Experrectus,  a  corrigendo  se  »^  ^  vocatus  ;  quod  fere  faci- 

mus  recentes  a  somno.     Experrectus  est,  qui  per  se  vi- 

gilare  coepit. 
Explenunt,''  explent. 
Explorare  *  antiquos  pro  exclamare  usos,  sed  postea  pro- 


15  '  Pro  corrigendo  se,  videtur  legendiim,  a  porrigendo  se.'   Fiilv.  Ursin. 
Ita  et  Dac. 


NOT;E 


"*  Expectorat]  Pacuvitis  in  Epigo- 
no:  '  Eloquere  proprie  ac  pavorem 
hunc  meum  expectora.'  Hoc  ver- 
bum  damnare  videtur  Quintilian.  lib. 
vm.  cap.  3.  *  At  veteres/  inquit, '  ne 
expectorat  quidem  timuerunt.'  Mo- 
destius  tamen  Cicero  m.  de  Orat. 
'  Novantur  auteni  verba,  quae,  ab  eo, 
qui  dicit,  ipso  gignuntur,  ac  fiunt  vel 
coDJungendis  verbis,  uthsec  : 

Tunc  pavor  sapientiam  mihi  om- 
nem  exanimato  expectorat, 

Num  vis  hujus  me  versutiloquas 
malicias. 
Videtis  enim  et  '  versutiloqnas'  et 
'expectorat'  ex  conjunctione  facta 
esse  verba,  non  nata.'  Inde  Giossse  : 
'  Expectoro,  dirofTTfpfifft).'  Idem. 

«  Expergitus]  Inter  expergilus  et 
experrectus  hoc  discrimen  Festus  sta- 
tuit,  nt  ille  sit,  qui  ab  aliis  excitatur, 
hir,  qui  per  se  vigilat.  Aiiter  tanien 
Oiomedes  lib.  i.  '  Expergitus,'  in- 
qnit,  'qui  satiatus  somno  sponte  vi- 
gilat ;  unde  et  Lucilius  ait:  '  Ergo  Et 
somno  pueros  cum  mane  expigitu' 
clamo.'  Experrectus  antemaquiete 
impeditus  :  uude  Sallustius  :  '  inter- 
dum  somno  experrectus  tumultum 
facere.'  Expergefactus  porro  est, 
qui  per  aliimi  bomno  excitatur.'  Ego 
vero  crediderim  hacc  tria  eadem  essc. 


ueque  diflFerre  :  experrectus,  ab  exper- 
rego,  unde  per  syncopen  factum  cx- 
pergo  ;  expergitus  ab  expergo,  exper- 
giscor ;  expergefactus  ab  expergefio. 
Vide  infra.  Idem. 

^  Experitos]  Expers,  a  '  periri, ' 
quod  est,  conari,  discere,  est  '  pf  ri- 
tus.'  Inde  '  experiri,'  *  experitus,' 
qui  et  '  expertus  :'  infra  '  expreta,' 
'  expertia,'  et  '  expers.'  Glossari- 
nm  :  '  expers,  &Trttpos  koI  i/xitapos,'  i. 
e.  Doctus  et  ignarus.  Et  infra  :  'ex- 
pertes,  ignari.'  Vides  cxpmfura  esse 
expertem.  Nam  ex  modo  privativum, 
modo  intensivum,  ut  e,  in,  ifc.  Idem. 

e  Experrectus,  a  corrigendo  se]  Lege 
a  porrigendo  se,  ut  notarunt  viri  docti. 
Hic  autem  porrigere  est  pro  perregere, 
unde  pergere.  Vide  supra  'expergi- 
tus.'  Exporrigere  autem,  unde  per 
syncopen  exporgere,  non  aporro  agere, 
ut  infra  Festiis,  sed  a  per  et  rego, 
probat  praeteritum  porrexi.  Idem. 

''  Explenuntl  Ut  'redinunt,'  pro 
'redennt.'  F leo  autem,  unde  '  im- 
pleo,'  '  expleo,'  '  compleo,'  '  repleo,' 
a  ir\fos,  '  plenus.'  Idem. 

Explorare]  Vide  '  endoplorato,' 
et  '  ploiare.'  Inde  explorare,  inqui- 
rere,  tcntare.  Et  explorator,  qiii  intcr 
hosle»  versatur,  et  ex  riimorc  eorum 
secreta  cognoscit,  suisque  renuntiat. 


DE   VERBORUM    SIGNIFICATiONE    LIB.    V.  251 

spicere,  et  certum  cognoscere  coepit  significare :  itaque 

speculator  ab  exploratore  hoc  distat,  quod  speculator 

hostilia  silentio  perspicit,   explorator   pacata  clamore 

cognoscit. 
Exporgere,''  porro  agere,  exporrigere. 
Expreta"^ '  antiqui  dicebant,  quasi  expertia  habita. 
Exrogare  ^"  est,  ex  lege  vetere  aliquid  eximere  per  novam 

legem. 
Exta"  dicta,  quod  ea  Diis  prosecentur,  quae  maxime  ex- 

tant,  eminentque. 
Externus  °  est  alienae  '7  terra^. 
Exterraneus  p  ex  alia  terra.    Exterraneus  '*  quoque  '^  dici- 

tur  et  qui  ante  tempus  natus,  vel  potius  ejectus  est :  dic- 

tus  autem  exterraneus  quod  eum  mater  exterrita  alvo 

ejecit. 
Extimum '  extremum  significat,  ita  ut  intimo  sit  contra- 

rium. 


16  Quidam  Experta,  et  mox  experitia ;  nihil  miitandnm  monet  Dac— IT 

Alienus  V.  c.    Alius  conj.   vir  doct.  in  raarg.  ed.  Scal.— 18  Alii  hic  et  infra 
exterricineus,    Vide  Not.  inf. 

NOT/E 

Et  differt  ab  speculatore,  qui  ante  <>  Externusi]  Ah  exter,  exteruSy  unde 

exercitumspecnlandi  gratiamittitur:  externus.  Idem. 

hicmunere  beliihonestofungitur.iile  p  Exterraneus]  Frustraest  Festus, 

saepius  capitis  pcenas   hiit.     Arrius  qui  a  terra,  et  praeposit.  ex,  exterra- 

Menander  de  re  militari  i.   '  Explo-  neum  dictum  putat.     Nam  est  ab  ex- 

ralores,  quisecretanuntiaverunthos-  tra,  pro  quo   prius  dicebant  ex<era. 

tibus,  proditores  sunt,  et  capitis  poe-  Ita  exterraneus,  qui  postea  extraneus. 

nas  luunt.'  Idem.  Idem. 

^  Exporgere]   Vide  <  experrectus.'  i  Exterraneus  quoqne]  Hic  \ocns  sic 

Jdem.  melius  in  quibnsdam  codd.  conceptus 

'  Expreta]  Nihil  mutandum.     Ex-  est:  Exterricineus  quoque  dicitur  qui 

preta   transposita  litera  pro  experta,  ante  iempus  nntus,  vel  potius  ejectus  est. 

id  e&t,  experita.    '  Experiri,'  '  expe-  Dictusautemexterricineusquodeumma' 

ritus,'  '  expers.'     Vide  supra  'expe-  ter  exterritaalvodejecit.     Ab  exterren- 

ritus.'  Idem.  do,  exterricineus  dictus,  quem  exterri- 

"    Exrogare]    Vide    *  Derogare.'  ta  mater  ejecit.    Graeci  vocant  6KTpa». 

Jdem.  h°;  et  i^dnP^wfia.    Et  differt  ab  eo, 

■>  Exta]  Quasi  exsecta  ab  exsecando,  qnem  GraBCi  vocant  ^Ait^^^tji/w,  qui 

et  non  ab  extando,  ut  putat  Festus.  ante  exactos  menses   natiis  est,  ut 

Inde  extar  in  Glossario,  oHa  ubi  exta  apud  Poetas  Eurystheus.  Idem. 

coquebantur.  Idem.  '  Extimum]  '  Extimum  promonto» 


252 


FESTI    DE    VERK.    SIGNIF.    LIB.    V. 


Extrarium'  ab  extraneo  sic  distinguitur :  extrarius  est,  qui 
extra  focum,  sacraraentum,  jusque  sit:'9  extraneus  ex 
altera  terra,  quasi  exterraneus. 

Exugentes,*°  *  exprimentes. 

Exuvia^ "  ab  exuendo  dictae. 


19  Legendmn  censet  Scal.  extra  focum,  sacra,  jusque  sil.  Dac.  monet,  qui 
extrafocum,sacra/amili(ejusquesit. — 20  Alii  Exurguentis. 


NOT^ 


rium.'  Plin.  Idem. 

»  Extrarium]  Legendum  censeo, 
extra  focum,  sacra,jusque  sit :  intelli- 
git  sacra  familix,  aut  potius  gentis. 
Sui  haeredes  sunt  in  sacris  patris  fa- 
milis.  Jos.  Scal. 

Extrarium']  Extrarius  et  extraneus 
nnllo  modo  differunt.  Sic  *  proleta- 
rius '  et  '  proletaneus  '  dicehant, 
*  prxsentarius'  et  •  prasentaneus,' 
'  vicarius'  et  '  vicaneus,'  et  simiiia. 
Sic  extrarius  et  extraneus  haeres,  qui 
nuUo  cognationis  vinculo  testatori 
jungitnr.    Infra  legenduni,  qui  extra 


focum,  sacra  familia;  jusque  sit.  Ex- 
trariis  opponuntur  sui  haeredes  qui 
sunt  in  sacris  patris  farailia'.  Dac. 

'  Exugentes]  Glossarium :  '  Exu- 
git,  iKimri^fi.'  Jos.  Scal. 

Exugentes']  Exugo,  pro  exstigo,  de- 
perdita  litera  S.  Vide  '  exercirent,' 
et  '  exiiica.'  Verbo  exugere  sappe 
utitur  Plautus.  Dac. 

>'  Exurice]  Vide  '  exdutae.'  Exu- 
vicE  dictae  quaecunique  exuuntur,  im- 
mo  et  alia  eliam,  ut,  '  exuviae  Deo- 
rum,'  infra  in  voce  '  tensa.'  /</m, 


SEX.   POMPEII    FESTI 


DE 


VERBORUM  SIGNIFICATIONE 
LIBER    VI. 


Fabam  *  nec  tangere  nec  norainaie  Diali  flamini  licet,  quod 
ea  putatur  ad  raortuos  pertinere.  Nam  et  lemuralibus 
jacitur  larvis,  et  pareutalibus  adhibetur  sacrificiis,  et  in 
flore  ejus  luctus  literae  apparere  videntur. 

Fabiani "  et  Quintiliani  appellabantur  Luperci  a  Fabio  et 
Quintilio  praepositis  suis. 


NOTyE 


»  Fabam]  Vide  Gelliiim  lib.  x.cap. 
15.  Defabisquaslemuribusjaciebant 
in  eorum  sacris,  Varro  de  vita  Pop. 
Rom.  lib.  I.  *  Quibus  temporibus  in 
sacris  fabam  jactant  noctu,  ac  dicunt 
86  lemures  domo  extra  januam  ejice- 
re.'  Ritum  aperte  docet  Ovid.  lib. 
V.  Fast.  '  llle  memor  veteris  ritus, 
timidusque  Deorum  Surgit :  liabent 
gemini  vincula  nulla  pedes  :  Signa- 
que  dat  digitis  medio  cum  poliice 
junctis,  Occurrat  tacito  ne  levis  um- 
bra  sibi :  Terque  manus  piiras  fonta- 
na  perluit  nnda  :  Vertitur,  et  nistras 
accipit  ore  fabas.  Aversusque  jacit: 
sed  dum  jacit,  heec  ego  mitto,  His. 
inqnit,  redimo  meque  meosque  fabis. 
Hoc  novies  dicit,  nec  respicit :  um- 
bra  putatur  Coliigere,  et  nullo  terga 
vidente  sequi.'    Hunc  morem  si  ego 


hodieqiie  alicubi  observari  moneo, 
nescio  an  plures  sim  habiturus,  qui 
facile  fidem  adhibeant;  atqui  certura 
est.iilud  idem  etiam  nuncin  Vasconia 
pueros  factitare,  qui  cum  iarvas  ilias 
leniurales  expavent,  fabas  aliaque 
legumina  per  cubicula  sua  dissemi- 
nant,  et  ita  opinantur  se  eas  e  cubi- 
cu!o  fugare,  et  extra  domum  ejicere. 
Dac. 

t>  Fabiani]  Vide  '  Quintia  prata.' 
Ant.  Aug. 

Fabiani  et  Quintiliani]  Fabiani  Re- 
mi  socii,  Romuli  Quintil.  Ovid.  ir. 
Fast.  •  Dicta  facit,  Fabiique  simul : 
venit  irritus  illuc  Romulus,  et  men- 
sas  ossaque  nuda  videt.  Risit  et  in- 
doliiit,  Fabios  potuisse  Remumque 
Vincere,  Quintilios  non  potuisse 
suos.'     His  postea  a  C.  Czesare  ad- 


254 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


Facem  "^  in  nuptiis  in  honorem  Cereris  praeferebant,  aqua- 

que  aspergebatur '  nova  nupta :   sive  ut  casta  puraque 

ad  virum  veniret ;  sive  ut  ignem  atque  aquam  cum  viro 

communicaret. 
Faces*^  antiqui  dicebant,  ut  fides. 
Facessere  *  significat  interdum  facere,  ut  est,  Jussa  faces- 

sunt:  interdum  vero  pro  abire  ponitur.    Pacuvius:'^  Fa- 

cessite  omnes  hinc,  id  est,  abite. 
Factio  et  factiosus  ^   initio  honesta  vocabula  erant :  unde 

adhuc  factiones  histrionum  et  quadrigariorum  dicuntur. 

Modo  autem  nomine  factionis  seditio  et  arma  vocantur. 


Ed.  Scal.  spargebatur. 


NOTiE 


dita  tertia  sodalita$,  neinpe  Julio- 
nini,  Dio  lib.  xliv.  Idem. 

=  Facem]  Catiill.  '  viden'  ut  faces 
Splendidas  quatinnt  oomas  ?'  Ideo 
autem  faces,  quia  per  noctem  tantum 
nova  nnpta  ad  raaritum  ducebatur, 
nt  ait  Plutarch.  qni  quinque  ferri  so- 
litas  fuisse  docet  in  Quiest.  Rom. 
quaest.  ir.  Illum  vide,  vide  et  infra 
'  Patrimi  '  et  *  Rapi.*  Aqua  etiani 
aspergebatur  nova  nupta.  Varr.  lib. 
IV.  de  L.  L.  '  Igitur  causa  nascendi 
duplex  aqua  et  ignis  :  ideo  ea  in  nup- 
tiis  in  limine  adhibentur.'  Idem  apud 
Servium  iv.  /Eneid.  '  Aqua  et  igni 
mariti  uxores  accipiebant,nnde  et  ho- 
die  faces  praelucent,  et  aqua  petita  de 
puro  fonte  per  puerum  felicissimum, 
vel  puellam  quaB  interest  nuptiis,  de 
qua  solebant  nubentibus  pedes  la- 
vare.'  Vide  Plutarch.  loco  supra 
laudato.  quaest.  i.  Vide  supra  'aqua.' 
Idem. 

•^  Facea]  In  nominandi  casu  prius 
dicebant /acf«,  quod  nunc/ax.  Idem. 

^  Facessere]  Pacuv.  in  Teucro  apv.d 
Nonium  :  '  Facessite  omnes  hiiic,  pa- 
rumper  tu  mane.'  Ant.  Av,g. 

Facessere]  A  facio,  facesso,  ut  e 
*  capio,'  '  rapesso.'     Facesso  duo  sig- 


niticat,  facio,  et  retrocedo.  Donat. 
ad  illud  Terentii  Phorm.  act,  iv.  sc. 
3.  '  Hjpc  hinc  facessat.'  '  Pro  hinc 
se  faciat,'  inquit,  '  id  est,  abeat,  nt 
huc  se  fariat,  huc  accedal  «ignificat.' 
Item,  'Facessat,  pro  cedat,  alias  fa- 
ciat.  Ergo  duas  res  significat  hoc 
unum  verbum.  An  '  liinc  facessat,' 
provcrbialiter,qua8ihincfaciat.  Plau- 
tus  :  '  Argentum  hinc  facile.'  Huc 
te  fac  dicitur,  pro  luic  accede.'  Dac. 

^  Pacuvius]  Hunc  Pacuvii  lociim 
adducit  Nonius  e  Teucro :  '  Faces- 
site  binc  omnes,  parumper  tu  mane.' 
Idem. 

e  Factio  et  factiosus]  Initio  factio- 
nes  proprie  divitum  ct  nobilioruni  or- 
dines  dicebantur,  et  factiusi  nobiles 
et  opulenti.  Plautus  Cistellaria,  act. 
II.  sc.  1.  '  Neque  nos  factione  tanta, 
quanta  tu,sumus.'  Et  in  Aulular. '  Is- 
tas  magnas  factionc!<,  animos,  dotes, 
dapsiles.'  Iude  in  Gloss. /ucf io  ex- 
poniJnr  rdy/xa,  id  est,  ordo.  Inde  his- 
triones  et  quadrigarii  in  factiones, 
hoc  est,  in  ordines  divisi.  At  postea 
factio  in  malam  partein  sumi  t-oepta 
est,  nempe  pro  conspiratione  et  con- 
sensu  pessimorum  hominuni,  et  ils 
nnnc  semper.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONK    LIB.    VI 


255 


Facul ''  antiqui  dicebant,  et  faculter,  pro  facile  :  unde  facul- 

tas  et  difficultas  videntur  dicta.     Scd  postea'  facilitas 

morum  facta  est,  facultas  rerum. 
Fagutal  ^  sacellum  Jovis,  in  quo  fuit  fagus  arbor,  quse  Jovi 

sacra  habebatur. 
Falae '  dictae  ab  altitudine,  a  falando,*  quod  apud  Etruscos 

significat  coelum. 
Falarica,'"  genus  teli,  missile,  quo  utuntur  ex  falis,  id  est, 

ex  locis  exstructis  dimicantes. 
Falcones  "  dicuntur,  quorum  digiti  pollices  in  pedibus  intro 

sunt  curvati,  a  similitudine  falcis. 
Faleri,"  oppidum  a  sale  dictum.' 


2  AWi/anlado.—i  '  Afale  dictum  I.  m.  habet  pro  a  sale.'  Fiilv.  Ursin. 


NOTiE 


■»  Facul]  Afranins:  '  Hand  facul 
foemina  invenietur  bona.'  Vide  No- 
nium.  Ide7n. 

'  Sed  postea]  Ait  facultatem  de  re- 
bus  sive  opibns  dici,  facilitatem  ad 
animnm  pertinere.  Sic  fere  Cornel. 
Fronto,  '  Facultas,'  inquit,  •  locu- 
pletis,  facilitas  artificis  est.  Itaque 
dives  facultatem  liabet  multa  vel 
emendi,  vel  redimendi;  artifex  ope- 
ra  perficiendi  facilitatem.'  Idem. 

'^  FagutaQ  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  Et  Fagutal  a  fago:  nnde  etiam 
quod  ibi  sacellum,  Jovis  Fagutalis.' 
Idem. 

'  Falce']  Proprie  turres  ligneze  mi- 
litares,  unde  tela  mittebantur,  quae 
ideo  falarica  dicta.  Vide  infra.  Fuke 
autem  ab  Hetrusco  phalando  sive  pha- 
lanto,  quod  coeluni  notat.  ^aKavTov 
Graecum  est,  a  (paXhs  forsan,  albus, 
nitens.  Sed  potius  falce  a  Grseco 
<pi\ai,  nt  Graeci  dicebant  montes,  al- 
titudines,  arces.  Hesych.  ^oAai,  oprjy 
o-Koirtot,  montes,  arces  ;  et  inde  (pi- 
Xavrov,  coeluin  apud  Hetruscos,  quod 
altum.  Inde  palatium,  id  est,  arr. 
Inde  etiam  falere   apud   Varronem, 


saxa  pilea  ad  onus  peristylii  sustinen- 
dum.  Ei  <pd\at  Saxones  sive  Germa- 
ni  vocabuluin  retinent  fales,sivefels, 
rupes.  Idem. 

•"  Falarical  Ennius :  '  Quse  valido 
venit  contorta  falarica  missu.'  Fala- 
rica  a  falis.  Idem  Nonius  et  Servius. 
Alii  a  <pa\h5,  splendidus,  quod  ea  tela 
splendeant  ob  ferratam  cuspidem, 
vel  potins  ob  flamniam :  nam  falari- 
cis  rircuniligabatur  materia  e  pice, 
sulphure,  et  stupa.  Sed  prins  etymon 
certum  est.    Ut  supra.  Idem. 

"  Falcones]  Glossarinm  :  '  Falco- 
nes,  AtiKTiiXot  iroBcov  (<rw  fiKeirovres.' 
'Digiti  pedum  intro  aspicientes.'  Et 
Isidorus  in  Gloss.  '  Falcones,  qui 
pollices  pedis  intra  curvos  habent.' 
Similiter  Graeci  SpeTraviaSeis  dicunt,  a 
Sptiravov,  falx.  Idem. 

°  Faleri]  A  sale,  quod  apud  eos  sal 
fieret,  prius  Halerii  dicti.  Sed  magis 
placet  ab  Haleso  conditore,  unde  et 
Falisci.  Qvid.  lib.  iv.  Fast.  '  Vene- 
rat  Atrides  fatis  agitatus  Halesus, 
A  quo  se  dictam  tena  Falisca  putat.' 
Idem. 


256 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Falsius,  et  Falsior,''  cum  rationabiliter  dici  possint,  non  ta- 

men  sunt  in  consuetudine. 
Faraa  ^»  a  fando  dicta :   sic  apud  Graicos,  (p)j/x.>]  «tto  t^;  (^x- 

(TBCtig. 

Famelicosam  +  '  terram,  terram  palustrem  vocabant. 

Famella,  diminutivum  a  fama. 

Familia  antea^ '  in  liberis  hominibus  dicebatur,  quorum  dux 
et  princeps  generis  vocabatur  pater,  et  mater  familiae.*^ 
Unde  familiaj  nobilium  Pompiliorum,  Valeriorum,  Cor- 
neliorum,  et  familiares  ex  eadem  familia :  postea  hoc  no- 
mine  etiam  famuli  appellari  coeperunt,  permutata  I  cura 
V  litera. 

Familiaris  '  Romanus,  privatus  Romaims. 

Famino,"  dicito. 


4  AI.  Familicosum  vel  Famicosam.—5  Quaedam  edd.  Familia  aurea.—G  Qui- 
dam  libri  familias. 


NOT/E 


P  Falsius  et  Falsior]  Vox  ratiotiabi- 
liter  est  Pauli ;  qua  etiam  alii  infe- 
I  ioris  notae  Grammatici  utuntur.  Vo- 
luit  dicere  avaK^yus.  Jos.  Scal. 

1  Fama]  A  Dorico  ^xi/iio  pro  (piii^V) 
quod  a  (pvH-i-  Istud  a  <paw,  unde  La- 
tinum  fari.  Dac. 

•■  Fainelicosum]  Id  est,  aridam. 
Gloss.  '  Famelicus,  MnS^ripos.'  *  Fa- 
melice,  Mfio^fipws.'  Idem. 

«  Familia  antea]  Quapdam  editiones 
liabent  Familia  aurea ;  qua  re  motus 
Jo.  Meursius,  Pliiiologici  auctarii 
cap.  11.  existimavit  '  servos'  simpli- 
citer  '  familiam,'  at '  ingenuos,'  '  fa- 
miliam  auream '  appellari.  Qnod 
probari  non  potest,  et  certum  est 
Festum  scripsisse,  Familia  antea,  ut 
in  antiqua  Mediolanensi.  Id  probat 
antithesis,  '  Familia  antea  in  liberis, 
&c.  Postea  hoc  nomine.'  Famiiia 
est  cuetus  hominum,  a  Graero  d/xiAia, 
et  ita  proprie  antea  dicebatur  scries 
homiuum  ejusdrni  gencris^qui  singuli 


familiares  dicebantur,  ubi  nofnn» 
dum  familiam  Festuni  dixisse,  quae 
proprie  gens  est.  Sic  apud  Liviuni 
lib.  II.  de  Fabiis:  '  Ibant  unius  fanii- 
liaj  duces.'  Inde  postea /ami/ia  ad 
servos  et  gladiatores  traiislatum,  et 
familicE  servorum  et  gladiatornm  coe- 
tns  dicti  sunt.  Cicero  '  giadiatorum 
familias.'  Apul.apolog.  '  Quindecim 
liberi  homines  populus  est,  totidem 
servi  familia,  totidem  vincti  ergastu- 
Inm.'  Inde  etiam  servi  dicti  sunt  fa- 
muli.  Tanien  infra  Festus  a  se  ipso 
dissentit,  aitque  familiam  esse  ab 
Osco  famcl  sive  famul,  id  est  servus, 
Vide  '  famuli,'  et  ibi  notata.  Idem. 

'  Familiaris]  Ejusdem  familiae.  Id. 

"  Famino]  Cato,  cap.  141.  •  Janum 
Jovemque  vino  prece  famino,  sic  di- 
cito.'  Et  alibi,  '  hoc  vino  prasfami- 
no.'  Unde  Lexicorum  Sarcinatores 
ridicule  vinum  praefaminum  dici  pu- 
tarunt.  Idcm. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  fi    LIB.   VI. 


257 


Famuletium''  dicebatur,  quod  nnnc  servitium. 

Famuli  origo  ^  ab  Oscis  dependet,  apud  quos  scrvus  famel 

nominabatur,  unde  et  familia  vocata. 
Fana/  quod  fando  consecrantur. 
Fanatica  ^  dicitur  arbor  fulmine  icta. 
Fanum  a  Fano  ^  ^  dictum  ;  sive  a  fando ;  quod  dum  ponti- 

fex  dedicat,  certa  verba  fatur. 
Farfenum,^  ^  virgulti  genus. 


7  '  Fanum  a  Fauno.     Ila  1.  ni.  pro  a  fano.'     Fulv.  Ursin.  et  ita  lc!;enduia 
dicit  Dac— 8  Quidam  libri   Farcenum   vel  Frasenum.     Vid.   Not.  infra. 


NOT/E 


"  Famuklium]  Pro /amulitium.  Var- 
ro:  '  Apud  ignavum  dominum  dnro 
famulitio  astrictus.'  '  Famulatum  ' 
vocat  Cicero.  '  Famnlitatem,'  Ac- 
cius  et  Pacuvius  apud  Nonium. 
Idem. 

1  Famuli  origol  A  Famel.  Osca 
voce  famul,  famulus ;  sed  Latinum 
esse,  non  Oscum,/a»j«/Mm  puto.  Ut 
et  supra  Festus  in  '  Familia,'  pro  /a- 
mulo  dictum  posiea  famul.  Ut  '  pa' 
pro  '  parte;'  '  do '  pro  '  domo'  et 
similia.  Quae  sequuntur,  unde  et  fa- 
milia  vocata,  si  Festi  sunt,  levitatis  et 
inconstantiaa  Festum  arguunt,  qui  in 
familia  his  pontraria  scripsit.  Nempe 
famulum  dici  a  fumilia,  i  mutato  iu  w, 
quod  veruni  est.  Nani  si  a  famel  es- 
set  familia,  velim  hic  niihi  respon- 
deant  qiii  Festum  sequuntur,  qui  fie- 
ri  potuit  ut  antea  familia  honeste  de 
ingenuis  hominibus  diceretur.  Idem. 

^  Fana]  Vide  '  fanum.'  Idem. 

*  Fanalica]  Fanatici  proprie  dice- 
bantur  qui  divino  furore  correpti, 
qui  Dumine  afflati  erant.  Inde  '  fa- 
natica  arbor'  quae  fulmine  afflata  : 
sed  fanatici  etiam  dicebantur  sacro- 
rum  ministri.  Optimum  Qlossari- 
um,  '  Fanaticus,  iipariKhs,  UpoSovKos.' 


In  veteri  lapide  extra  Romam  :  *  Q. 
Coelio  Apolliuari  fanatico  de  aede 
Bellonap.'  Idem. 

b  Fanum  a  Fanol  Lege  ut  in  vet. 
lib.  Fanum  a  Fauno.  A  Faunis  fana 
dicta  Veteres  putabant,  quod  illis  pri- 
nuim  templa  sint  consecrata.  Cor- 
nelius  Fronto  :  '  Faniim  Fauno  con- 
secratum.'  Alii  fana  a  fando,  Quod 
in  iis  consecrandis  pontifex  certa  ver- 
ba  fatur.  Vel  potius  ut  Varro  lib.  v. 
de  L.  L.  qnod  pontifex  in  sacrando 
fatus  est  finem  ;  hinc  (a  fando)  '  fana 
noniinata,'  inquit,  'quod  pontifices  in 
sacranio  fati  sunt  finem.'  Sed  maxi- 
me  placet  sententia  Vossii,  qui  putat 
fanum  esse  eo,  quod  id  Greeci  simili- 
ter  vahy  vocent.  Nempe  per  transpo- 
sitionem  fuerit  ayov,  sed  spiritus  abit 
sapius  in  /.  Id  probanl  ipsamet 
Festi  verba  e  lib.viii.  '  Hanula,  par- 
va  delubra  quasi  fanula.'  Ergo  ex 
obliquo  avhv  fanum,  unde  hanulum, 
postea  fanulum,  ut  '  hostis,'  '  fostis,' 
'  holiis,'  '  folus,'  et  similia.  Idem. 

c  FarfenvmJ  Videtur  legisse  in 
Plauti  Milite:  '  eo  praesternebant  fo- 
lia  Farfani,'  vel  'Farfeni.'  Jos.  Scal. 

Farfenmn]  Scripserat  Festus  Far- 
ferum.   Nisi  dicas  r  abiisse  in  n.  Far- 


Dclpli.  el  Var.  Clas. 


Pomp.  Fesl. 


?58 


SEXTI    POMFKII    FESTI 


Farrago  '^  appellatur  id,  qiiod  ex  pluribus  satis  pabuli  cau- 

sa  datur  jumenlis. 
Farreum/  gemis  libi  ex  farre  factura. 
Fartores/  nomenclatores,  qui  clam  velut  infarcirent  iiomina 

salutatorum  in  aurera  candidati. 
Fascinum  et  fas,s  a  fando  nominautur. 
Fastigium,''  aedificii  summum. 


NOT.E 


ferus,  autem  pro  farfarus:  qnod  fliivii 
iu  Sabinis,  de  qiio  Servius  vii.  iEn. 
ct  lierbae  nomen  est.  Fiiivio  nomcn 
a/ni/arsive  pharphar  Syri?e  fliivio.  Et 
a  fliivio  berba  nomen  accepit,  quod 
juxta  eum  nasceretur.  Qua-  fuit  sen- 
tentia  Vossii.  Farfari  liorbae  menii- 
nit  Plaut.  Pcenul.  act.  ii.  '  Viscum 
legioui  dedi  Fundasque,  eo  prapsfer- 
nebant  folia  farferi.'  Et  Apuleius  : 
'  Folia  sunt  farfari  et  niigae  merae.' 
Farfarus  est  tiissilago  nostra,  popu- 
lago,  uiigiila  caballina.  Dac. 

•*  Farriigo]  Quod  ex  multis  satis,  iit 
hordeo,  vicia,  et  leguminibus  fit  pa- 
buli  causa.  Varr.  iib.  i.  de  Re  Kust. 
cap.  31.  '  Contra  ex  segete,  ubi  sata 
admixla,  ordeum,  et  vicia,  et  legu- 
niina,  pabuli  ransa  viridia,  qiiod  fnr 
ferro  caesa,  farraeo  dicta,  aut  nisi 
quod  primuni  in  farracia  segete  seri 
ccep\um.'  Gloss.  '  farva^o,  ypdarts,' 
i.  gramen  semiviride.  Vidc  Plinium. 
Idem. 

«  Farreuni]  Quod  in  niiptiis  fiebat, 
uude  iiata  vorabnla  'confarreatio'  et 
'  ditfarrcatio.'  Plin.  I.  xviii.  cap.  3. 
'  Qiiin  et  in  sacris  nibil  religiosiiis 
confarreationis  vinculo  erat :  novae- 
que  nuptae  farreum  praferebant.' 
Idem. 

^  Farlores']  Candidati,  id  est,  qui 
Magistratum  aliqueni  petebant,  sum- 
Dia  ope  nitebantur  nt  sibi  complu- 
rium  stiidia  conciiiarent,  idenqiie 
summo  mane  solebant  doini  inanibu- 
lare,  et  salutatoribus  sui  copiam  fa< 


cere,  qiiorum  singulos  nomine  pro- 
prio  compellabant.  Veruin,  cnm  in 
tanta  saldtautiuin  turba  fieri  non  pos- 
sct,  iit  a-qiie  omnes  coBniti  essent, 
hiiic  rei  niinistrum  babuere  pFaeposi- 
tnm,  ut  accedentium  nomina  dicta- 
ret,  qiii  inde  nommdator,  vel  monitor, 
\e\fartor  dictus  est.  Idem. 

s  Fascinum  et  fas]  Fas  quidem  a 
fando,  quod  quasi  fafum  sit  a  Diis  et 
Sacerdotibus.  Sic  '  jiis'  a  '  jubendo:' 
sedquomodo/ascJii»</H  a/«ndo?  an  quia 
/»ig^!<a  q II oque  fievetfascinatio,  nt  apud 
Catul. '  Qiiae  nec  pernuinerare  curiosi 
Possiiit,  nec  niaia  fascinare  lingiia.'" 
Haec  sunt  niigae.  Fascinum,  ut  optime 
Cloatius  Veriisapud  Gellium  lib.  xvi. 
cap.  12.  a  Grtcco  ^dcKavov,  et  fasci- 
nare  a  ^acTKalvuv,  ensorcekr,  enchanler. 
Ad  fascinum  averiendum  omnia  tur- 
pia  Veteics  adbibebant,  sic  veretri 
figiuam  de  collo  piieris  siispende- 
bant,  in  ^rcniiiim  suiim  despuebant, 
de  quiiius  alibi.  Idem. 

''  Fastigium]  In  Glossario  :  '  Fasti- 
diiini,  A.eTa>;ua.'  Lege,  Fnsiigium,  at- 
Tta/xa.  Ita  soepe  Vitriiviiis  ex  Ctesi- 
bio,  et  aliis  :  et '  afTwais,  Fasligiatio.' 
Jos.  Scal. 

Fastiginm]  Graci  vocant  ai-rufia, 
quod  aquilae  volantis  speciem  reprae- 
sentaret.  Gioss.'  Fastigium,  atTcu/ia.' 
de  hoc  ila  Galenus  :  'AdrufjLd  fori  rb 
els  vipos  avaTirafjLevov  rrjs  uporpris  &crvfp 
rplyuvov,  id  est,  *  Fastigiuni  est  tecti 
pars  in  altitudiuem  elevata  quasi  tri- 
angulum.'  Inde  et  fastigiutn, '  tricho* 


DK    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    Ll  B.    VI. 


259 


Fastis  diebus  jucunda'  fari  licebat;^  nefastis  quaedam  non 

fari  licebat. 
Fastorum  ^  libri  appellantur,   in  quibus  totius  anni  fit  de- 

scriptio.     Fasti  enim  dies  festi '°  sunt. 
Fatantur,'  multa  fantur. 
Faventia ""  bonam  ominationem  significat.     Nam  praeconcs 


9  Lepit  Scal.  Fustis  diehus  jus  fari  Ucebat :  nefastis  non  fari  licchat .  Dac. 
Fastis  diehus  jura  qucndam  fari^  ^c.  V.  c.  jura  Vir  qnidaiii  doct.  iii  marg. 
F.d.Sca\.  juridica,— 10  Qiiidaui  conjiciunt /«H(it.     Vide  Notas. 


ron  '  dictiim  :  Tplx<epov  et  rpiyuvov 
idem.  Vide  Salmas.  in  Fescennino 
Nigro  Spaitiani.  Dac. 

'  Fastis  diebus  jucunda']  Lego :  Fas- 
tis  diebusjura  qucedam  fari,  Sfc,  Varro 
lib.  V.  de  L.  L.  '  Fasti  dies,  qnibus 
certa  verba  legitima  sine  piaculo  pree- 
toribus  licet  fari.  Ab  lioc  nefasti 
dies,  qiiibus  diebns  ea  fari  jus  non 
est,  et  si  fati  sunt,  piaciilum  faciunt.' 
Ovid.  I.  Fast.  '  IUe  nefastus  erit,  per 
qnem  tria  verba  silentur,  Fastus  erit 
per  quem  lege  licebit  agi.'  Tria  ver- 
ba  siint,  'do,' '  dico,' '  addioo  :'  quil)us 
tota  jurisdictio  continetur.  Idem. 

^  Fastorutn]  Fasti  enim  dies  festi 
snnt.  Hoc  falsnm  est :  sunt  enim 
fasti  dies,  qnibus  fari  licet  prastori 
juiidica  verba.  Vario,  Ovid.  Ma- 
crob.  ab  his  diebus  Fastornm  libri 
appellantur,  quibiis  eos  dies  cognos- 
cimus,et  translaticie  fastos  consiilum 
appellamus,  quibus  Consules  singu- 
lorum  annorum  contineutur.  Ant. 
Aug. 

Fastoruin']  Eleganter  veteres  GraR- 
ci,  '  Fastus,  T]fj.fpo\6yiov.'  et  fastus  in 
quarta  declinatione,  de  quo  qneestio 
apnd  vcteres  Grammaticos,super  ilio 
Lucani  :  '  Nec  nieus  Eudoxi  vincetur 
fastibns  annus.'  Ex  quibiis  licetcon- 
jicere  antiquitatem  ejus  Giossarii,  et 
quantum  fidem  ejus  sequi  debeamus. 
Ego  alioqui  inveni  diios  versiculos 
larabos  in  litera  R,  qni  videntnr  de- 


NOT^ 

dicationis  loco  esse  :  Toiovro  Swpov  rf 
iro(py  yepovffia  "Titotox  inrdpxoov  irpoff- 
(pfpoo  ^iA6^ivos.  ^'idetiir  fiiisse  is  Phi- 
loxenus,  qiii  temporibus  Jiisliniani 
Consul  fnit  cum  Probo.  Porro  veiba 
ultima,  Fasii  enim  dies  festi  sunt,  ne 
Pauli  qtiidem  sunt.  Sed  ad  sacrifi- 
culorum  Kalendaria,  unde  profecta 
sunt,  ea  reiuittimus,  atqiie  adeo  fla- 
gris  ablegamiis.  Jos.  Scal. 

Fiistorum  libri]  Ut  Fasti  Ovidiani. 
Fasti  a  diebns  fastis,  qui  in  iis  refe- 
runtur,  ut  et  nefasfi,  sed  cum  plures 
fasti,  a  potiori  nonien  sortiuntur ; 
quae  leguntur  in  fine  :  Fasti  enim  dies 
festi  sunt :  Pauli  esse  putavit  Voss. 
At  Scaliger  ne  Panli  quidem  esse, 
eaque  flagris  ablef^at.  Ego  vero  Festi 
esse  existimo,  sed  leviter  deformata: 
lego  :  Fastis  enim  dies  fasii  insunt : 
vei,  si  malis  :  Fastis  enim  dies  fasti 
scripti  su7it.  Dac. 

'  Fatanlur]  Apud  Sallustium  tanien 
fatatum  est  fatis  decretuni,  Idem. 

■^  Faveutia]  Boiia  omiiiatio  ;  '  Faus- 
tuni,'  bene  ominatum.  Nam  favere 
est  bona  et  bcne  ominata  fari ;  Grae- 
cis  ev(prifj.e7v,  Et  nt  apud  Latinos  iu 
sacris  prspco  Favere  populum  jubebat, 
sic  apud  Gr*cos  in  sacris  claniabat 
€v(pr]nia  ^ffTu,  '  Sil  faventia.'  Sa^pe 
apud  Aristophanem,  et  ab  hac  faven- 
tiiim  attentione  bonaqiie  ominatione 
favere  pro  silere  dirtum  est,  et  ad  alia 
etiam  translatum.  Idem. 


260 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


clamantes,  populum  sacrificiis  favere  jubebant.  Favere 
enim  est  bona  fari :  at "  veteres  poetae  pro  silere  usi 
sunt  favere. 

Favi,  a  favendo. 

Favissae  °  locum  sic  appellabant,  in  quo  erat  aqua  inclusa 


II  Quidam  libri  ac. 


NOTyE 


n  FavisscB]  Vide  Gell.  lib.  ii.  cap. 
10.  Ant.  Aug. 

Favissa']  Non  e^t  duhiuin,  quin 
Graeci  vocarint  6ri(Tavpovs  ea  ioca. 
Plutarciius  in  Philopcemene  :  ov  /xV 
a\\a  KOjxiffavres  avrhv  els  rhv  KaKov/ie- 
vov  Onffavphv,  oiKTOfia  KardytLov,  ovre 
wev/ua  \ajxfiavov,  ovre  ^ws  e|a)6ei',  ovre 
Bvpas  exov,  o\Xa  ixeya\ui  \i6cj)  ■irepiayo- 
fxtvq)  KaraK\ei6iJ.evov,  ivravBa  KarfOevro. 
Livius  cum  acciperet  haec  ab  eodem 
auctore,  ex  quo  hausit  postea  Phi- 
tarchus,  ita  reddidit  de  eadem  re  lo- 
quens  iib.  xxxix. '  Admonent  deinde 
qnidam,  esse  thesauruni  pubhcumsiib 
terra,  saxo  quadrato  septum  :  eo  vinc- 
tus  demittitur:  et  saxnm  ingens,  quo 
operitur  machina,  supcrimpositnm 
est.'  In  quo  annotandum,  eleganter 
ab  ipso  Livio  rhv  Trepiaydixevov  \i6ov 
verti  saxum,  quo  operitur  niachina, 
hoc  est,  molainferior,  quam  'metain' 
vocat  Paulus  Jurisconsultus.  Intel- 
ligit  ergo  Catillum,  ut  idern  Pauhis 
vocat:  hoc  est,  superiorem  molam. 
Machina  eniin  signiticat  molani  apud 
Veteres.  Unde  Ausonius  dixit '  Ma- 
chinale  pondus,'  pro  mola.  Hinc  Ita- 
licum  viilgiis  Machinare,  pro  niolere. 
Saiie  ncque  Plutarchus  sine  Livio  : 
neque  iile  sine  Plutarclio  exponi  po- 
tuerat.  Porro  et  Varro  '  thesaurum' 
pro  eadeni  re  dixit  lib.  de  Latinoser- 
mone  vi.  '  Sed  quod  Delphis  in  aede 
foraraen  ad  latus  est  quoddam  the- 
sauri  specie,'  qiiod  Greeci  oixtpaXhv 
dixerunl.  '  Thesauri  specie,'  hoc  est, 


ad  modum  iilarum  Favissarum,  quod 
Graeci  driffo.vpovs  vocant.  Non  tamen 
ignoro  aliter  olim  a  nobis  eum  locum 
expositum.  Sed  eleganter  Naevius 
in  siio  Epitaphio  Orcivum  thesaurum 
ab  ea  translatione  dixit :  '  Itaque 
postqnam  est  orcivo  traditus  thesau- 
ro.'  Jos.  Scal. 

Favissa-]  Cisternae  templi  ail  aquam 
recipiendam,  ab  antiquo  /avio  pro 
foveo,  vel  fodio.  Et  ha?c  prima  fuit 
hujns  vocis  notio.  Postea  ob  simili- 
tudinem. /(UJss«  dictffsunt  cellae  sub- 
terranese  in  templis  ubi  reponi  sole- 
bant  res  sacrae  vetustate  rollapsa.^. 
Varro  apud  Gellium  lib.  ii.  cap.  10. 
'  Favissas  esse  cellas  quasdani  et  cis- 
teruas,  quae  in  area  sub  terra  essent, 
ubi  repoui  solerent  sigua  vetera,quaj 
ex  eo  templo  collapsa  essent,  et  alia 
quaedam  religiosa  donariis  consecra- 
tis.'  Has  favissas  Grseci  vocant  Sr;- 
aavpovs,  ut  ex  Valerio  Sorano  idem 
Varro  apud  Gellinm  ibidem.  Unde 
in  GIoss.  '  Favissa»,  6r}ffo.vpoi.'  Vide 
Liv.  lib.  XXXIX.  et  Phitarch.  in  Phi- 
lopocmene.  lude  eleganter  Naevius 
in  suo  epilaphio  orcivnm  thesaurum 
de  inferis  dixit :  '  Itaqne  postquam 
est  orcivo  traditus  thesaiiro.'  Et  En- 
nius  in  Iphigen.  '  Acherontem  obibo 
ubi  mortis  thesauri  objacent.'  Neque 
tanien/urisso;  dictEe  aflavissee,  demta 
/  litera,  quod  in  eas  non  rude  aes  ar- 
gentumque,  sed  flata  signataque  pe- 
cunia  conderetur,  ut  idem  Valeriu» 
Soranus  existiinavit.     Nam  si  ita  es- 


DE    VKRUORllM    SIGNIFIGATION  K    LIB.    VI. 


261 


circa  terapla.  Sunt  autem  qui  putant  favissas  esse  in 
Capitolio  cellis  cisternisque  sirailes,  ubi  reponi  erant 
solita  ea,  quae  in  templo  vctustate  erant  facta  inutilia. 

Faustulum°  porcellum,  feturam  porcorum. 

Februariusp  mensis  dictus,  quod  tum,  id  est,  extremo 
mense  anni  populus  februaretur,  id  est,  lustraretur,  ac 
purgaretur :  vel  a  Junone  februata,  quam  alii  februalem, 
Romani  februlira  vocant:  quod  ipsi  eo  raense  sacra  fie- 
bant,  ejusque  feriae  erant  lupercalia,  quo  die  mulieres 
februabantur  a  lupercis  amiculo  Junonis,  id  est,  pelle  ca- 
prina :  quam  ob  causam  is  quoque  dies  februatus  appel- 
labatur.  Qua^cumque  denique  purgamenti  causa  in  qui- 
busque  sacrificiis  adhibentur,  februa  appellantur.  Id  vero, 
quod  purgatur,  dicitur  februatum. 


NOT.E 


set,  prima  in  /avissa  piodiiceretur, 
qHaiiicorripuitCapsarScaliger:  'QuaB 
possunt  de  Socraticis  exisse  favissis.' 
Neque  prius/aii5ia?  de  tliesauiis,  sed 
de  piiteis  et  aquae  cisternis  dictum 
est,  nt  jam  supra.  De  favissis  Capi- 
tolii  insignis  locns  Varronis,  qui  Ser- 
vio  Sulpitio  roganti,  quid  in  Censo- 
riis  libris  significarent  favissce  Capi- 
tolincB,  rescripsit,  *  in  nienioria  sibi 
esse  quod  Quintus  Catuliis  curator 
restituendi  Capitolii  dixisset,  voluis- 
se  se  areain  Capitolinam  depriinere, 
ut  pluribus  gradibus  in  aedem  con- 
scenderetur,  snggestnsque  pro  fasti- 
gii  magniliidine  altior  fieret,  sed  fa- 
cere  id  non  quisse,  quoniam  favissae 
impedissent.'  Dac. 

°  Faustitluni]  Faustitatem  Deam 
colebant  Veteres  pro  incremento  pe- 
coris:  ut,  '  Si  fnitura  gregem  sup- 
pleverit:'  propterea  '  almani  Fausti- 
tatem'  vocat  Horatius.  Jos.  ScaL 

Faustuluin']  A  foetura,  qnae  proprie 
faustitas.  Unde  et  faustitatein  Deam 
colebant  Veteres,  Horat.  Od.  5.  lib. 
IV.  '  Nutrit  rura  Ceres  et  alma  faus- 
titas.'  Hanc  in  saecularicarmine  sic 
mire    depinxit    Horatius :    '  Fertilis 


frugnm  pecorisque  tellus  Spicea  do- 
net  Cererem  corona;  Nntriant  fce- 
tns  et  aquffi  salubres  Et  Jovis  anrae.' 
Dac. 

p  Februarius']  Ait  diem  Luperca- 
lia  a  Veteribus  Februatum  vocari  so- 
litum.  Varro:  '  Lupercalia  dicta, 
quod  in  Lupercali  L\iperci  sacra  fa- 
ciant.  Rex.  cum  ferias  menstruas 
Nonis  Februaiiis  edicit,  hunc  diem 
Februatum  appellat.'  Jos.Scal. 

Februarius  mensis']  Varro  lib.  v.  de 
L.  L.  '  Rex  cnm  ferias  menstruas 
Nonis  Februariis  edicit,  hunc  diem 
Febrnatum  appellat,  Febrnum  Sa- 
bini  purgamentum,  et  in  id  sacris 
nostris  verbum,  nam  et  Lupercalia, 
Februatio,  ut  in  antiquitatum  hbris 
demonstravi.'  Etpaulopost:  '  Prior, 
a  Principe  Jano,  Jannarius  appelta- 
tus:  posterior,ut  iidem  dicnnt  scrip- 
tores,  ab  Deis  inferis  Februarius  ap- 
pellatus,  quod  tum  his  parentetur. 
Ego  niagis  arbitror  Februarium  a  die 
februato,  quod  tum  februatur  popu- 
lus,  id  est,  lupercis  nudis  lustratiir 
antiquum  oppidnm  Pdlatium,  gregi- 
bus  cinctnm.'  De  februis  vide  Ovid. 
!ib.  II.  Fast.  initio.  Dac. 


262 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Fedum''  antiqui  dicebant  pro  hedo,  folus  pro  holere,  fos- 

tim  •*  pro  hoste,  fostiam  pro  hostia. 
Felices""  arbores  Cato  dixit,  quae  fructum  ferunt,  infelices, 

quas  non  ferunt. 
Femur  femoris,  et  femen  feminis; '  fenero,  et  feneror  dici 

potest. 
Fcnus  appcllatur  ^  naturalis  terra^  fetus  ;  ob  quam  causani 


12  A\./oslem. 


NOTyE 


1  Fediitri]  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  Hirciis  quod  Sabini  Jircus :  et  qnod 
illic  fedtis  in  Latio  rui  e  hedus,  quod 
in  urbe,  ut  in  multis,  aa6i\ho,h(edus.' 
Ab  antiquis  Graecis  dednctum  pulo, 
qui  pro  aspirata  ponebant  F.  Lutini 
eliam  vice  versa  pro/.  utebantnr  as- 
pirata  h.  Sic  horclis  dicebant  pro 
forctis,  quod  et  Hispanis  familiare. 
Idem. 

■■  Felices']  Ennmerat  Verannius 
apud  Macrobinni  lib.  iii.  arbores  fe- 
lices,  et  infelices,  in  quibus  est  ficus 
atra.  Vide  Plin.  lib.  xvi.  cap.  27. 
Ant.  Aug. 

Felices  arhores']  Duobus  niodis  in- 
teliiguntur  felices  et  infelices  arbores, 
pro  fertilibus  et  frugiferis,  sive  agres- 
tibus  et  feris  :  sic  '  felix  olea'apud 
Virsii.  et  '  iiifelix  oleaster.'  At  in 
libris  pontificum/ei/ces  et  infelices  nr- 
bores  dicuntur  fanstsB  et  infaustse, 
non  tam  fertilitatis  habita  ratione, 
qiiam  Deorum  in  quoruni  essent  tu- 
tela.  Vide  Macrob.  lib.  iii.  Saturn. 
cap.  20.  qni  inter  infelices  fructiferas 
etiam  nominat.  Qnanqiiam  id  a  ve- 
teribus  non  fuisse  ol)servatnm  tes- 
tatur  Iiic  Festi  jocus.  Cui  siiflFraga- 
tur  alti  r  Plinii  :  '  Infelices  existi- 
iiiantur  dainnatapqne  religione,  quae 
neque  seruntur  usquam,  neque  fruc- 
tum  ferunt.'  Item  iste  Apuleii  in 
Apoiogia  :  '  Arbor  infecunda  et  in- 
felix,  qux'  nulliim  fructnm  ex  sese 


gignit,  tanli  est  in  pretio,  quanti  lig- 
niim  ejus  tninco.'  Immo  et  Lyco- 
phron  '  infelicia  ligna,'  qu<e  ad  por- 
tentorum  expiationem  adhibebantnr, 
vocat  &Kapira  (j)VTd.  "Orav  aKapTrots 
yv'ta  (TVfKpXf^as  <pvTo7s"B<pai<TTOs  els  dd- 
Kaaaav  eK^patrjj  (TTroSi»»',  id  est,  'Qlian- 
do  infelicibus  nienibra  cremans  li>:nis 
Vnlcanus  in  niare  cineres  pone  ja- 
ciet.'  Dac. 

*  Femur  femoris,  et  femen  feminis'] 
At  Servius  et  Caiisius  annotarunt, 
Femur  tantum  dictum,  et  ab  eo  de- 
clinari /t/Horis  et  feminis,  pro  ca  par- 
te  corporis,  quai  est  a  coxa  ad  flexnm 
pedis.  Tibull.  '  Impliciiitque  femiir 
femini.'  Idem. 

'  Fenus  appellatur]  Paiili  verba 
male  cohasrent  cum  verbis  Festi. 
Haec  Panli  sunt,  Fcsti,  qu;e  sequnn- 
tur  :  Fenus  etfeneratores,  et  hx  de  cre- 
dita  pecunia,  Sfc.  HicVarroneni  Fes- 
tns  sequitiir,  de  qiio  Gelliiis  lib.  xvi. 
cap.  12.  '  Feiierator  eiiim,  uii  M.  Var- 
ro  in  lib.  iii.  de  sermone  Latino 
scripsit,  a  fenore  est  nouiinatiis,  fe- 
nus  antem  dictum  a  fetu  et  qnasi  fe- 
tnra  quadam  pecuniie  parientis  at- 
que  incresceiitis;  idcirco  et  M.  Ca- 
tonem  et  ceteros  a-tatis  ejus  fenera- 
toreiu  sine  a  litera  piouuntiasse  tra- 
dit,  siciiti  fetus  ipse  et  fecnnditas  ap- 
pellata.'  Nonins  :  •  Fenus  ab  co  dic- 
tnm  est,  qnod  pecuniam  pariat  in- 
crcsccnti   tcmporc,  quasi   fetus  aut 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    V 


2G3 


et  nummorum  fetus  fenus  est  vocatum,  et  de  ea  re  leges 
fenebres,  Fenus,  et  feneratores,  et  lex  de  credita  pecunia, 
Fenebris,  a  fetu  dicta,  quod  crediti  nummi  alios  pariant, 
ut  apud  Graecos  eadem  res  toxo;  dicitur  :  fenum  quoque 
pratorum  ab  bac  causa  est  appellatum,  quando  idipsum 
manens  quotannis  novum  parit.  Unde  etiam  festuca 
vocata  est. 

Feralia,"  Diis  manibus  sacrata  festa,  a  ferendis  epulis,  vel 
a  fcriendis  pecudibus  appellata. 

Ferctum  ""  genus  libi  dictum,  quod  crebrius  ad  sacra  fere- 
batur;  nec  sine  strue,  altero  genere  libi:  quee  qui  adfe- 
rebant,  striiferctarii  appellabantur. 

Ferentarii  ^  auxiliares  '^  in  bello,  a  ferendo  auxilio  dicti ; 
vel  quia  fundis  et  lapidibus  pugnabaut,  quae  tela  ferun- 


13  Quidam  libri  auxiliatores. 


NOTiE 


fetura,  nam  et  Grsece  t^kos  tlicifiir 
anh  rov  riKTtiv.'  Neqne  tariien  fetius 
afetu  sed  ab  obsoleto  feo,  unde  '  fe- 
nnm,' '  fetiis,' '  festiica,' '  feniiir.'  At 
Salinasins  de  nsuiis  p.  33.  ait  Feniis 
esse  a  Graeco  irolvos,  qnod  est,  INIer- 
ces,  pretinm,  vei  poena.  Qiiod  certe 
nemini  nnqnam  probabitnr,  immo  et 
vel  vocem  Gieecani  iro'ivos  pro  ■noivn, 
nescio  unde  Salmasiiis.  Nemo  sane 
eam  idonei  scriptorisanctoritate  tue- 
atnr.  Idem. 

"  Feralia]  Priorem  Festi  etymolo- 
giam  probat  Varro  lib.  v.  de  L.  L. 
'  Feralia  ab  inferis  et  ferendo,  qnod 
fernnt  tum  epulas  ad  sepniciirnm, 
quibus  jus  ibi  parentare.'  Sed  cer- 
tum  est  feralis  et  feralia  esse  a  fern: 
namferam  dicebant  inorteni.  Et/e- 
rale  est  qnod  ad  niortuos  periinet, 
unde  Gloss.  interpretautur  veKpiK^v. 
Feralia  fiebant  die  21.  Februarii  ; 
Ovidius  a  veteribus  Kalendaiiis  re- 
cedit,  qui  ea  fuisi-e  dicit  die  17.    li- 


liim  vide  lib.  ii.  Fast.  FeraliaGrae- 
ci  dicebant  ixiaphs  7}n4pas.  Hesycli.  f^ia.- 
pa\  rifi^pat,  rov  ' AveecTTripiwvos  fi-nvbs,  iv 
ah  ris  ^fnjxas  tSiv  Karoixof*^'^''  avievai 
iSdKovK,  '  Ferales  dies  raensis  Anthes- 
terionis,  qiiibus  mortuorum  animas  e 
sepiilcris  exireputabant.'  Idem. 

"  Ferctum]  Viden.  Cato  de  Re  Rust. 
Ant.  Aug. 

Fercttim]  Isidori  Glossae  :  '  Ferto- 
res,  ferto  libantes.'  Jos.  Scal. 

Ferctum]  Pro  fertum.  A  fero,fer. 
tum  pro  lalwn,  et  fertum  est  Diis  ob- 
latum.  Inde  'fertor'  et  '  infertor.' 
Gloss.  '  Feriores,  ferto  libantes,"In- 
fertor,  irapaeerns,'  id  est  '  structor.' 
De  strue  et  Ferto,  vide  '  Strufetta- 
rii.'  Dac. 

y  Ferentarii]  Varr.  lib.  vi.  de  L. 
L.  '  Ferentarii  equites  hi  dicti,  qui 
ea  modo  liabebant  ai  ma,  quae  ferren- 
tur,  ut  jaculuin.'  Vide  '  adscriptivi.' 
Idem. 


264  SEXTI    POMPEII    FESTI 

tur,  non  tenentur,  ita  appellati.    Ferentarii,  levis  armatu- 

rae  pugnatores. 
Feretrius^  Jupiter  dictus  a  ferendo,  quod  pacem  ferre  pu- 

taretur :  ex  cujus  teraplo  sumebant  sceplrum,  per  quod 

jurarent,  et  lapidem  silicem,  quo  foedus  ferirent. 
Feria  a  feriendis  victimis  appellata.'* 
Feriae  statse  *  appellabantur,  quod  certo  statutoque  die  ob- 

servarentur. 
Ferias''  antiqui  festas  vocabant:'^   et  aliae  erant  sine  die 

festo,  ut  nnndinae  ;  aliae  cum  festo,  ut  Saturnalia  :  quibus 

adjungebantur  epulationes    ex  proventu  fetus   pecorum 

frugumque. 
Ferire  <^  dictum,  quod  ferientes  feruntur."^ 
Ferocit  "^  apud  Catonem,  ferociter  agit.     Fivere  idem  '7  pro 

figere. 

14  Alii  «oca/i.— 15  Vide  Notas  inf.— 16  Al./erunfHC.— 17  Quidam  libb.  Uem. 

NOT/E 

^  Feretrius}    Alii,   quod   ei   opima  nornm,   id  est,  rusticorum.     Quibus 

ferrent  spolia,  vel  a  feriendo.  Pro-  conveniunt  negotiis  propriis  vel  mer- 

pert.  lib.  IV.  '  causa  FeretrJ,  Omiiie  cibus  provisuri.     Vide   Macrob.   lib. 

quod   certo   dux   ferit    ense  diicem  ;  i.   Sat.  cap.  16.  Idem. 

Seu,  quia  victa  suis  hiimeris  Iijec  ar-  b  Pfirias]  Corrige,  Ferias  antiqui  fe- 

ma  fercLiant,   Hinc  Feretri  dicta  est  sias »oca6an^  rccte  :  feriis  epulationes 

ara  superba  Jovis.'     Sed  optime  nio-  adjungebantur,  quare  a  Grieco  tariav 

nuit  Scaliger  (lictum  Feretriuin  a  Fe-  '  festuin  diem  agere,'  couvivio  exci- 

retro  poinpae  Iriiimphali».     Valerius  pere  dictae  fesia  quae  postea  Ferite. 

Flaccus:    *  Has,  precor,  exuvias,   et  Velius  Longus :  '  Ferias  qiioque  non 

opima  cadavera  nostro  Liuquite,  ait,  fereas,  qiioniam  apud  anliquos  fesiaE 

Feretro.'  Idem.  non  fes^  siint.'     Vide  infra.  Idem. 

»  FencB sfaftf']  Fublicarum  feriarum  Ferias  antiqui  festas  tocabanf^   At- 

genera  siiut  qiiatuor  :  '  Stativa?,' qu.E  qui   quapdam    ferise  sine    die    festo. 

certis  diebus  et  mensibus,  et  in  fastis  Quoniodo  igitur  ferias  festas  Veteres 

statis  observationibus    adnotatae,  ut  dixere?    Ridiculum.  Lfge  modo,  Fe- 

agonalia,carmentalia,lupercalia,  &c.  rias    antiqui  fesias  vocabant.      Idque 

'  Conceptivse'  qiiae  quotannis  aniagis-  eliam  doctiss.  Vossio  in  menteni  ve- 

tratibiis  vel  Sacerdotibus  concipiun-  nisse     video.    Vide    supra    '  feriae.' 

tnr,  vel  incertos,  vel  in  incertos  dies,  Idem. 

ut    Latinae,    Paganalia,    semeufinjp,  c  Perirel  Inepte  Paiilus  a  ferendo. 

compitalia.    '  Imperativae,'  quas  con-  Ferio  est  ab  JEoVico  fiefnrvp  pro  Stfnvp 

sules  vel  praetores  pro  arbitrio  potes-  unde  et  verbero.  Idein. 

tatis  indicunt.     Et 'nundinae,'  paga-  ^  Ferocit]    A  ferox,  quod  a /crus. 


DE    VERBORUM    81GNIFICATI0NE    LIB.    VI. 


2f)r) 


Ferus  *"  ager  incnltus. 

Fescennini  '^  versns/  qui  canebantur  in  nuptiis,  ex  urbe 

Fescennina  '?  dicuntur  allati :  sive  ideo  dicti,  quia  fas- 

cinum  putabantur  arcere. 
Fesnoe  ^°  ^  vocabantur,  qui  depellere  fascinum  credebantur. 


18  Ed.  Scal.  nnica  n.— 19  Alii  Fescenia. — 20  '  L.  m.  Fescenoe :  et  ita 
videtiir  seiihendum.'  Fulv.  Ursin.  Conjicit  Dac.  Fescenninoe :  sed  legendum 
inonet  Fescenoe,  In  niarg.  ed.  Scal.  '  Fescenino!  vel  Fa&cennona.'  Scal.  ipse, 
ex  vestigiis  pi  iscae  editionis,  lcgit  Fascinoe. 


NOTyE 


De  Jiiere  pro  Jigere  valde  dnbito, 
neqiie  enim  leperio  g  unf|iiam  inuta- 
tiim  in  u.  Sed  Irgendnm  est  Jibere ; 
ndimjibo  dicebant  pro/o-o;hinc^62<Zfl, 
quze  d  Jigo,  fixula.  Idem. 

"  Ferus]  Ut  contra  politus  ager, 
qui  bene  cultus  est.  /dem. 

^  Fescennini  versus'}  A  Fescennina 
Tnsciae  nrbe,  quae  '  Fescennia'  Plinio, 
*  Phescenniiim'  Catoni,  Dionysio  ^m- 
Kiviov,  Servio,  si  vera  scriptura, 
'Fescennium.'  Hodie  Citta  Castel- 
lana.  Perperam  Servius  Campaniee 
oppidum  dicit.  Fescennini  versus, 
temere  compo-iti  et  rudes,  nascentis 
adhuc  Romanae  poeseos  primordia 
fuere,  neque  niiptiales,  quippe  eos 
casci  ilH  homines  in  conventibus  suis 
ac  festis  solemnibus  post  fruges  con- 
ditas,  et  labores  rusticos  exactos, 
sacrificiis  operati,  ut  animum  relaxa- 
rent,  et  sese  jucunditati  traderent, 
genioindiilgentesinterepulasusurpa- 
bant,  per  Indum  et  jociim,  inter  se 
jocularia  dicta  obscoenitate  et  oppro- 
briis  referta  jacientes.  Aperte  de- 
clarat  Horat.  in  Epistola  ad  Augus- 
tum  quae  est  1.  lib.  ii.  'Agricolae 
prisci,  fortes,  parvoqiie  beati,  Con- 
dita  post  frumenta,  levantes  tempore 
festo  Corpus,  et  ipsum  animum  spe 
finis  diira  ferenteiii,  Cum  sociis  ope- 
rum,  et  pueris,  et  conjiige  fida  Tef- 
lurem  porco,  Silvanuus  lacte  piabant, 


Floribus  et  vino  Geninm,  memorem 
brevis  a^-vi.  Fescennina  per  hunc  in- 
venta  licentia  morem  Versibns  alter- 
nis  opprobria  rustica  ludit.'  Livius 
lib.  I.  'Qui  non,  sicut  ante,  Fescen- 
nino  versu  similem  incompositum  te- 
mere  ac  rudem  alternis  jaciebant.' 
Inde  postea  versus,  qui  a  pueronim 
multitudine  nubeutibus  canebantur, 
quia  omnium  lasciviarum  et  oppro- 
briorum  plenissimi  erant,  Fescennini 
dicti  sunt.  Catull.  '  Nec  diu  taceat 
procax  Fescennina  locutio.'  '  Convi- 
tia  fesla'  vocat  Lucanus  iib.  ii.  '  Non 
soluti  lusere  sales,  nec  more  Sabino 
Excepit  tristis  convitia  festa  maritus.' 
Idem. 

s  Fesnoe]  Lego  Fascinoe  ex  vestigiis 
priscae  editionis.  Fascinoe,  ut  *  Piluni- 
noe,'  'poploe:'  hoc  est,  Fascini,  Pi- 
lumni,  populi.  Jos.  Scal. 

Fesnoe']  In  marg.  Fescenina.  An 
legendum  Fescenninoe,  "t  Fescennini 
dicti  fnerint  pueri,  qni  in  nuptiis 
Fescenninos  versus  canentes,  sic  fas- 
cinum  arcere  putabantnr?  At  liber 
anliquus,  Fescenoe.  Etita  legendum  ; 
nam  et  Deus  Fascinus  fuit,  qui  fas- 
cinum  depellebat  ;  Imperatorum  et 
infantium  custos,inter  sacra  Romana 
a  Vestalibus  cultus.  De  quo  Plin. 
lib.  XXVIII.  cap.  4.  Fescenoe  pro 
Fascinoe,  id  est,Fascini,  ut '  Pilumnoej 
'poploe,'  pro  Piluinni,  popli.  J9ac, 


26G 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Festram  ^  antiqui  dicebant,  quam  nos  fenestram. 
Fetiales''  a  feriendo  dicti :  apud  hos  enim  belli  pacisque 

faciendae  jus  est. 
Fjber,''  gemis  bestiae  quadrupes.     Plautus  :  Sic  rae  subes 


1  Etl.  Scal.  Feriales. 


NOT^ 


^  Ftstram]  Nihil  praeterea  addit 
ineptissimus  miitilator,  lioc  imo  con- 
tentiis,  vocabula  tantiiin  nobis  appo- 
nere,  significationis,  et  omnis  ritns, 
atqise  aniiqnitatis  secunis.  At  nos 
sriamus  Festram  fiiisse  ostinm  minus- 
ciiluni  in  sacrario.  Quod  tantum 
abest,  nt  pra?termittere  debuerit  ab- 
breviator  iste,  ut  etiam  de  eo  librum 
justuin  confecerit  doctissimus  simul 
atqiie  vetnstissimus  Grammaticus  ?.I. 
Antoniiis  Gnipbo.  INIacrobius  : '  Item 
Antonins  Gniplio,  vir  doctus,  cujus 
scholam  Cicero  post  laborem  fori  fre- 
quentabat,  Salios  Herculi  datos  pro- 
bat  in  eo  vobimine,  c|uo  disputat 
quid  sit  Fcstra,  quod  est  ostium  mi- 
nusculuni  in  sacrario,  quo  verbo  En- 
nius  etiam  nsus  est.'  Ita  jamdudum 
legendiim  in  Macrobio  snspicati  su- 
nius,  cuin  ecoe  confinnata  est  sen- 
tentia  nostra  libro  Macrobii  manu- 
scripto,  ciijiis  copiam  nobis  fecit  eru- 
ditissimus,  ac  totius  antiqnitatis  jii- 
risqiie  civilis  promptuarium  Petrus 
Pithoeiis,  amicus  noster.  Jos.  Scal. 

Fcstram]  Feneslra  a  (pavi^ai,  quasi 
faneslra.  Per  syncopen  festra,  uisi 
festra  simplicitersit  a<pdw,  ut  piitavit 
Vossins.  Neque  ftstra  fuit  quaevis 
fenestra,  per  quain  lux  intraret,  sed 
niinusculum  sacrarii  ostiura.  De  ea 
librum  juslmn  confecit  doctissimus 
siinul  atqiie  vetustissiinus  Gramma- 
ticus  M.  Antonius  Giiipho  :  Macio- 
bius :  'Item  Antoniiis  Giiipho,  vir 
doctus,  cujus  scbolam  Cicero  post 
laborem  fori  frequentabat,  Saiios 
Herculi  datos  probat  in  co  voliimiue, 


quo  disputat  quid  sit  Festra,qund  est 
ostium  miniisciiliim  in  sacrario,  quo 
verbo  etiani  Ennius  usus  est.'  Dac. 

'  Fetialesl:  Lpgati,  qni  vel  ad  pa- 
cem  faciendam,  vel  ad  bellum  indi- 
cendum.  A  feriendo  foedere  dicti, 
qnasi  feriales,  vel  a.faciendo,  quasi/e- 
ciales,  unde  et  qnidam  per  Cscribunt. 
Sed  apud  Graecos  semper  per  T 
<peTtd\fts.  Quare  optime  Vossiiis,  qiii 
ait  dictos  nfalu,  id  est,  fando,  a  con- 
verso  in  e,  Quippe  et  oralores  dice- 
bantur  Varr.  de  vita  pop.  Rom.  *  Ita- 
que  bella  et  tarde,  et  nuila  licentia 
suscipiebant,  qiiod  bellum  nullnm, 
nisi  pium,  pr.tabant  geri  oportere,  et 
priusquam  iiidicerent  bellnm  iis,  a 
quibus  injiirias  factas  sciebant,  fe- 
tiales  legatos  res  repetitum  mitte- 
bant  quatuor,  quos  oratores  voca- 
bant.'  Idem. 

k  I'iber]  Animal  quoil  et  '  castor,' 
et  '  canis  ponticus'  dicitur.  Fiber, 
quod  extreinas  amnium  oras  colat, 
quas  Jiliras  dixcre.  Nam  Veteres 
onine  extremum  Jibrum  vocabant. 
VuAcjibrcE  extremije  jecinoris  partes, 
et  vestium  fimbrias.  Varro  lib.  iv. 
de  L.  L.  '  Fiber  ab  extrema  ora  fln- 
minis  dextra  et  sinistra  maxime  quod 
solet  videri,  et  antiqni  fibrum  dice- 
bant  extreinum,  luule  in  sagis  extre- 
ma  fimbriae,  et  in  jecore  extremiim 
fibra,  hinc  fibcr  dictus.'  Ubi  Scaliger, 
'  Ut  a  cenio,  cribruni  ;  a  facio,  faber ; 
a  luo,  liber;  a  cresco,  creber ;  a 
glubo,  glaber;  a  scarreo,  scaber ;  a 
suo,  snber  ;  <^c.  sic  a  finio,fiber.'  Ve- 
rum  Salmasius  Jimbria  sivc   fibria  ct 


IDE    VERBORUM    SIGNI FICATION  E    LIB.    VI.  2G7 

cotidie,  quasi  fiber  salicem  :  quo  nomine  cxtremae  flurai- 

nis  orae  appellantur.     Unde  et  tibras  jecinorum,  et  fim- 

brias  vestimentorum  dicimus. 
Ficolea,'  palus  ficulneus. 
Fides ""  genus  citharas  dicta,  quod  tantum  inter  se  chordse 

ejus,   quantum  inter  homiqes  fides,   concordent :  cujus 

deminutivura  fidicula  est. 
Fidusta  "  a  fide  denorainata,  ea  quae  raaxime  fidei  erant. 
Filicata^  patera  °  dicta,  quod  ad  filicis  herbae  speciem  sit 

caslata. 
Filicones,p  mali  et  nullius  usus,  a  filice  '  dicti. 
Firmura  i  «tto  tov  spiji.oiTog  dictum  videtur. 
Fiscellus,'^  casei  moliis  appetitor,  ut  catillones  catillorum 

liguritores. 
Fixulas,'  fibulas. 
Flagratoues*  dicebantur  genus  hominum,  quod  mercede 

fla!?ris  caidebantur. 


2  Qmdzm  lihri  Felicala,   et  mo\  fdicis. — 3  Hic  quoque  libu  Felicories . . , 
/elicc. 

NOTyE 

fher  pro  Castore  ab  i^Eolio  pt^phs  pro  '  Quid  a  Numa  Pompilio  ?  minusne 

Ot^phs,    quod    significat,   molie,    pul-  gratas    Diis  immortaiiljus    capedines 

chiuni,    ornatuni    amaus.      Hesycli.  ac  tictiles  urnuias,  quan)  fiiicatas  alio- 

'  Nam/m6rji5  villi  assuuntur  ad  mol-  rum  pateras  arbitramur  ?'   Sic    '  laux 

litiem  et  oinatum.'      '  Fibro  autem  pampinata,' '  patina  bederata,'  '  dis- 

moliior  piuma  pilus'   IMin.  lib.  viit.  cus   corymbiatus,'  apud    Trebellium 

cap.  30.  Mihi  Veternni  sententia  ma-  Pollionem,  a  pampino,  bedera,  et  in- 

gis  placet.  Idem.  stulptiscoryinbis,  sive  corymbiis. /d. 

'  Ficolea]  Pro  jiculea,  id  est,  ficul-  p   Filicones]  Sic  '  blitei'  et  '  blito- 

nea,  a  ficu?,  ficulus.  Idem.  nes  '  a  '  blito.'  Idem. 

"  Fides]    Imnio   a    Graeco    a^plSis.  q  FirAnum]  A  Graeco  ep|ia,  fulcrum, 

Hesycb.  ff<piSes,  xopSai  iJ.ayeipiKal,ff<pt-  firniamentum,  nisi  malis  cum  Vossio, 

Si],  xop^h-     A   fides,   fidicula,   sideris  ab  ^JppLOs,  nexus.  Idem. 
nomen  est  qiiod  lyram  vocant.  Idem.  r  Fiscellus]   A  fiscella,  qua;  est  vas 

n  Fidusta]    Ut  a   venus,  venustus;  vimineum,    per    quod    defluit  serum. 

omis,   onustus;    sic  a  fidus,  fidustus.  Isidoro  in  Glossis,  '  forma  ubi  casei 

Idem.  exprimuntur.'  Idem, 

"  Filicata  patera]  Cwi  filicis  sivefe.         '  Fixulas]  A  figo,  fixum,  fixibula, 

licis    Iierbae    species    cslo    erat   in-  fixula,  fibnla.  Idem. 
scnlpta.MeminitCiceroinparadoxis:         '  Flagratores^    Imnio  potius  ii  vi- 


268 


SKXTI    FOMPEII    FF.STI 


Flamearii  infectores  flamei  coloris  ; "  violarii  violatii  colo- 
ris  dicuntur. 

Flamen  "^  Dialis  dictus,  quod  filo  assidue  veletur ;  indeque 
appellatur  flamen,  quasi  filamen  :  Dialis  autem  appella- 
tur  a  Dio,  a  quo  vita  dari  putabatur  hominibus. 

Flameo  amicitur  nubens  ^  ominis  boni  causa,  quod  eo  assi- 
due  utebatur  Flaminica,^  id  est,  Flarainis  uxor,  cui  non 
licebat  facere  divortium.  Flameo  vestimento  Flamioica 
utebatur,  id  est,  Dialis  uxor,  et  Jovis  sacerdos,  cui  telum 
fulminis  eodem  "^  erat  colore. 

Flaminia^^'  dicebatur  sacerdotula,  quae  Flaminicae  Diali 
praeministrabat,  eaque  patrimes  et  matrimes  ^  erat,  id 
est,  patrem  matremque  adhuc  vivos  habebat. 

Flaminiae  ^  aedes,  domus  Flaminis  Dialis.7 


4  Qiiidam  libb.  /ulminire  idem, — 5  Al.  Flamitla.—6  Alii  libb.  palrima  ft 
matrima. — 7  Legendiim  monet  Scal.  probante  Dac.  Flaminia,  ades  Flami- 
nis  Dialis. 


NOTyE 


dcntiir  fnisse  '  qui  flagris  caedebant.' 
Id  ipsa  vox  satis  ostendit,  qnae  acti- 
va  est,  non  passiva.  Idem. 

"  Flamearii  infeciores  Jiamei  coloris] 
Distingue :  Flamearii,  infectores  fla- 
mei  coloris  ;  violarii,  violatii  coloris  di- 
cuntur.  Locum  Plauti  respicit  Fes- 
tus,  qui  est  in  Aulul.  act.  iii.  sc.  5. 
'  Stat  fullo,  Phrygio,  auiifex,  lana- 
rius  :  Canpones  patagiarii,  indusiarii, 
Flamearii,  violarii,  carinarii.'  Idem. 

"  Flamen']  Quasi  tilamen,  afilo  la- 
nae  quo  velabantur.  Idem  Varr.  lib. 
IV.  de  L.  L.  et  Servius  lib.  viii. 
j^neid.  alii  a  Pileo  qiiasi  pileatnines  .- 
sed  omnino  flamines  dicti  a  velanien- 
to  capitis  quod  flameum  dicebatur 
propter  colorem  luteuin  sive  rubrum. 
Idem. 

y  Flameo  amicitur  nubens']  Liicanus 
lib.  II.  de  Martia  iterum  nnbente: 
'Lutea  deniissos  velanuit  flamea  vul- 
tus.'     Inde  Plinius  lib.  xxi.  cap.  8. 


'  Lntei  video  honorem  antiquissimum 
in  nuptialibus  flameis  totum  feminis 
concessum.'  Idem. 

^  Eo  assidue  utebatur  Flaminica] 
Quae  ideo  cincla  direbatur.  Vide 
*  cincta;'  ubi  flameum,  *  vestein  '  di- 
cit,  ut  infra  '  vestimentum.'  Idem. 

a  Flaminia^  Puella,  quae  Flamini- 
cae  ministrabat,  ut '  Flaininiiis,'  puer, 
qiii  Flamini ;  iitrique  patrimi  et  ma- 
trimi  erant,  sive  patrimes  el  matri- 
mes.  Nam  utrumque  dicitur.  Vide 
'  Patrimi.'  Idem. 

Flaminia']  Patrimem  et  matrimem 
interpretatur,  ciijus  uterque  parens 
in  vivis  est.  At  alii,  qiii  ex  eodem 
patre  et  matre  nati :  nam  aix<pi6a\v 
vertunt.  At  contra  a5e\<phv  tTfpoeaKn 
vocat  Cedreniis  uterinum,  aut  con- 
sanguineiim.  Jos.  Scal. 

>>  Flaminia]  Omnino  legendum, 
Flaminia,  ades  Flaminis  Dialis.  Nam 
Flamiuiae  sedes  nairuni  non  est  si  sunt 


I)E    VER30RUM    SIGNIFICATIONE    LIB.   VI 


269 


Flaminius  Camillus'^  puer  dicebatur  ingenuus  patrimes  et 
matriraes/  qui  Flamini  Diali  ad  sacrificia  praeministra- 
bat :  antiqui  enira  ministros  camillos  dicebant.  Alii  di- 
cunt  oranes  pueros  ab  antiquis  camillos  appellatos,  sicut 
habetur  in  antiquo  carmine,  cum  pater  filio  de  agricul- 
tura  praeciperet:  Hiberno  pulvere,  veruo  luto,  grandia 
farra,  Camille,  metes. 

Flaminius  circus  et  via  Flaminia  ^*  a  Flaminio  consule  dic- 
ta  sunt,  qui  ab  Annibale  interfectus  est  ad  lacum  Thrasi- 
menum. 

Flaminius  lictor''  est,  qui  Flamini  Diali  sacrorum  causa 
pra^sto  est. 

Fiator,*^  tibicen. 

Fleminas  dicuntur,  cum  ex  labore  viae  sanguis  defluit  circa 
talos. 


8  Alii  libb.  patrimus  et  matrimuii. 


donitis  Flaniinis,  qnomodo  dicitur 
'  Flaminius  Cainilius,'  et  '  Flaniinins 
lictor.'  Apnd  Ovidinm  in  Fastis : 
'  Ipse  ego  Flaminia  poscentem  Fe- 
brua  vidi,  Februa  poscenti  pinea 
virga  data  esl.'  Flaminia,  ex  aedibns 
Flaminis.  Ita  leginnis  apud  Ovi- 
dinm,  pro  eo,  qnod  liodie  Flaminiam. 
Ideni. 

FlaminitE  ades']  Scaliger,  Flaminia, 
ades  Flaminis  Dialis.  0|)time,  Fla- 
minia  enim  absolute  dicebatur.  Ovid. 
II.  Fast.  '  Ipse  ego  Flaininia  poscen- 
tem  Februa  vidi,  Febrna  poscenti 
pinea  virga  data  est.'  Prout  hunc 
locum  restituit  idem  Scaliger  :  Fla- 
minia,  id  est,  ex  aedibus  Fiaminis. 
Dac. 

<=  Flaminivs  Camillusl  Vide  '  Camil- 
lus.'  Idem. 

^  Flaminius  circus  et  via  Flaminia] 
Livii  epitom.  lib.  xx.  '  C.  Flaminius 
Censor  viam  Flarainiain  munivit,  et 
circuin  Fiaminium  exstruxit.'  Circus 


NOT.E 

Flaminius,  qui  et  Apollinaris  ab  A- 
pollinis  templo  dicfus  ab  aede  sancti 
Angcli  in  Piscina,  ad  campnm  usque 
Agoninm  protensus.  Via  Flaminia 
per  Hetriiscos  Aretium  dncebat. 
Idem. 

e  Flaminius  lictorl  Hnnc  Ovidius 
intelligit  ii.  Fast.  '  Qnaeque  capit 
lictor  domibus  purganiina  certis, 
Torrida  cum  mica  farra,  vocantur 
idem.'  Idem. 

f  Flaior]  Glossariuni :  '  Flat  flator, 
(pvffS.  ouArjTTjs.'  Arnobius  libro  secun- 
do:  '  Tibia,  calamoqne  flantes.'  Ve- 
teres  Glossae  :  '  AuA?)T7)s>  flator,  tibi- 
cinator.'  Jos.  Scal. 

s  Flemina]  Placidns  in  Glossis : 
*  Fleiiiinuin,  vestem,  in  qua  sanguis 
anibnlando  in  pedes  defliiit.'  Vide 
infra  in  '  Tama:'  et  supra  in  '  Boa.' 
Ful.  Ursin. 

Fleminu]  Caper:  '  Flemina  est,  ubi 
abnndant  crura  sangnine.'  Vossiu» 
deducil   a   (Jj^ey/xov^,   id  est,   tumor. 


270 


SEXTl    POMPEII    PESTI 


Florifertum  ^  dictum,  quod  eo  die  spicae  ferunlur  ad  sacra- 

rium. 
Flumentana  porta '  Romae  appellata,  quod  Tiberis  partem 

ea  fluxisse  affirmant. 
Fluoniam  Junonem  ^  mulieres  colebant,  quod  eara  sangui- 

nis  fluorem  in  conceptu  retinere  putabant. 
Flustra '  dicnntur,  cum  in  mari  fiuctus  non  moveutur,  quam 

Graeci  /xaXaxi'av9  vocant. 
Focus,™  fomenta,  focillationes,  foculi  a  fovendo,  id  est,  ca- 

lefaciendo  dicta  suut. 
Fodare,"  fodere. 
Foedus"  appellatum  ab  eo,  quod  in  pacisccndo  foedcre  hos- 


9  AI.  ya^^fjvriu. 


not;e 


Usiis  est  Plant.  Epidic.  act.  i.  sc.  2. 
'  Lassitudiiie  me  invaseniut  misernin 
in  genna  flemina.'  Duc. 

•>  Florifertum']  Quod  in  sarrarinm 
Cereris  ferebant  post  niessem  fac- 
tam.  Glossae  :  '  Florifertum,  avBo^po- 
pia.'  Idem. 

'  Flitmentana  porta]  Immo  potius 
quod  ad  fluviiim  sita  esset;  nam  erat 
ad  laevam  partem  Tyberis.  Hodie 
porta  popuH.  Idem. 

^  Fluoniam  Junonem']  Vide  Arnob. 
lib.  III.  Augustin.  de  Civit.  Dei  lib. 
VII.  cap.  2.  et  3.  Idem. 

'  F/M.s<ra]  Tertnliianus  de  Pallio : 
'  Sic  et  mari  fides  infamis,  dnm  fla- 
bris  aqiia'  nnitantibns  de  tranquillo 
probnm,  de  flustris  tcmperatum,  et 
extemplo  de  decumanis  inquielat.' 
Jos.  Scal, 

Flustra]  A  flno,  fiustrum,  nt  a  Ino, 
lustrnm,  nlitnr  Tertuilianns  de  Pallio 
lib.  II.  '  Sic  et  niari  fides  infamis, 
dnm  flabris  aqnae  niutantibus  de 
tranqnillo  probum,  de  fliistris  tem- 
peratiim,  et  extemplo  de  decumanis 
inquietat.'  Tunc  autein  Jlustrum  dic- 
tum  pnto,   cum    post    tempestatem 


flnctns  non  moventur,  qnia  tinic 
'  Deflnit  saxis  agitatns  hninor.'  Dac. 

'"  Focusl  Ovid.  VI.  Fast,  '  At  focns 
a  flammis  et  qnod  fovet  omnia  dic- 
tns.'  Sed  melins  viri  docti  qui  fono 
dicunt  a  /ocus;  unde  focnlus,  fn- 
ciilare,  focillare.  Focus  autem  a 
<p(iyu,  seu  <pci>yviu,  vel  <pu>yvvfii,  nro. 
Idem. 

»  Fodarc]  Fortean  apnd  Enninni 
legerat:  '  lilyrici  restant  Sicis  Sibi- 
ni-que  fodantes;'  ubi  vnlgo  fodentes, 
qnod  non  placct,  qiiia  hic  litera  e 
voceni  reddit  uimis  exilem  et  exan- 
guem.  Aurcm  tuam  interroga  et 
lege.     Vide  *  Sibiuae.'  Idtm. 

°  Fcrdus]  Viig.  lib.  viii.  ^n.  Fe- 
tiales  autem  dici  apparet  in  vetcri- 
bns  monumentis,  et  a  Graecis,  Diony- 
sio,  et  Plutarcho  ita  appellantiir,  a 
feta  fortasse  casa.  Vide  '  Porci.' 
Ant.  Aug. 

Fccdus]  Vide  in  '  Fedum  :'  et  foi- 
tasse  bic  Fosda  pro  hostia  scriben- 
dnm.  Velius  Longus  de  Orthogra- 
phia:  '  Siquidem,  ut  testis  est  Varro, 
a  Sabinis  Fasena  dicitnr,  et  sicut  S 
familiariter  in  U  transit,  ita  F  in  vjr 


DE    VKRBORUM    SIGNIFICATIONE    MB.    VI. 


271 


tia'°  necaretur  :  Virgilius  :  Et  cajsa  jnn^ebant  foedera 
porca  :  vel  quia  in  foedere  interponatur  tides. 

FoliumP  a  GiEeco  venit,  quod  illi  dicunt  fuXXov,  sed  ideo 
per  unum  L,  quia  antiqui  non  geminabant  consonantes. 

Folliculare  '^  appellatur  pars  remi,  qua;  foUiculo  esttecta,'» 
a  quo  vita  follicularis. 

Fomites'  sunt  assulas  ex  arboribus,  dum  caiduntur,  excus- 
sae,  dictae,  quod  in  eo  opere  occupati,  cibis  potuque  con- 
foventur.  At  Opilius  adustas  jam  vites  vocari  existi- 
mat  fomites  :  alii  vocari  putant  scintillas,  quge  ex  ferro 
candenti  malleis  excutiuntur  :  dictae  autem  ita,  quia  igni 
sunt  confota) :  pari  modo  assulae,  quae  sunt  securibus 
excussae.^ 


10  Conjicit  Ursin.  Fostia.     V.  c.  seda.     Vir  quidam  doct.  in   niarg.  ed. 
Scal.  conj.  sela.'— II  Ed.  Sca!.  lecta. 


NOT^ 


cinam  aspirationem  nuitatur  ;  simili- 
ter  ergo  et  Iioedos  dicitnus  cnm  aspi- 
ratione,quouiamfoedi  dicebatur  apud 
antiquos,  item  iiircos,  quoniam  eos- 
dem  aeque  fircos  vocabant.'  Fvl.  Ur- 
sin. 

Fcedus]  Vel  a  feiire,  vel  a  forda, 
vel  a  /oede,  vel  a  Jide,  vel  ab  Ilcedus. 
Sed  est  a.Jidus ;  nam  et  Jidus  piofce- 
dus  dixit  Ennius.  Dnc. 

P  Folium]  Vernm  est  esse  a  <pv\\ov, 
sed  posterius  /  mntatur  in  i.  Contra 
quod  Festus  putavit.  Sic  ab  aKKos, 
alius.  Idem. 

1  Folliculare]  Folliculum  vocat, 
qiiod  Greeci  aaKwiJi.a.  Jos.  Scal. 

Folliculare']  A.folliculo,  id  est,  pel- 
le  remos  muuiente,  qua  parte  scalmo 
incumbunt.  &aKwp.a  vocant  Gra?ci. 
Hesycli.  &.<TKoi^a,  Sep^uaTtoy,  %  iv  tah 
rpiripicnv  exovaw,  id  est,  '  Folliculimi, 
pellis,  quam  iu  triremibus  habent.' 
Hesycliii  verba  illu^trat  interpres  A- 
ristoplianis  in  jSarpax.  &(TKuixa  Se  5fp- 
lxaTi6v  Tt  <f  iv  rals  Tpifipeffi  ^puvTai' 
Ka6'  t  7]  Kdivi)  ffdWeTai,  i.  e.  '  Foilicn- 


Inm,  pellis  qua  in  navibus  utnntur 
per  quam  rcmus  impellitui-.'  Inde 
follicularis  vita,  eorum  qui  ad  remos 
sunt  delegati.  Aliter  tanien  folliou- 
larem  vitam  interpretatus  est  Menr- 
siiis,  nempe  caducani,  ad  instar  folii  : 
nam  follum,  i.  foliiim,  unde  foUicu- 
lum,  extrenia  pars  remi  iu  folii  simi- 
litudinem  desinens,  quae  Grsecis  TTTe- 
phv,  qiiod  alae  vicera  navi  prtesiet. 
Dac. 

■"  Fomites]  Omnis  materia  aridaet 
ad  ignescendnm  apta  fomes  dicitur 
a  fovendo,  qiiod  eo  ignis  foveatur. 
Matum  est  illud  ii.  jEneid.  '  Susce- 
pitqne  ignem  foliis,  atque  arida  cir- 
cuin  NutriuK  nta  dedit,  rapuitque  in 
fomite  flammam.'  Idem. 

=  Pari  modo  assidee,  quce  sunt  securi- 
busexcussce]  Inde  Glossarium  Graeco- 
Lat.  '  7re\e/c-(j^a,  fomis,  fomes.'  '  TreAe- 
Kr\T7)s,  dolator.' '  ireAe/fw,  dolo,  fomeo.' 
Siipra,  cum  addit  Festus,  at  Opilius 
adustasjam  vites  vocari  existimatfomites, 
nuga;  sunt  de  vitibus:  scribendum,  ut 
in  vetustissiniolibrolegitur:  AtOpilius 


272 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Fons  a  fundendo '  dicitur. 

Fontinalia,"  fontium  sacra :  unde  et  Romas  fontinalis  porta. 

Forago/  filum,  quo   textrices  diurnum  opus  distinguunt, 

a  furando'^  dictum. 
Forbeam^  antiqui  omne  genus  cibi  appellabant,  quam  Grse- 

ci  pop^rjv  vocant.'5 
Forcipes^  dicuntur,  quod  his  forma,  id  est,  calida  capiun- 

tur. 
Fordicidiis  ^  boves  fordae,  id  est,  gravidae,  immolabantur, 

dictae  a  foetu. 


12  *  L.  m.  habet  n  forando,  pio  furundo. 
13  Ed.  Scal.  vocabant. 


Fulv.  Ursin.    Vid.  Not.  inf. 


NOT^ 


adustas  jam  fomites  vocari  existimat. 
Fomites  alii  vocari  putant  scintillas,  quw 
ex  ferro  candenti  malleis  excutiuntur. 
Dixerat  fomites  assnlas  essc  ex  arbo- 
ribiis  diini  caednntiir  excnssas.  Opi- 
lins  non  assnlas  quae  ex  arboribiis  ex- 
ciiterenlnr  inter  cipdendiim,  sed  jam 
adustas  existimabat  vocari  fomites. 
Servins  ex  libro  cominentariornm 
Clodii  quarto  :  '  Fomites,  assnla;  am- 
bnstae,  iigna  excavata,  a  fungis  nonii- 
ne  excepto.'  Hoc  dicit,  quiafungi  pro 
fomitibus  in  usii  erant  et  escas  voca- 
bant,  nnde  apiid  recentiores  Graeciae 
medicos,  taKai,  bocest,  escae,  proprie 
appeliantur  fnngi  arboribus  innas- 
centes,  quod  fomitum  nsum  praebe- 
rent.  Salmas.  in  Solin.  Dac. 

'  Fons  afundendo]  Varro  lib.  iv.  de 
L.  L.  '  Fons  nnde  funditur  e  terra 
aqna  viva.'  Idem. 

"  Fontinalia]  Exfontanalia.  Varr.Iib. 
v.  '  Fontinalia  a  fcnte,  quod  is  dies 
feriae  ejus,  ab  eo  autem  tum  et  in 
fontes  coronas  jacinnt,  et  puteos  co- 
ronant.'  Erant  die  Octobris  decima 
tertia.  Porta  Capena  dicta  Fonti- 
nalis,  quod  juxta  fontis  eani  delu- 
brum  fuerit.  Idem. 

"  Forago]  Immo  a  forando  polius, 


quia  eo  filo  forabant  telam,  nt  pensa 
distinguerent.  Quare  vel  ita  legen- 
dum,  vel  dicendum  est  baec,  afuran- 
do  dictum,  ab  aiio  esse  adjecta.  Sane 
a  Ms.  Pauli  codice  absunt,  nt  mo- 
nuit  Voss.  In  Glossario  Isidori /ora- 
go  exponitur  '  trames  diversi  coioris.' 
Idem. 

>  Forbeam]  Servins,  '  Fibrae,  her- 
bae.  Nigid.  Commento  Gramiiiatica- 
li  :  (popfiii,  sed  antea  Fibra  dicta  est, 
ut  niinc  eliam  rn«tici  dicunt.'  Heec 
Servius,qui  adiiuc  est  in  conditoriis 
eruditi  amici  nostri  P.  Danielis.  Ex 
qiiibus  suspicor  alterutruin  scripto- 
rem  ex  altero  cmeudaudum.  Jos. 
Scal. 

Forbeam]  A  Graeco  <j>opfiaa  pro 
(poppil,  quod  apiid  Siiidam  legitur, 
ipopfij],  (pepBoj,  pasco.  Dac. 

^  Forcipes]  Velius  Longus  :  '  For- 
cipes  dicimus  a!>  eo,  quod  formuni 
capiant,  i.  calidnm.'  Ful.  Ursin. 

Forcipes]  Formicapes,  forcipes,  si 
Festo  credimiis.  Sed  melius  aferro, 
qnasi  ferricapes.   Dac. 

a  Fordicidiis]  Varro  libro  v.  non  a 
fcetu,  sed  quia  fert  in  ventre  fordam* 
dici  existimat.  Ovid.  lib.  iv.  '  Forda 
feiens  bos  est,  foccundaque  dicta  fe- 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    VI 


273 


Forma''  significat  modo  faciem  cujusque  rei,  modo  cali- 
dam,  ut  cum  exta,  quae  dantur,  deforraa  appellantur/'* 
Et  Cato  ait  de  quodam  aedificio  aestate  frigido,  hieme  for- 
raido.     Item  forma  appellatur  puls  miliacea  ex  melle. 

Formias''  oppidum  appellatur  ex  Grseco,  velut  hormia?, 
quod  circa  id"  crebrae  stationes  tutaeque  erant,  unde 
proficiscebantur  navigaturi. 

Formucales  "^  '^  forcipes  dictae,  quod  forma  capiant,  id  est, 
ferventia. 

Fomacalia  *  feriae  institutae  sunt  farris  torrendi  gratia :  quod 


14  Legendiim  monet  Scal.  ut  cum  exta,  qua  dantur,  Formida  appellantur. 
15  Ed.  Scal.  circa  Affc. — 16  Legendum  monent  Scal.  et  Dac./ormucapes. 


NOT^ 


rendo  :  Hlnc  etiam  fcetus  nomen  lia- 
bere  putant.'  Festus  liordam  etiam 
dici,  et  hordicidia,  ostendit  litera  H. 
Ant.  Aug. 

Fordicidiis]  Glossarium  :  '  Fordas, 
iyKvyiovoxjaas'  '  Forda,  Ovaia  iyKviJiO' 
vos  Po6s.'  Jos.  Scal. 

Fordicidiis}  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
*  Fordicidia  a  fordis  bubus  :  bos  forda 
quae  fert  in  ventre:  a  fordis  caeden- 
dis  fordicidia  dicta,  quod  eo  die  pub- 
llce  immolanturboves  praegnantes  in 
curiis  complures.'  Vide  '  Horda.' 
Dac. 

^  Forma']  Formum  antiqui  dixere 
ealidum,  qiiod  est  a  Graeco  eepfiSs. 
Unde  '  deformus  '  apud  Catoneni  val- 
de  calidus.  Inde  •  forma  '  pro  facie, 
et  pulchritudine,  et '  formosus.'  Qui- 
dam  non  /ormw/n,  sed/oruum  dicunt, 
a  fervendo  scilicet.  Servius  :  '  Nam 
forbuni  est  calidum,  unde  et  formo- 
sos  dicimus,  quibus  color  sanguinis 
ex  rubore  pulchritudinem  creaf.' 
Sed  melius  formum.  Donat.  in  Piiorm. 
Act.  II.  Sc.  2.  '  Veteres  igneiii  et  ca- 
lorem  quendam,  quasi  fervorem,  dix- 
erunt  formam,  et  ideo  fornaces  for- 
cipes,  formani  et  formosos,ex  quibus 


ignis  amoris  exoritnr.'  Melius  ta- 
men  forma  vel  ab  <ipafj.a,  vel  a  /xopcpri, 
transpositis  literis.  De  forma  pro 
pulte  nemo  quod  sciam  praeter  Fes- 
tum  meminit.  Idem. 

=  Formice]  Campaniae  urbs,  quasi 
hormice,  inquit  Festus.  Eum  igitur 
latuit  prius  dictam,  Hormice.  Strab. 
lib.  v.  'E|^$  5e  ^op/xiai,  AaKtcviKbv  Kriff- 
fj.a'  'OpjAai  \ey6fjtvov  irponpov,  Slo,  rhv 
evopfiuv  :  id  est,  '  Deinde  Formiae, 
oppidum  a  Laconibus  conditum  ;  Hor- 
miae  prius  dictum  propter  opportu- 
nitatem  portus.'  Plin.  '  Oppidum 
Forroiae,  Horniiae  dictum,  ut  existi- 
mavere,  antiqua  Laestrygonum  sedes.' 
Nescio  unde  Servius  dir^  rjjs  Spfiris 
dictum  tradidit.  '  Formiae,'  inqiiit, 
'  quae  ante  Hormiae,  aTrb  ttjs  6pfj.TJs,  id 
cst,  ab  inipetu,  dictae.'  Idem. 

li  Formucales]  Manifesto  legendum 
formucapes,  unde  contractum  Forci- 
pes.  Jos.  Scal. 

Formucules]  Legendum  Formucapes, 
ut  optime  Scaliger.  Id  sequentia 
clamant.  Dac. 

e  Fornacalia]  Ovid.  lib.  ii.  Fast. 
'  Facta  Dea  est  Fornax :  iaeti  Fornace 
coloni  Orant,  ut  fruges  temperet  iili 


Delph.  et  Var.  Clas. 


Pomp.  Fesl. 


274 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


ad  fornacem,  quae  in  pistrinis  erat,  sacrificium  fieri  sole- 
bat.  Fornacalia  sacra  erant,  cum  far  in  fornaculis  torre- 
bant. 

Fortis  '7  f  frugi,  et  bonus,  sive  validus. 

Forum  ^  sex  raodis  intelligitur.  Primo,  negotiationis  lo- 
cus,  ut  forum  Flaminium,  forum  Julium,  ab  eorum  no- 
minibus,  qui  ea  fora  constituenda  curarunt,  quod  etiam 
locis  privatis,  et  in  viis,'^  et  in  agris  fieri  solet.  Alio,  in 
quo  judicia  fieri,  cum  populo  agi,''  conciones  haberi  solent. 
Tertio,  cum  is,  qui  provinciae  prgeest,  forum  agere  '  dici- 
tur,  civitates  '9  vocat,  et  de  controversiis  eorum  cognos- 
cit.  Quarto,  cum  id  forum  antiqui  appellabant,  quod 
nunc  vestibuJum''  sepulchri  dici  solet.  Quinto,  locus 
in  navi ;  sed  tum  masculini  generis  est,  et  plurale.'   Sex- 


17  Alii  libri  Forectes,  Forctes,  Forotes.    Scal.   et  Dac.  leguut  Forctis.— 18 
Alii  in  vicis. — 19  Ed.  Scal.  cum  civitates. 


NOTiE 


suas.  Cuiio  legitimis  nnnc  fornaca- 
lia  verbis  Maximus  indicit,  nec  stata 
sacra  facit.'  Idcm. 

^  Fortis]  Restitue  ex  veteri  editione 
Fvrctis.    In  12.  Tabulis  :  sanatibvs 

IDEM.  QVOD.  FORCTIBVS.    lOVS.  ESTO  : 

id  est,  bonis,  et  qui  non  defecerant  a 
populo  Ko.  Jos.  Scal. 

Forlis]  hegeforctis.  Vide  '  Horc- 
tum.'  Dac. 

?  Forum]  *  Forum  agere.'  Lucas 
in  Actis,  al  ayopaMi  &yot>Tai.  Et  Ser- 
vius  in  illud  :  '  Indicitque  forum.' 
Jos.  Scal. 

Forum]  Varro  lib.  iv.  de  L.  L. 
'  Quo  conferreut  suas  conlroversias, 
et  quae  vendere  vellent,  et  quo  quse- 
que  ferrent,  forum  appellarunt.'  Dac. 

'>  In  quo  judicia  fieri,  cum  pojmlo 
agi,  Sfc.]  Graece  diKaar-fipiov.  Vide 
•  cum  populo  agere.'  Idem, 

'  Cum  is,  qui  provincia  prcEest.fo- 
rum  agere]  Cic.  Epist.  fam.  4.  lib. 
111.  '  Malevoli  honiines,  qui  te  foruni 


Tarsi  agere,  statuere  miilta,  decer- 
nere,  judicare  dicerent,  cum  posses 
jain  suspicari  tibi  esse  successum.' 
'  Conventum  '  et  '  conventus  agere  ' 
pro  eodein  dicitur.  Cicer.  Verr.  27. 
'Scitole  esse  oppidum  in  Sicilia  nul- 
ium  ex  iis  oppidis  in  quibus  Prieto- 
res  consistere  et  conventum  agere 
solent.'  Ca'sar,  lib.  iv.  Belli  Gall. 
'  Fruuicnto  excrcitui  proviso,  in  Ita- 
liain  ad  conventus  agendos  piofectus 
est.'  Galli  dicunt  ttnir  ks  assises,  les 
estats.  Idem. 

i'  Cum  idforum  antiqui  app.  q.  n,  v.] 
Cicer.  lib.  ii.  de  Legib.  sect.  24. 
'  Quod  autem  Foruin,  id  est,  vestibii- 
lum  sepulchri,  bnstumve  usucapi  ve> 
tat,  tutetur  jus  sepulchroruin.'  Lo- 
quitur  Cicero  de  lege  12.  tab.  '  Fo- 
rum  bustumve  usucapi  nefas  esto. 
Fori  bustive  aeterna  aucforitas  esto.' 
Idem, 

'  Locus  in  navi,  sed  tum  m.  g.  est,  et 
pl.]   F'orus  non  tantuni  pro  loco  in 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    VI. 


275 


to  fori  significant  Circensia  spectacula,"  ex  quibus  etiam 
niinores  forulos  dicimus.  Inde  et  forare,  et  foras "  dare, 
et  fores,  et  foras,  et  forecula,^°  id  est,  ostiola  dicuntur. 

Fovii,"  qui  nunc  Fabii  dicuntur,  dicti,  quod  princeps  gen- 
tis  ejus  ex  ea  natus  sit,P  cum  qua  Hercules  in  fovea  con- 
cubuit.  Alii  putant  eum  primum  ostendisse  quemadmo- 
dum  ursi  et  lupi  foveis  caperentur. 

Fracebunt,  displicebunt.'! 

Frater "  a  Graeco  dictus  est  ^griTMg,^  vel  quod  sit  fere  alter. 


20  '  Pro /orecuk,  m. 
(ppaTup, 


habet/oiuia.'  Fulv.  Ursin.     Alii  libri/orcu/a. — 1  Al. 


NOT/E 


navi,  sed  etiam  pro  negotiationis  lo- 
co  masculine  dixerunt.  Ut  L\icilins. 
Vide  Nonium.  Charisius  lib.  i.  '  Fo- 
rum  neutro  genere  dicimus,  locnm 
rebus  agendis  destinatum,  aut  cum 
commercium  significamus.  Masculine 
autem  tabulata  navium,  ct  semper 
pluraliter,  quamvis  Gellius  fora  navl- 
nm  neutraliter  dixerit.  Et  Lucilius 
nfigotiorum  forum  masculine  extule- 
rit,  lib.  III.  Forus  olim  ornatus  lucer- 
nis.'  Immo  falsi  sunt  etiam  et  Festus 
et  Charisius,  cum  affirmant /ori  de 
tabulatisnavinm  phiraliterdici.  Nam 
et  singulariter  Ennius  extulit :  '  Mul- 
ta  foro  ponens,  ageaque  longa  reple- 
tur.'  El  Sallust.  '  111  um  nautis  fo- 
rum.'  Videlicet  forus  est  tabiila,  un- 
de  '  forum  aleatorium  '  vocat  Sueton. 
tabulam  sive  alveum  lusorium.  Et 
Gellius  de  Arione  lib.  xvii.  cap.  19. 
'  Stansque  in  summae  puppis  foro.' 
Fora,  id  est,  fabula.  Idem. 

"'  Fori  significant  Circensia  specta- 
culal  Hoc  est,  loca  erecta  in  Circo, 
unde  ludos  spectarunt.  Livius  lib.  i. 
sect.  36.  '  Tum  primum  Circo,  qui 
nunc  maximus  dicitur,  designatns  lo- 
cus  est.  Loca  divisa  patribus  equiti- 
busque,  ubi  spectacula  sibi  quisque 
facerent,  fori  appellati.    Spectavere 


furcis  duodenos  ab  terra  spectacula 
alta  sustiuentibus  pedes.'  Inde  per 
diminulionem  dicti  foruli,  id  est,  ar- 
mariola  sive  capsulae  ubi  reponuntur 
hbri.  Sueton.  August.  cap.  31.  Idem. 
"  Inde  et  forare,  etforas']  Immo  po- 
tius  a  foras  est  forum,  forus,  etforis, 
unde  forare.  Foras  auteni  a  Ovpa^e. 
Forsan  etiam  foris  melius  a  Svpa. 
Quod  Scaligero  et  Caninio  placuit. 
Idem. 

0  Fovii']  Veteres  pro  fodio  dixere 
faveo  et  foveo,  fovea  et  favea :  inde 
Foviiet  Facii,  qui  postea,  u  mutato 
in  b,  Fabii.  Sed  vide  Plutarcli.  in  vita 
Fabii  Maximi.  Plinium  lib.  xviii. 
cap. 3.  Idem. 

P  Ex  ea  natussif]  Hanc  Vindunam 
Evandri  filiam  vocant.  Idem. 

1  Fracebunl,  displicebunt]  Fracem 
Veteres  dicebant  faecem  expressam 
ex  oleis.  Inde  fracere  et  fracescere, 
moUescere,  putrefieri,  et  corrumpi. 
Gloss.  '  Fracescere,  i^iffraa-dai,  de- 
mutari,  corrumpi.'  Item, '  Fracidus, 
imepwpos,  exoletus  :'  et  quia  quee  fra- 
cida  et  corrupta,  ea  minus  grata  sunt. 
Inde  factum  ut  fracere  pro  displicere 
Veteres  usurparint.  Idem. 

'^  Frater]  Nigidius  hoc  apud  Gell. 
lib.  xiii.  cap.  3.  Ant.  Aug. 


276 


SEXTI   POMPEII    FESTI 


Fratilli/  villi  sordidi  in  tapetis. 

Fratrare '  puerorum  ^   mammae  dicuntur,  cum  primum  tu- 

mescunt,  quod  velut  fratres  pares  oriuntur :  quod  etiam 

in  frumento  spica  facere  dicitur. 
Fratria,"  uxor  fratris. 
Frausus  "  erit,  fraudem  commiserit. 
Fraxare,y  vigiliam  circumire. 
Fregellae,^  locus  in  urbe,  in  quo  civitatis  illius^   hospites 

habitavere. 


2  A\,  puellarum. — 3  Ed.  Scal./fZii. 


NOT^ 


Frater']  Postremuni  elynion  ex  Ni- 
gidio  referl  Gelliuslib.  xiii.  cap.  10. 
•  Fratris  autem,'  inquit,  '  vocabulum 
P.  Nigidius,  homo  impense  doctus, 
non  minus  arguto  subtilique  etymo 
interpretatur  :  frater,  inquit,  est  dic- 
tus,  quasi  fere  alter.'  Vide  Nonium. 
Et  hoc  firmari  videtur  cognomento 
Romuli  qui  allellus  dictus  est,  id  est, 
gemelhis,  aba/ier.  Tamen  magis  pla- 
cet frater  esse  a  (l>pdTcup,  sive  pofius 
ab  jEoHco  (ppaT-np.  ^paTopas  euim  di- 
cebant  sodales,  qui  erant  tjusdem 
tribus  vel  etiani  familia>,  nam  (ppa- 
rpta  est,  quasi  iraTpia,  iuserto  p.  Inde 
et  collegae  appellantur  confratres. 
Dac, 

'  FratiUi]  A  <ppaTTw,  munio.  Et  ita 
videntur  esse  villi  illi,  qui  in  oris  et 
extremitatibus  tapetium  relinquun- 
tur,  quare  optime  fimbricB.  Glossae 
veteres  '  Fratilli,  KpocraoL'  Nam 
Crossi  sunt  \iyvai,  X^naTa,  fimbriae. 
Idem. 

*■  Fratrare']  Vide  '  Sororiare.'  Ant. 
Aug. 

Fratrare]  Etfraterculare.  Vide  'So- 
roriare.'  Dac. 

"  Fratria]  Nonius :  '  Fratriae  ap- 
pellantur  fratrum  inter  se  uxores.' 
Gloss.    '  Fratria,  e(VoT57p.'   Audroma- 


cha  et  Heleiia  erant  fratriae.  Idetn. 

^  Frausus]  Livius  lib.  xxni.  *  qui 
capitalem  fraudem  ausi,  quique  pe- 
cuniae  judicati  in  vinculis  essent.' 
liege,  fraudemfrausi.  Plautus  Asina- 
ria :  '  Metuo,  in  commune  ne  quam 
fraudem  frausus  siet.'  Jos.  Scal. 

Frausus]  Plaut.  Asinaria  Act.  ii. 
Sc,  2.  *  Non  placet,  metuo  in  com- 
mune  ne  quam  fraudem  frausus  siet.' 
Vide  '  Nonium.'  Dac. 

y  Fraxare]  A  (ppaTTu,  munio,  quod, 
qui  vigilias  obeunt,  ii  sint,  velut  alio- 
rum  septum  atque  muninientim).  Ali- 
ter  paulo  tamen  Scaliger  in  coiijec- 
taneis  :  '  Frago  antiquum,  ut  pago, 
tago,  est  lcntare,  flectere :  Trapa  ri 
<|)pa76ij',  unde  cppdyvvixi,  c[\\od  significat 
lentare,  ut, '  lentare  remum,'  VirRilio, 
et,  '  lentare  arcum,'  Statio.  Ab  eo 
(ppdyeiv,  et  (ppaTTtiv  dici  coopfuni  pro 
ambire,  et  Latinum  priscum  fraxare, 
obire,  circuire  vigilias,  a  fiago,  ut  a 
velio,  vexo,  tago,  faxo ;  fraxatores 
ergo  custodes  circumientes  vigilias.' 
Idem. 

'•  Fregellcp]  Fregella;  urbs  olim  no- 
bilis  ad  fluvium  Lirimsita,  unde  post- 
quam  cives  Romam  commigrarunt, 
locus  ubi  habilavere  FregellcB  dictu» 
est.  Idem. 


DK    VERBORUM    SIGNIFICATION  K    LI B.    VI. 


277 


Fremitum  ^  dictum  vclut  ferimentum. 

Frendere  ^  est  frangcre  :  unde  est  faba  fressa  :  unde  et  den- 

tibus  dicimus  frendere. 
Frequentarium,  frequentem. 
Frigere''  et  frictum  a  Grasco  venit  ippiKsivA 
Fringilla''  avis  dicta,  quod  frigore  cantet,  et  vigeat:  unde 

et  frigutire. 
Frivola^  sunt  proprie  vasa  fictilia   quassa.     Unde   dicta 

verbafrivola,  quae  minus  sunt  fide  subnixa. 
Frontem^  antiqui  masculino  genere  dixere. 


4  Al.  (ppiye 


NOIVE 


a  Fremitum]  Imano  a  fremo,  qnod  a 
PpefMa).  Idetn. 

•>  Frendere'\  Propiie  dentibus  col- 
lisis  sonituni  edere,  vox  a  sono  ficta. 
Per  nietonyniiani,  dentibns  frangere. 
Gloss.  '  frendeo,  eA.aa>,  tero,  fiango:' 
inde  Pacuvins  in  Antiopa  '  fniges 
frendeo,  solas,  ac  sicco  robore.'  Se- 
renus :  '  Copia fanis  uti  frendentibus 
erutasaxis.'  Attius  Troadibus:  'Saxo 
fruges  frendam.'  Virg.  in  Ciilice :  *  ob- 
via  infrenderet.'  I nd e /ressus,  fractus, 
Cohiniel.  lib,  ii.  rap.  11.  '  Cicera  bu- 
bus  erui  loco,  fressa  faba  datur  in 
Hispania  Betliica.'  Et  Celsus  cap.  18. 
lib.  V.  Martial.  lib.  iv.Ep.  46.  '  Far- 
ris  seniodiiis,  fabaque  fress*.'  Vide 
'  Nefrendes.'  Idem, 

'^  Frigere^  A  (ppiKfiv  sive  <ppiyuv. 
Lege  (ppvyetv.  Glossariiim  :  '  frigit, 
(ppvyei,  T-qyavl^ii.'  Sartat;ine  torret. 
Inde  '  frictae  nuces,'  Plauto  ;  '  fric- 
tuiii  cicer,'  Horatio.  Idem. 

d  Fringillal  ^-k^vos.  Jos.  Seal. 

Fringillal  Nonius:  '  Frigere  est, 
et  frigutire  et  fritinire,  subsilire  cuiii 
sono,  vel  erigi  et  exsilire,  qnod  quaj- 
cumque  friguntur  vel  frigent  nimio 
calore  vel  frigore,  cum  sono  snsuni 
subsiliunt.'  A  /rigutire  igitur  sive 
fringutire  erit  fringillus  &\vefringilla, 


avis  sie  dicta  quod  crebro  snbsiliat 
et  subsultet  cuni  sono.  Sic  afritin- 
nire,  fritinmis,  e.t  per  diminutionem 
fritillus,  vasculum,  turricnla,  in  quo 
tesserae  fritiniunt,  cum  sono  subsi- 
liunt,  concussapque  agitantur.  At 
Varro  innuit  fringutire  et  fritinnire 
voces  esse  a  sono  effictas,  et  iliam 
fringillaruni,  hanc  hirundinum  pro- 
priani ;  sed  per  nietaphoram  ad  ho- 
mines  transferri.  Ejus  verba  snnt  lib. 
V.  de  L.  L.  '  Ejusdem '  (Ennii)  '  ab 
hirundine,  Nefrende  fritinnisuaviter. 
M.  Actius  in  Casina  a  Fringuilla, 
Quid  fringutis,  quid  istuc  tam  cupide 
cupis.=  '  Inde  Fulgentius  '  Frigutire,' 
inqnit,  '  est  subtiliter  adgarrire,'  et 
affert  locum  Plauti  quem  laudat  Var- 
10  :  '  Quid  fringutis,'  &c.  Dac. 

e  Frivola]  Afrio,  contero,  imminuo. 
BudEBHs  annot.  in  Pandect.  Sumitur 
pro  supelleclili  tenui  Ulp.  leg.  ii. 
§  4.  D.  de  pigner.  act.  '  Non  enim 
credibile  est  hoc  convenisse,  ut  ad 
universam  pensionem  insulas  frivola 
nica  teneantur.'  Seiiec.  lib.  Contro- 
vers.  III.  '  Ego  illos  in  frivolainvi- 
tavi  nostra.'  Idetn. 

'  Frontem]  Vide  '  Corius.'  Ant. 
Aug. 

Frontem.]  Vide  '  recto  fronte.'  Dac. 


278 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Frugamenta»  a  frugibus  appellata. 

Fruniscor''  et  frunitum  dixit  Cato,  nosque,  cuni  adhuc  di- 

cimus  infrunitum,  certum  est  antiquos  dixisse  frunitum. 
Frutinal,^ '  templura  Veneris  fruti.^ 


5  Al.  Frucinal.  Vid.  inf.— 6  Quidara  libri //■«<«  vel/ci/g-i. 


NOT^ 


s  Frugamenta]  An  legendiim  fru- 
menta?  an  existimavitFestn.s/)M>nen<a 
dicta  quasi  frugamenta,  a  fiugibus  ? 
Dubito.  Frugis  etfrumenta  a  fiiien- 
do.  Fruges  sunt,  quae  siliqiia  seu  fol- 
liculo  continentur,  ut  faba,  liipinuni, 
et  reliqua  legumina  ;  frunifnta,  qiiae 
liabent  aristain.  Interdum  tamen 
frugis  nonien  generale  est.  Et  Julia- 
nus  Juriscousultus  D.  de  Verbor. 
signif,  I.  Lxxvii.  tradit  '  frugem  ap- 
pellari  omnem  reditiim,  non  solum, 
qui  ex  fruinentis  aut  leguminibus, 
verum  etiam,  qui  ex  vino,  vel  ex  sil- 
vis  CJeduis,  vel  creteefodinis,  lapici- 
dinis  percipitur.'  Idem. 

^  Fruniscorl  Quod  ait  viilgo  dici 
infiunitum,  iisusest  Senecade  Bencf. 
lib.  iii.  '  Infruuita,'  inquif,  '  et  anti- 
quaria  est,  quae  nesciat  matrimonium 
vocari  uuuin  adulterum.'  Infrunitiis 
ergo  plane  est,  quod  Grsecis  ci.veip6- 
Ka\os.  Ad  quem  sensiim  videtiir  ac- 
cepisse  interpres  vetiis  Latinus  bib- 
liorum  sacrorum.  Nam  in  lib.  Sa- 
pientias  Jesu  filii  Siracli  ita  legitur  : 
'  Animo  inreverenti  et  infrunito  ne 
tradas  me,  Doniine,'  Est  autem  locus 
cap.  23.  Ex  quibus  verbis  apparet 
miitilumessecodicemGrapcum,in  quo 
tautum  legitur  :  KOi\ias  ope|is  Koi 
cvvoviriacrijihs  /^r;  KaraAaPeTuadv  fxi.  Kal 
^vxTi  avatSil  fir)  TrapaSds  fxe.  Ut  Iter, 
itiner,  Jecur,  Jecinor,  Se,  sine  ;  sic 
Fruor,  fruinor,  Fruiscor,  fruiniscor, 
et  fruniscor,  Jos.  Scal. 

Fru7iiscor  et  frunitum'\  Gelliiis  lib. 
XVII,  cap,  2.  ad  illud  Q,  Claudii  pri- 


mo  annali  :  '  Domus  suas  quemque 
ire  jubet  et  sua  omnia  frunisci.'  *  Ra- 
rius  quidem,'  inquit,  '  fuit  in  atate 
jM.  TiiUii,  ac  deinceps  infra  rarissi- 
mum  :  dubitatumque  est  ab  imperi- 
tis  antiquitatis,  an  Latinum  foret. 
Non  modo  autem  Latinum,  sed  ju- 
cundius  amceniusqiie  etiam  verbum 
fruniscor  factum  est,  quam  fruor.  Q. 
Metellus  Numidicus,  qui  caste  pure- 
que  lingua  usus  Latina  videtnr,  in 
epistola  quam  exul  ad  Domitios  mi- 
sit,  ita  scripsit :  Ego  neque  aqua  ne- 
que  igni  careo,  et  siimma  gloria  fru- 
niscor.  Nsvius  in  Atellana,  qua: 
Partus  inscripta  est,  hoc  verbo  ita 
ntitur  :  Quod  magnopere  quassierunt, 
id  frunisci  non  queunt.  Qui  non 
parsit  apud  se,  frunitus  est.'  Hzec 
Gellius.  Ut  fruor,  fruiscor,  sic  a 
fruinor,  fruiniscor,  et  per  syncopen 
fruniscor,  A  fruniscor  frunitus ;  et 
infriinitus  proprie  dictus  homo,  qui 
rebus  frutiisci  nesciret,  vel  hoino  nul- 
lius  frugis,  sed  postea  homo  agrestis 
insulsus  aneip6Ka\os.  Nisi  nialis  fru- 
niscor  geminam  oliin  habiiisse  notio- 
nem  ;  unam  fruendi  a  friior,  alteram 
sapiendi  a  (ppoveoo.  Unde  '  infrunitus 
&ppwv.'  Sipontinus  :  '  Frunitus  dici- 
tur  prudens,  hoc  est,  is,  qiio  perfrui 
licet ;  siciit  a  eontrario  infrunitus, 
insipiens,  ac  stolidus,  qiii  nulli  usui 
est.  Sed  nos  frunitiim  et  infrunitum 
a  Graeco  potius  deducta  existima- 
mus  ;  nam  Graeci  <ppovlfiov  pruden- 
tem,  &(ppova  dcmentem  dicunt.'  Dac. 
'  Frutinul]  Si  liceret  in  priuia  lite- 


DE    VERBORUM    SIGNTFICATIONE    LIB.    VI. 


279 


Frux  fiugis''  dixerunt  antiqui  fructam  et  fructum.'^ 
FuciLis  ^ '  falsa;  dicta  autem  quasi  fucata.^ 


7  Vide  Notas.— 8  Al.  Futilis.—9  Quidam  libb.  fucilia. 


NOTiE 


ra  erratnm  librarii  existimare  in  hoc 
nomine,  ut  in  aliis  quibnsdam,  Eru- 
cinal  potius  scriberem,  teniplum  Ve- 
neris  Erucinae  :  id  fuisse  duplex  Ro- 
mae  in  Capitolio,  et  ad  portam  Colli- 
nam,  testatiir  Livius  lib.  xxii.  xxiii. 
XXX.  XL.  Extat  etiani  denarius  C. 
Considii  Noniani  cum  templo,  in  quo 
ERUC  scriptum  est.  Illud  vero,  quod 
in  Sicilia  Erycinae  Veneri  erat  dica- 
tum,  laudatores  non  dcsiderat.  Sed 
nil  temere  affirmandum  esse  reor. 
Ant.  Aug. 

Frutinal]  Veneris  Fruti  niemine- 
runt  Solinus  :  '  Dum,'  inquit,  '  simu- 
lacrum  dedicat  Veneri  matri,  quee 
Fruti  dicitur.'  Ilem  Augiistinus  lib. 
IV.  cap.  21.  de  Civit.  quam  '  Divam 
Fruti  Seiam  '  vocat.  Triuni  horum 
testimoniis,  Solini,  Festi,  Augnstini 
cur  fidem  elevemus,  quominus  Fruti- 
nal  legamus,  causiE  non  est.  At  Erii- 
cinae  Veneris  templum  fnit  Romae. 
Quid?  propterea  non  erit  et  Veneris 
Fruti,  praesertini  cum  constet  fuisse 
Venerem  cognomine  Fruti?  Neque 
nos  non  vidimus  nummum  Cousidii 
Noniani :  ejus  enim  copiam,  et  alio- 
rum  vetustatis  monumentorum,  nobis 
fecit  Christophorns  Neytter  Augus- 
tanus.  At  Glossarinm  Erucinam  non 
Venerem,  sed  Isim  putat ;  '  Erucinae, 
"lo-iSos.'  Male  liodie  Erndnae  :  A  Ve- 
nere  Fruti  dicta  est  Frutilla,  tuy^, 
quia  Veneri  dicata  est.  Glossae  :  *  Si- 
ne  dubio  Fruti  detruncatiun  ex  'Appo- 
8iTrj.'  Naui,  cnm  post  tenipora  Nu- 
mae  in  nrbem  Venus  recepta  sit,  non 
potuit  haberc  nomen  Latinum,  sed 
Graecnm  Afiodite,  qnod  distortiini  in 
Fruta,  seu  Fruti  :    sic  etiam  diceba- 


tur  Venus  Murti,  ut  Venus  Fruti. 
Varro :  '  Intimus  circus  dictns  ad 
Murtim.'  Utrumqiie  antem  potest 
dici  et  Fruti  et  Frutis ;  itera  Murti 
et  INIurtis.  Jos.  Scal. 

Frutinal]  Atqui,  si  ita  sit,  Venus 
et  Frutis  idem  est.  Non  potest  igi- 
tnr  Frutis  esse  Veneris  cognomen- 
tum.  Quare  potius  legendum  Fru- 
cinal,  templum  Venerisfrugi.  Frucinal 
pro  Fruginal.  Et  ita  '  Venus  frugi ' 
coelestis  ilia  Venus  sit.  Sed  mihi 
maxime  placet,  ut  Frutis  dicatur  a 
fruor,  nempe  fructus,  frutus,  frutis. 
Vide  Salnias.  in  Solin.  cap.  8.  Dac. 

^  Fritxfrugis]  Futo  ita  distinguen- 
dum,  et  siippienilHin  :  Frux,  frugis 
dixerunt  untiqjii.  Mox  a  capite,  Fruc- 
tum  etfructam  a  fruor.  Frux  qnidem 
dixit  Ausonius  imitalione  Veterum  : 
'  Ante  equidem,  campis  quam  spicea 
siippeteret  frux.'  Fructus  suni,  et 
perfructus  aliquam  rem,  dixerunt  Ve- 
teres,  inter  quos  Lucretius,  Jos.  Scal. 

Fruxfrugis]  Scaliger  haec  ita  dis- 
tingnit  et  supplet :  Frux,frugis  dix- 
erunt  anliqui.  Et  a  capite  :  Fructum 
etfruclam  afruor.  Nihil  muto.  Nam 
sic  saepe  Festiis.  Distinctio  tautum 
post  antiqui  ponenda  est.  De  recto 
frux  vide  Varronem  lib.  viii.  Auso- 
nius  Veteressecutus : '  Ante  equidem, 
campis  quam  spicea  suppeteret  fnix.' 
Fruclus  autem  et  fructa  pro  fruitus. 
Lucret.  lib.  iii.  '  Sin  ea,  quae  fructus 
cumqne  es,  perire  profnsa.'  Item  : 
'  Oinnia  perfructns  vitai  praemia, 
niarces.'  Dac. 

'  FuciUs]  A  fuco,  ut  ab  lierba,  her- 
bilis,     Nihil  niutandum.  Jos.  Scal. 


280 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Fulgere  ™  prisci  pro  ferire  dicebant,  iinde  fulgur  dictum 

est. 
Fulguritum  "  id,  quod  est  fulmine  ictum  :  qui  locus  statim 

fieri  putabatur  religiosus,  quod  eum  Deus  sibi  dicasse 

videtur.'° 
Fulmen°  dictum  a  fluore  "  flammae. 
Fundus  P  dicitur  ager,  quod   planus  sit  ad  similitudinem 

fundi  vasorum.     Fnndus  quoque  dicitur  ^*  populus  esse 

rei,  quam  alienat,  hoc  est,  auctor. 


10  Ed.  Scal.  videvetur.— II  Qniiam  \ihb.fulvore.\et.  cod.fulgore. 


NOT.E 


"■  Fulgere']  Falsnm  erit  qnod  ait 
Festus,  nisiferire  intelliijas  de  fulgo- 
re  et  coruscatione  :  Fulgur  eniin  pro- 
prie  est  ignis  sive  coruscatio  cum 
fulmineemicans;  fulmen  telum  ipsum 
quod  mittitur.  Etsi  postea  frequen- 
ter  fulgur  pro  fulmine,  ut  infra  ful- 
guritum  quod  fulgure,  id  est,  fulmine 
cilum  est.  Dac. 

"  Fulgiiritum]  'Locus  fulguritus," 
rdiros  KfpawoTrXi]^,  qui  bidenfal  dicitur. 
Vide  '  bidental.'  Idem. 

°  Fulmen]  Inimo  a  fulgore,  ut  in 
vet.  cod.  prohat  Varro  lib.  iv.  de  L. 
L.  Nam  etsi  ignis  proprie  manarc 
dicatur  et  Huere,  ut  apud  Liicret. 
'  Quain  noster  fluat  e  tedis  terrestri- 
biis  ortiis;'  et  Callimacli.  liym.  in 
Dian.  t6  pa  Trarphs  airuard^oucn  Kepau- 
vol ;' '  qnA\n  (liicem)  palris  tli.stillant 
fulmina  ; '  a  fiuore  taiiien  esse  nequit 
fiilmen,  nisi  transpositis  literis  quasi 
fluimen.     Quod  ineptiim  est.  Idem. 

P  Fnndus]  Ciceio  pro  Balbo  ita 
fieri  populum  fiindum  scribit  :  '  si 
ciim  jiississet  populus  Koiii.  aliqiiid, 
si  id  adscivissent  socii  popiili,  ac  La- 
lini ;  et  si  ea  lex,  quani  nos  habere- 
mus,  eadein  in  populo  aliqiio  tam- 
qu/m  in  fundo  resedisset,  iit  tiim  lege 
eadom  is  populus  teiieretur.'     Signi- 


ficare  autem  auctorem  ex  sententia 
accusatoris  Balbi  crediderim.  '  Ne- 
gal,'  inquit,  '  ex  fojderato  populo 
quemquam  potuisse,  nisi  is  populus 
fiindus  factiis  esset,  in  lianc  civita- 
tem  venire.'  Et  postea :  '  Potuit 
magisfundiis  popuhis  Gaditanus  tieri, 
quoniam  Iioc  magnopere  delectare 
verbo,  si  tum  fit  fiiiidiis,  cum  scita 
ac  jussa  nostra  sua  sententia  compro- 
bat,  quam  cum  bospitium  fecit?' 
Plrtutus  in  Trinummo:  'Nunc  mihi 
is  propere  conveniendus  esf,  ut  quae 
cum  ejiis  Filio  egi,  ei  rei  fiindus  pa- 
ter  sit  potior  :  co.'  Adde  Gell.  lib. 
XVI.  cap.  13.  et  lib.  xix.  cap.  8.  Ant. 
Aug. 

Fundus]  A  Gra^co  jSuebs,  inius,  sive 
poliiis  /8eV0os,  profiinditas:  nam  fun- 
dus  priina  notione  iiotat  imum  putei, 
fluvii,  dolii.  Postea  de  agro  cum  se- 
dificiis  usurpatus.  Duc. 

'I  Fundus  quoque  dicitur]  Ciccro 
pro  C*cinna  :  '  Iii  jiidicium  non  ve- 
nire  iitriim  Capciniia  possedit,  niiilto 
etiam  niinus  quari,  Cacinna  fiindus 
sit  nec  ne  :  nie  tamen  dociiisse  fun- 
dum  esse  C*cinnam.'  IdemsaRpe  in 
oratione  pro  Balbo.  Usus  est  etiani 
Plaiit.  Trinum.  act.  v.  sc.  1.  '  Nunc 
mihi  is  propere  conveniendus  est,  ut 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    VI. 


281 


Funebres  tibiae  '  dicuntur,  cum  quibus  in  funere  canitur : 

quas  Flamini  audire'  putabant  illicitum. 
Furcilles,*  sive  furcilla,'"  quibus  homines  suspendebant. 
Furnalia,''"  sacra  Furinae,  quam  Deam  dicebant. 
Furum  genitivus  pluralis  a  fure. 
Furvura  "  nigrum,  vel  atrum  :  hinc  dicta  furnus,  furiae,^  fu- 


12  Vide  Notas  inf.- 
Furinalin. 


-13  Quidam  libb.  FurriHaHa.     Legendum  monet  Uac. 


quae  cum  ejus  filio  Egi,  ei  rei  fun- 
dus  pater  sit  potior  :  eo.'  Fundus  igi- 
tur  dictus  auctor,  quo<l  sit  veiuti  so- 
lum  et  firuiamenltini.  Idein. 

^'  Fuiiebres  tibia;'^  Nam  fimeribus 
tibiae  addebantur :  Ovid.  v.  Fast. 
'  Cantabat  fanis,  cantabat  til)ia  ludis, 
Cantabat  moestis  tibia  funeribus.' 
Item  de  tibicinum  ntmiero  :  '  Adde, 
qtiod  /Ediiis  poiiipam  qui  funeris 
irent  Artifices  solos  jusserit  esse 
decem.'  Erat  in  leg.  12.  tab.  *  De- 
cem  tibicinis  adliibeto.'  Servius  au- 
lem  ad  V.  /Fiieid.  notavit  antiquae 
consueludinis  fuisse,  ut  majoris  aeta- 
tis  funera  ad  tui)am  proferrentiir,  mi- 
noris  vero  ad  tibias.  Inde  Papinius 
Theb.  VI.  '  Tibia  cui  teneros  suetum 
producere  manes.'  Idem. 

*  Quas  Flamini  audire]  Flamini  ta- 
nien  fuiius  exequi  non  est  religio. 
Gellitis  cap.  15.  lib.  x.  Idem. 

'  FurciUes]  Immo  quibiis  aliquid 
movebant.  Furcillis  uiovere,  expel- 
lere,  ejicere,  etLatinis  proverbialiter 
efl^ertur,  et  Graecis  ipsis,  qtii  SiKpdvois 
wOelv  dicunt,  adeo  ut  ne  inferiurum 
«|uidem  temporum  Gra-ci  ignorarint. 
Cfdreiitis:  rovs  jSacriAiKoi/s  Brjcravpovs 
KivaiSoLS,  Kol  aaix^uKKjTplais,  Ka\  dpxv<^- 
Tpiai,  Koi  aKoKiaTtci/  SXeov  irXriBvi  SiKpa.- 
vois  oKois  airoKfvovvTos.  Non  est  dii- 
biiim,  (|iiiii  ea  verba,  ijuibus  homines 
suspeiidetiant,  sint  empl.istrum  ipsius 
Pauii  breviatoris.  Jos.  Scal. 

Furcilles,  sive  furcilla']  Existimo 
Festum   loqui  de   furcis   poenalibus, 


NOT;E 

ad  quas  nocentcs  alligati,  et  ita  cir- 
cumducti,  in  iis  postea  tollebantur. 
Quare  temere  Scaliger,  qui  verba  ista, 
qiiibus  homines  suspcndebant,  Pauli  em- 
plastrtim  pronuntiavit.  Sane  si  quid 
hic  tentandum  esset,  crederem  vo- 
cem  addendam,  nempe:  quibus  ho- 
mines  onera  suspendebant.  Ut  de  ae- 
rumnulis  quibus  religatas  sarcinas 
viatores  gerebant  Festus  locutussit ; 
nam  et  furcillae  dicebantur.  Vide 
'  iErnmnulae.'  Initio  etiam  legendum 
furcilles,  sive  furcilliB.  Dicebantur 
enim  furcilles  et  furcillae,  ut  'caules,' 
'  caulap,'  &c.  Dac. 

"  Furnalia]  Varro  lib.  v.  de  Lin- 
gua  Lat.  '  Furinalia,'  et  lib.  iv.  et  vi. 
'  FurinalisFlamen,'  et  *  Furinales  fe- 
riae.'  In  fastis  inariiioreis  8.  Kal. 
Aug.  FvRH.  hoc  est  Furrinalia.  Ita 
credeiidum  est  Deam  ipsam  Fuiri- 
nam  esse  appellatam.  Ant.  Aug. 

Furnalia]  heg,efurinalia:  Var.  lib. 
v.de  L.  L. '  Furinalia  aFurina,  quod 
ei  Deae  feria;  publicae  dies  is,  ctijus 
Deae  honos  apud  antiquos  :  nani  ei 
sacra  instittita  annua  et  flamen  ad- 
tributus :  nunc  vix  nomen  notum 
pauf  is.'  Furinalia  erant  8.  Kalend. 
Atigust.  Fiirina  eadem  quae  Furia. 
Vide  Lil.  Gyraldi  Syntagma.  Dac. 

"  Furvum]  Furvus  est  color,  qui 
ex  adu>tione  comparatur.  A  ferveo, 
quasi/fjcus.  Vel  ut  Vossius  a  (pw^u 
torreo,  Nam  et  olini  dicebant /usuus. 
Idein. 

y  Hinc  dicta  furnus,  furia]  Furnus 


282 


FESTI    DE    VERB.   SIGNIF.    LIB.  VI. 


nus,  fuligo,  fulgus,  fumus.     Furvum  bovem/  id  est,  ni- 

grum,  imraolabant  Averno. 
Futare,''  argucre  est :  unde  et  confutare.    Sed  Cato  hoc  pro 

saepius  fuisse  posuit. 
Futiles  ^  dicuntur,   qui  silere   tacenda  nequeunt,   sed   ea 

eflfundunt:  sic  et  vasa  futilia  a  fundendo  vocata. 


NOT;E 


quidem  a/«;To  lecte  duci  possit,  sed 
in  reliqiiis  Festus  ineptus  est ;  Furia 
enim  afurere  ;fuligo  zfumo,  quasi  fu- 
viiligo ;  Funus  a  funalibus,  sive  potius 
a  <p6vos.  Fumus  ab  jiiolico  (pvtJ.os,  pro 
6vfiis,  TTvor],  drjp.  aer,  spiritus.  Idem. 

^  Furi-um  botem]  Diis  inferis  lios- 
tia  furva  faciebant.  Virg.  vi.  ^Eneid. 
'  Quatuor  hic  prinmm  nigrantes  ter- 
ga  juvencos  Constitiiit.'  Et  paulo 
post :  '  Ipse  atri  velleris  agnam  JE- 
neas  matri  Eumenidum  magnaeque  so- 
rori  Ense  ferit.'  Idem. 

a  Futare]  Isidorus  :  '  Futo,  i\iyx<^-' 
Jos.  Scal. 

Futare]  Proprie  futo,  quod  erat  vas 
aquarium,  aquam  ferventem  compes- 
cere.  Varr.  lib.  iv.  de  L.  L.  '  Vas 
aquarium  vocant  futum,  quo  in  tri- 
clinio  allatam  aquam  infundebant.' 
Et  proprie  Titinuius  in  Setina  :  '  Co- 
quus,  ahenum  quaudo  fervit,  paulla 
confutat  trua.'  Inde  per  metapho- 
ram  futare,  arguere.  Gloss.  '  futo 
i\4yx<'','  a  quo,  confutare,  refutare. 
Idem. 


i»  Futiles']  Lutatius  Grammaticus: 
'Fntile,  vas  lato  ore,  fnudo  angusto, 
quo  utebantur  in  sacris  Deae  Vestie  : 
quia  aqua  ad  sacra  Vestffi  in  terra 
non  ponitur.  Quod  si  fiat,  piaculum 
est.  Unde  excogitatuni  est  vas,quod 
stare  non  posset,  sed  si  positum,sta- 
tim  funderetur.  Cnde  et  homo  com- 
missa  non  retinens,  Futilis  dicitur.' 
Hasc  ille  vetus  Grammaticus.  AtTe- 
rentins  in  Eunucho  vas  futile  intelli- 
git  plenum  rimarum.  Jos.  Scal. 

Futiles]  Donat.  And.  act.  iii.  sc.  5. 
'  Futili,  id  est,  levi,  a  vase  quod  futile 
dicitur,  quod  non  deponunt  ministri 
sacroruni,  quod  est  acuto  fundo  et 
patulo  ore,  eoque  instabile  est.'  Idem 
Phorm.  act.  v.  sc.  1.  'Effutiretis  est 
eloqueremini,  evacuaretis,  exinanire- 
tis,  ab  eo,  quod  est  effundere.  Trans- 
latio  est  a  vase  futili  nomine,  qiiod 
patulo  ore,  fundo  aciitn,  in«tabile,  ni- 
hil  prorsus  continet.  Uiuie  fiililis  di- 
cilur  ejusmodi,  ut  nihil  intra  se  con- 
tineat,  et  semper  inaiiis  sit.'  Duc. 


SEX.  POMPEII  EESTI 

DE 

VERBORUM    SIGNIFICATIONE 
LIBER  VIl. 


Gaia  "  Csecilia  appellata  est,  ut  Romam  venit,  quse  an- 


NOTiE 


a  Gaia]  Pauli  errorem  pothis  quam 
Festi,  vel  Verrii,  crederem  in  lioc  ge- 
nere  scripturee :  in  quo  post  Con- 
stantinum  omnes  paene  librarii  et 
marmorum  incisores  errabant.  Iso- 
tum  est,  illud  Quintiliani  Caium,  et 
Caiam  scribi:  dici  vero  Gaium  et 
Gaiam.  Paulum  nou  errasse  arbitror, 
cum  viderim  antiquissimum  Festi 
fragmentum  ordine  literarum  scrip- 
tum  ;  et  Verrius  eundem  ordinem  se- 
cutus  fuerit,  in  libris  de  verborum 
signiticatione.  Secnti  igitur  sunt  so- 
num,  non  figurani  literae:  vel  cum 
ipsi  alio  loco  scripserint,  imperitimu- 
tarunt,  erratum  librariorum  esse  pu- 
tantes.  Quod  ad  rem  ipsam  attinet, 
vidend.Plutar.  in  Problem.  Plin.  lib. 
VIII.  cap.  48.  Julius  Paris  in  epi- 
tome  Valerii  Maximi  de  praenoinini- 
bus.  Sed  et  observatum  est,  omnes 
mulieres,  quag  alio  praenomine  care- 
rent,  Caias  dictas,  earumque  libertos 
Caii  praenomine  plerumque  appella- 
tos  :  seque  CaicB  libertos  dixisse.  Vi- 
dend.  Cicero  pro  L.  Muraena,  et  Ve- 
lius  Longus  de  Orthogr.  Ant.  Aug. 


Gaia  Ccecilia']  Ex  Quintiliano  ta- 
men  Caia  et  Caiits  per  C  scribebatur, 
sed  Gaia  et  Gaius  pronuntiabatur  per 
G.  Ejus  verba  sunt  lib.  i.  cap.  7. 
'  Quid  qua;  scribuntur  aliter  quam 
enuntiantur?  Nam  et  Gaius  C  li- 
tera  notatur,  quae  inversag  mulierem 
declarat:  quia  tam  Caias  esse  voci- 
tatas  quam  Caios,  etiam  ex  nuptiali- 
bus  sacris  apparet.'  Quod  ad  morem 
attinet,  idem  Valer.  Max.  '  Cete- 
rum  Caia  usu  snper  omnes  celebrata 
est :  Fertur  enim  Caiam  Caeciliam 
Tarquinii  Prisci  regis  uxorem,  opti- 
niam  lanificam  fuisse.  Et  ideo  insti- 
tutum  fuit,  ut  novoe  nuptae  ante  ja- 
nuam  mariti  interrogatae  quanam  vo- 
carentur,  Caiam  esse  se  dicerent.' 
Vide  Plutarcb.  in  problem.  Plin. 
lib.  VIII.  cap.  48.  Cicer.  pro  Murae- 
na,  qui  id  facete  cxagitat.  '  Quia,' 
inquit,  '  in  alicujus  libris  exempli 
causa  id  nomen  invenerunt,  putarunt 
omnes  mulieres  quae  coemtionem  fa- 
cerent,  Caias  vocari.'  Vide  Velium 
Longum  de  Orlhographia.  Dac, 


284  SEXTI    FOMPEII    FESTI 

tea  Tanaquil  vocitata  erat  iixor  Tarquinii  Prisci  repfis 
Romanorum:  quae  tantae  probitatis  fuit,  ut  id  nomen 
ominis  boni  causa  frequentent  nubentes,  quam  summam 
asseverant  lanificam  fuisse. 

Galbeum,*'  ornamenti  genus. 

Gallam'^  bibere,  ac  rugas  c^nducere  ventri,  cum  ait  Luci- 
lius  ;  prasmonet  parsimonia  esse  utendum,  neque  gulae  in- 
dulgendum,  ventremque  coartandum. 

Galll,'^  qui  vocantur  Matris  Magnae  comites,  dicti  sunt  a 
flumine,  cui  nomen  estGallo:  quia,  qui  ex  eo  biberint,  in 
hoc  furere  incipiant,  ut  se  privent  virilitatis  parte.  Alii 
putant  ideo  eos  sibi  genitalia  incidere,  quia  violaverint 
nomen  patris,  matrisve,  ne  possint  ipsi  fieri  parentes. 

Ganeum  "^  antiqui  locum  abditum,  ac  velut  sub  terra  dixe- 
runt.  Terentius :  Ubi  illum  quajram  ?  credo  abductum ' 
in  graneum. 


1  Alii  libb.  abditum  vel  ohductutn. 

NOT^ 

*>  GalbeuTTi]  Vide  '  Calbeos.'  Idem.  viiidem  Cybelen    altasque  Cclaenas 

<=  Gallam]  Liicii.  lib.  xv.  apud  No-  Amnis  it  insana  nomine  Gallus  aqua. 

nium  :  '  Qujb  gallam  bibeic  ac  lugas  Qui   bibit   inde,   furit :    procul    liinc 

couducere  ventri  Farre  aceroso,  oleo  discedite,  qnis  est  Cura  bonae  men- 

decumano,  panecoegit  Cumano.'  Sic  tis,  qui  bibit  inde  furit.'    Herodianus 

euim  scribendi  sunt  hi  versus.  Ant.  iu  Commodo:  UdKaifiiv^pvyes  wpyla^- 

Avg,  ov  eVi  T(j5  iroTaju.^   rdWto  ■Kapa^piovTi, 

Gallain  bibere]  Integrum  Lucilii  lo-  d<^'  ou  tV  firoDVvjxiav  pipovffiv  ol  tjj  Qec^ 

cum  aftert  Nonius  in  voce  *  acero-  rofilai  kpuixtvoi.   '  Antiquitus  Phryges 

suni,'  ex  Annal.  xxv.    '  Qiiae  Gallam  Or^ia   celcbrabaiit  ad  fluenta  fluvii 

hibere   ac   rugas   conducere    ventri,  Galli,  a  quo  nomen  habueie,  qui  Deaj 

Farre  aceroso,  oleo  decuinano,  pane  castrati  consecrantur.'  Idem. 
coegit  Cuinano.'     Galla  est  fructus         ^^  Ganeum]  Terent.  in  Adelph. '  Ubi 

sub  aulumnum  arboribus  iunascens,  ego  illum  quneram?'  Ant.  Ang. 
prapcipue  robori,  Gall.  noi.v  de  galle.  Guneum]  LocusTeient.  est  Adelph. 

Ejus  sapor  asper;  quare  vinum,qnod  act.  iii.  sc.  3.  nbi  Donat.  '  Veteres 

atruin    esset,  et   asperiim    ad  instar  gaiieum    ineritoriam    tabernam   dix- 

gallae,  Gallaiu  dixere.  Dac.  erunt,  airh  rfis  yas ,  tout    effri  rrjs  yrjs. 

*•  Galli]  Sacerdotes  Rhea;  castrati,  Quod  ipsa  sit  in  tt-rra,  non,  ut  Caena- 

a  Gallo  fluvio   Phrygiae.     Ovid.  iv.  cula,  superius.'     Er^o  ganeum,  quasi 

Fast.  '  Cur  igitur  Gallos,  qui  se  exci-  yavtTov,  a  ya,  sive  poiius  ydva,  ut  Ve- 

dere,  vocamus,Cuin  tantuin  aPhry-  teres   dicebant,    si    fldes    Hesychio. 

gia  Gallica  distet  humus  ?  Inter,  ait,  At  Julius   Caesar  Scaliger  Exercit. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATION  E    LIB.    VII. 


285 


Gannitio/  canum  querula  murmuratio. 

Galearia^  s  a  galearum  similitudine  dicta. 

Gaudium  ^"  «tto  toO  yawpjav  dictum. 

Gaulus/  genus  navigii  paene  rotundum. 

Gemursa  ^  sub  minimo  digito  pedis  tuberculum,  quod  ge- 

mere  faciat  eum,  qui  id  gerat. 
Genas  ^  Ennius  palpebras  putat,  cum  dicit  hoc  versu :  Pan- 


2  Al.  Galeria  vel  Galerita. 


aOTIE 


cccxviii.  Sect.  11.  ait  ganeum  dici  a 
yivos,  hoc  est,  gaudium,  ydtwirBai, 
gaudere,  nempe,  quod  homines  lae- 
tam  voluptariamque  vitam  ibi  agi- 
tent.  Dac. 

f  Gannitiol  A  yivvvffQai,  gaudere, 
proprie  de  canibus,  qui,  ut  ait  Lucre- 
tius  :  '  Gannitu  vocis  adulant.'  Qui- 
dam  vulpibus  etiam  tribuunt.  Idem. 

e  Galearia^  Lege  Galerita.  Gale- 
rila  et  galeritus  avis  dicta  ab  apice, 
quem  habet  in  capite,  galeae  speciem 
referente.  A  Grzecis  similiter  K6pv- 
Sos,  KopvdaXhs,  et  Kopv5a\\s  dicitur: 
nam  KSpvs,  galea.  Galeria  hic  locum 
habere  non  potest  :  nani  Galeria 
tribns  a  Galeso  fluvio  nomen  habuit, 
sive  ab  alio  quovis  loco.  Idem. 

•»  Gaudiuml  Immo  potius  a  yaOew 
slve  potius  a  ya$4a>,  laetor,  gaudeo. 
Idem. 

'  Gaulus]  Navis  Phoenicia  rotunda: 
nam  Graeci  veteres  usque  ad  Jasonem 
et  Argonautas  rotundis  soium  navi- 
bus  utebantur.  Unde  Plin.  lib.  vii. 
cap.  56.  '  Longa  nave  Jasonem  pri- 
mum  navigasse  Philostephanus  auc- 
tor  est.'  Aristoph.  in  avibus  :  roGAoi' 
KTwfiai  Kol  vavK\.r}pu).  '  Navem  possi- 
deo,  et  guberno,'  Ubi  Schol.  yav\os, 
ioiviKiKhv  aKd(pos.  Et  Callimach.  Kv- 
irpSde  ^iS6vi6s  (le  KaOiiyayev  ivddSe  yav- 
\os.  '  Ex  Cypro  Sidonius  nie  huc 
adduxit  Gaulus.'  Ab  hnjus  Gauli 
fornije  similitudine  vas  pastorale  Gau- 


lus  dictum  Theocrit.  Idyll.  v.  Stoo-w 
S"  o/CTob  fjLiV  yavKiiis  r^  Uavl  ydXaKTos. 
'  Statuam  vero  octo  quidem  gaulos 
Pani  lactis.'  Vide  Hesyoh.  Sic  et 
nuilta  alia  nomina  sunt  navigiis  com- 
munia  cum  vasis,  ut  Kvfxfiai,  KdvBapoi, 
Ke\e^ai,  (TKd(pai.  Idem. 

^  Gemursa]  Plin.  lib.  xxvi.  cap.  1. 
'  Et  bene  quidem  morbus  celeriter 
in  Italia  restinctus  est,  sicut  et  ille, 
quem  Gemursam  appellavere  prisci, 
inter  digitos  pedum  nascentem,  etiain 
nomine  obliterato.'  Idem. 

'  Genasl  In  versu  Pacuvii  potius 
legerim  Jlora,  quam  fore.  Nunc  pri- 
mum  opacat  flora  lanugo  genas.  Nam 
idem  Attius  in  Bacchis:  '  Genas  la- 
nugo  flora  nunc  demum  irrigat.' 
Idem  in  iisdem:  '  Nam  flori  crincs 
video  ut  propexi  jacent.'  Quod  En- 
ripides  ir\6Ka[i6s  ts  ydp  aov  ravaos. 
Pacuvius  Antiopa  :  '  Cervicum  FIo- 
ros  dispargite  crines.'  Est  coronis 
Anapaestica.  Virgilius  tamen  contra 
lib.  XII.  *  Tum  mihi  prima  genas 
vestibat  flore  juventas.'  Jos.  Scal. 

Genus']  Pro  operimento  oculornm 
et  pro  malis  Veteres  usurparunt,  sed 
priorem  notionem  propriam  fuisse 
cum  Becmanno  existiuio.  Sic  pro- 
prie  Ovid.  Eleg.  8.  iib.  ii.  '  Nani 
caput  e  nostra  citius  cervice  recidi, 
Et  patiar  fossis  lumen  abire  genis.' 
Dac. 


286 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


dite  sulti''  genas,  et  corde  relinquitc  somnum.    Aliieas 
partes  putant  genas  dici,  quae  sunt  sub  oculis.     Pacu- 
vius  genas  putat  esse,  qua  barba  primum  oritur,  hoc  ver- 
su  :  Nunc  primum  opacat  flore  "^   lanugo  genas. 
Geniales  Deos  ^ "'  dixerunt  aquam,  terram,  ignem,  aerem,  ea 


3  Quidam  sultis.—i  Legendum  monet  Scal. /ora.— 5  Vide  Not.  inf. 


">  Geniales  Dfos]  Petnis  Chiacconus 
Hispanus,  homo  magni  ingenii  prae- 
claraeque  eruditionis,  a  quo  multa 
in  hoc  libro  emendatasunt,  existima- 
bat  Genitales  legendum  esse  :  nam  et 
in  veterib.  numisuiatib.  est:  Dis  Ge- 
NiTALiBVS  :  et  Virgiliiis  habet  geni- 
tales  illo  versu  lib.  vi.  '  Romulus  in 
Coelo  cum  dis  genitalibus  aevum  De- 
git :'  item  lib.  ii.  Georg.  '  Genitalia 
semina  poscunt.'  Fid.  Ursin. 

Geniales'\  In  fine  corruptissima  ita 
restituo  :  Geniales  dicti  a  genendo,  qua 
flurimum  posse  putabanlur,  quos  postea 
Genios  appellurunt.  Id  est :  Qua  re 
plurimum  poiieni,  lioc  est,  genitura  : 
sunt  enim  6eol  yivieMoi.  Qnod  autem 
ait,  Geniales  Deos  esse  semina  et 
elementa  rerum,  non  latuit  Graecos 
magistros,  qui  interpretautur  Genia- 
les,  ffToix^la.  Geiiialem  etiam  rvxn", 
et  Genialia,  tuxio.  Addendum  et 
quod  Santra  vetus  scriptor  monet : 
'  Scis  enim  Geniales  liomines  ab  an- 
tiquis  appeilatos,  qui  ad  invitandum, 
et  largius  apparandum  cibum  prom- 
tiores  essent.'  Potest  et  vulgaris 
lectio  defendi,  a  gerendo,  et  Gerulos. 
Nam  et  idem  Censorinus :  '  Eun- 
dem,'  inquit,  '  esse  Genium  et  Larem 
multi  veteres  memoriae  prodiderunt, 
in  quis  etiam  C.  Flaccus  in  libro, 
quem  ad  Caesarem  de  indigitamentis 
reliquit  scriptuni :'  luinc  in  nos  maxi- 
mam,  quinimo  omnem  habere  potes- 
tatem  creditum  est.  Gerulus  enim 
apud  Veteres,   non   6  fia.aTa^wv,  ut 


NOTiE 

postea,  sed  b  irpdrroiv,  «at  irpaKr}]p 
dictus  est.  Ut  Plautus  iu  Bacchidi- 
bus  dixit  gerulifigulos  raendacii,  ge- 
rulos,  et  figulos,  hoc  est,  TrpaKrrjpas, 
Kol  irxiffras.  Et  veteres  Glossae, 
'  Geruli,  irpaKrripes.'  Jos.  Scul. 

Geniales  Deos]  Rernm  sernina  et 
elementa.  Unde  et  Gloss.  '  Genialis 
ffroix^lov.'  Dicti  autem  a  gerendo : 
corrigebat  Scaliger  genendo :  nam  ge- 
nere  dicebant  pro  gignere.  Sed  addit 
idem  vulgatam  lectionem  defendi 
posse.  Immo  certe  ita  Festus  scrip- 
sit,  et  gerere  idem  quod  genere:  unde 
et  apud  Varron.  de  Re  Rust.  lib.  i. 
cap.  31.  quidam  codd.  habent.  '  Id 
ex  pabuli  segete  viride  sectum  antc- 
quam  gerat  siliquas.'  Quod  in  aliis, 
antequam  genat  siliquas.  Et  inde  ge- 
ridus  non  d  ^affrd^uv,  ut  nunc,  sed  d 
■npdrra>v,irpaKTrip.  Gloss.  '  geruli  «pa»c- 
rrjpes.'  Item  in  Gloss.  Graeco-Lat. 
'  avvTrjs,  gerulus  efficax  :'  irpdffffdv 
autem  et  avvtiv  verba  sunt  quae  jo- 
cosis  rebus  illis  accommodantur  qui- 
bus  adesse  genios  necesse  est.  Pe- 
trus  Chiacconus,  Hispanus,  homo 
magni  ingenii  prasclaraeque  ernditio- 
nis,  a  quo  multa  in  hoc  libro  emen- 
data  sunt,  existimabat  Genitales  le- 
gendum  esse,  nam  et  in  vett.  Nu- 
mismatibus  est  :  Dis  Genitalibvs. 
Et  Virgil.  habet  genitales  iilo  versii 
lib.  VI.  '  Romulus  in  CceIo  cum  Dis 
genitalibus  aevum  Degit.'  Item  lib. 
II.  Georg. '  genitalia  semina  poscunt.' 
Fulv.  Ursin.  Dac. 


DE    VKRBORUM    SIGNIFICATIONE    LIU.    VII, 


287 


enim  sunt  semina  rerum,  quoe  Graecorum  alii  a-TOixsiu, 
alii  o-Trs^jxaxa  ^  vocaiit.  Duodecim  quoque  signa,  lunam, 
et  solem  inter  hos  Deos  computabant. 

Geniales  autem  dicti  a  gerendo,  quia  plurimum  posse  puta- 
bantur,  quos  postea  gerulos  appellarunt. 

Genialis  lectus,"  qui  nuptiis  7  sternitur  in  honorem  genii : 
unde  et  appellatur. 

Genium  °  appellabant  Deum,  qui  vim  obtinerct  rerum  om- 
nium  gerendarum.  Aufustius,  Genius,  inquit,  est  Deorum 
filius,P  et  parens  hominum,  ex  quo  homines  gignuntur  :  et 
propterea  Genius  meus  nominatur,  qui  me  genuit.  Alii 
Genium''  esse  putarunt  uniuscujusque  loci  Deum. 

Gens  JEMa. '  appellatur,  quae  ex  multis  familiis  conficitur. 

Gentilis '  dicitur  et  ex  eodem  genere  ortus,  et  is  qui  simili 


6  In  marg.  ed.  Scal.  YeVeeAa  fj  aT6fj.ovs.—7  '  Vox  nuptiis  videtur  abundare. 
Fuiv,  Ursin. 


aOTJE 


"  Genialis  ledus']  De  eo  Arnobius 
contra  gentes.  Describitur  prolixe 
a  Catullo  de  Nuptiis  Pelei :  et  Theti- 
dis.  Glossae,  '  Genialis  lectus,  /cA-iVtj 
(TvfjLirocrlov.'  Non  de  eodeni  intellexit. 
Nam  Genialis  lectus  sternebatur  Ge- 
nio  et  Junoni.  Jos.  Scal. 

Genialis  lectus'\  Servius  v.  ^ncid. 
'Geniales'  (lecti)  '  proprie  dicuntur, 
qui  sternuntur  pueliis  nubentibus.' 
In  honorera  Genii  et  Junonis  sterne- 
baturCatull.  in  nuptiis  Pelei :  '  Pul- 
vinar.vero  Divae  geniale  locatur  lEdi- 
bus  in  mediis.'  Apuleius  Miles.  x. 
'  Et  jam  torus,  genialis  scilicet  noster 
futurus,  accnratissime  desternebatur, 
lectus  Indica  testudine  perlucidus, 
plumea  congerie  tumidus,  veste  seri- 
ca  floridus.'  Duc. 

"  Genium]  Aureiius  Augustinus : 
'  Genius  est  Deus,  qui  praepositus  est 
ac  vim  liabet  omnium  rerum  gignen- 
darum.*  Vide  •  Geniales.'  Idem. 

Genium]  Laberius,  'Genius,  generis 
nostri  parens.'  Jos.  Scal. 


p  Genius  Deorum  fil.  et  par.  /ww.] 
Hinc  Laberius  imagine :  '  Genius  ge- 
neris  nostri  parens.'  Dac, 

'i  Alii  genium]  Servius  i.  Georg. 
'  Genium  autem  dicebant  antiqui  na- 
turalem  Deum  unius  cujusque  loci, 
vel  rei,  aut  hominis.'  Inde  apud  Vir- 
gil.  V.  jEneid.  '  Incertus  Geniumve 
loci,  famulumve  parentis  Esse  putet.' 
Ubi  Servius  :  '  Nullus  enim  locus 
sine  Genio  est,  qui  per  anguem  ple- 
rumque  ostenditur.'  Genios  Graeci 
vocant  iyx<»p'^ov5  Oeovs,  5uiiJ.ovas,  "H- 
puas.  Idem. 

"  Gens  JElia]  Quasi  vero  illud  MieB 
gentis  proprium  sit,  ut  in  familias  di- 
vidatur,  et  non  reliquarum  omniura. 
Quid  igitur  ?  lege,  Gensilla  appell.  Ifc. 
Gens  nomen  est  generale,  et  famiiias 
complectitur.  Aliquando  tamen  fa- 
niilia  latius  patet,  et  Gentem  signifi- 
cat.  Vide  '  Familia.'  Idem. 

■*  Gentilis]  Cicero  in  Topicis  ex  Q. 
Scaevola  :  '  Gentiles  sunt,  qui  inter 
se  eodem  nomine  sunt.    Non  est  sa- 


288 


SEXTl    POMPEII    FESTI 


nomine  appellatur:  ut  ait  Cincius:  Gentiles  mihi  sunt, 

qui  nieo  nomine  appellantur. 
Genuini  dentes/  quod  a  genis  dependent. 
Genus  ^ "  dictum  putatur  a  terraj  Graeco  vocabulo,  quam 

y^v  dicunt. 
Germen ""  est,  quod  ex  arborum  surculis  nascitur,  unde  et 

germani,  quasi  eadem  stirpe  geniti. 
Gerras,*  crates  vimineae.     Athenienses  cum  Syracusas  ob- 

siderent,  et  crebro   gerras  poscerent,    irridentes  Siculi, 

*Gerras'  clamitabant.     Unde  factum  est,  ut  gerrae  pro 

nugis,  et  contemtu  dicantur. 

8  Quidam  libri  Gens,  et  mox,  pro  yriu,  yevos. 


NOT^ 


tis.  Qui  ab  ingenuis  oriundi  sunt. 
Ne  id  qnidem  satis  est.  Qiioruni  ina- 
jorumnemo  servituteni  servivit.  Ab- 
est  etiam  nuuc.  Qui  capite  non  sunt 
deminuti.  Hoc  fortasse  satis  est, 
nihil  enim  video  Scaevolam  pontifi- 
cem  ad  hanc  definitionem  addidisse.' 
Legitur  apud  Ciceronem  gentilis,  pro 
cognominis,  i,  Tuscul.  'Regnante  gen- 
tili  meo,'  de  Tulio  Voiscorum  rege. 
De  discrimine  inter  gentiles  et  agna- 
tos  vide  juris  comnientatores.  Idem. 

'  Genuini  dentes']  Gracce  (xaxppovia- 
rripes,  quod  prudente  et  perfecto 
Lomine  nascantur.  Gloss.  '  Geniiini, 
cuippoviarTripes.'  Item  :  '  genuinum, 
6S6vTa,  /uvXrj»'.'  A  genis  dicti  genuini. 
Interp.  Persii :  '  Genuinus  proprie 
dens  qui  sub  genis  est.'  Alii  a  geno, 
gigno.  Ex  Piinio  lib.  ii.  cap.  37. 
'homini,' inquit, '  novissimi,  qui  ge- 
nuini  vocantur,  circiter  vigesimiim 
annum  gignuntur,  muitis  et  octoge- 
simo.'  Idem. 

"  Genus]  A  77)  terra,  quod  e  terra 
omnia  nata  sint.  Sed  nemo  nescit 
esse  a  y4vos,  quod  a  ^eVo»,  unde 
'geno.'  Idem. 

"  Gertnen}  A  gero,  pro  geno,  gerimen, 


germen.  Inde  germani,qui  exeodem 
semine,  ex  eadem  stirpe.  Et  Germani 
proprie  diciintiir,  qui  eundem  liabent 
patrem,  sive  ii  communem  matrem 
iiabeant :  (quoniodo  Terentius,  Ci- 
cero,  et  aiii  '  Germanorun  '  voce  nti 
solent  :)  sive  diversam,  qui  'consan- 
guinei'  dicti  sunt.  Aliter  tamen  Varro 
in  lib.  de  gradibus :  *  Germanus,'  in- 
quit,  '  ex  eadein  genitrice  natiis  est, 
non,  ut  multi,  de  eodem  germine,  qui 
tantum  fiatres  dicuntur.'  Sed  vana 
est  haec  Varronis  differentia,  nec  ido- 
neis  auctoribus  observata.  Terent. 
Adelph.  •  Te  habeam  fratrem,  o  mi 
iEschine,  o  mi  germane.'  Frater  no- 
men  generale  est,  et  continet '  fratres 
germanos,'  '  fratres  consanguineos,' 
qui  ex  uno  patre  nati  sunt  et  matres 
diversas  habenl ;  '  fratres  uterinos,' 
qui  ex  eadem  tantum  matre  geniti 
sunt ;  et  '  fratres  patrueles,'  qui  ex 
duobus  fratribus  procreati.  Idem. 

y  Gerra;]  Vide  '  Cerrones,'  ubi  aliter 
paulo.  Quare  et  tertium  illiid  forle 
addi  potest,  nempe  Athenieiises  a 
Siculis  Gerras  vocatos  qiiasiimbelles, 
nam  gcrra  Siculis  pudenda  significat. 
Suid.  Hesych.  Idem. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIB.    VII. 


289 


Gerusia/  curia  ab  aetatis  vocabulo  dicta. 

Gestit/  qui    subita  felicitate   exhilaratus,  nimio  corporis 

motu  praster  consuetudinem  exultat. 
Gestus,''  quo  indicatur,  quid  geratur,  prseter  participium, 

quod  a  gerendo  deducitur. 
Gesum,'^  gravejactum.9 
GiGERiA,''  ex  multis  obsoniis  deccrpta. 
Gingeriator, '°  "^  tibicen. 


9  Vide  Notas. — 10  Al.  Girenalor,  Gingrinatorj  Gingrialor,  Gingrilor, 


NOT/E 


^  Gerusia']  Tepovcria,  Senatus.  Plu- 
tarcli.  An  seni  administr.  Resp.  'H 
5e  'Poi/xaiwv  iTvyK\r]ros  &xpi  vvv  yepovaia 
KaXeTrai.  Id  est,  '  Ronianoriim  vero 
Senatus  hodieqiie  gerusia  dicitur.' 
Hesych.  repovoria,  npea^^vrepiov,  TrA.T)- 
6os  yep6vrwv,   Idem. 

*  Gestif]  A  gestu,  gestire,  quod 
Donatus  Eunuch.  act.  m.  sc.  5.  in- 
terpretatiir:  '  Motu  corporis  mon- 
strare  quid  sentias.  Constat  autem  a 
pecudibus  ad  homines  esse  transla- 
tum.'  Item  :  '  Gestire  proprie  est 
sensumcorporis  gestn  indicare:  quod 
magis  briitorum  est  animalium.  Vir- 
giiius:  '  Et  studio  incassum  videas 
gestire  lavandi.' '  i.  Georg.  Ubi  Ser- 
vius  : '  Gestire,'  inquit  *  est  Ia?titiam 
suam  corporis  habitu  significare. 
Nam,  iit  houiines  verbis  lajtitiam 
suain  exprimuut,  ita  aves  corporis 
gesticulatione.'  Idem. 

^  Geslus']  Substant.  o-xw»)  dSea, 
XetpoOeaia.  Gloss.  Idem, 

•^  Gesum]  Lege  Gesum,  grave  )a- 
culunu  Varro  de  vita  Po.  Ro.  lib.  iii. 
'  qui  gladiis  cincti  sine  scuto  ruin  bi- 
nis  gesis  essent.'  Isidorus:  '  Gesum, 
hasla,  jaculum,  /3oAi's.'  Jos.  Scal. 

Gesum]  Melius  quidani  lib.  Grave 

jaculum.    Gesum,  gessum,  et    gcesum. 

Quidam  hastam  interpretantur.  Sei- 

vius  VII.  /Eueid.  '  Piluin  proprie  est 

Delph.  ei  Var.  Clas.  Pomp, 


hasta  Romana,  ut  Gessa  Gailorum, 
Sarissae  Macedonum  :'  Siiidas  :  raio-a 
Kol  yaiohs,  Kovrhs,  eldos  aixvvrripiov  ohv 
SSparos.  '  Ga?sa  et  gffisus,  contus,  ge- 
nus  teli,  nt  hastas.'  Sed  melius  Fes- 
tus,  qiii  jaculiim  dicit  grave,  quod 
totiim  essetferreum:  Hesych.  roKros, 
ififi6\Lov  oKoaiSripov.  '  Jaculum  totum 
ferreum.'  Et  jacula  fuisse,  vel  hinc 
constat,  quod  bina  gerebant  singuli  : 
Varro:  'cum  binis  gessis  essent.' 
Virgil.  v«i.  JEn.  'Duo  quisque  Al- 
pina  coruscat  Gesa  manu.'  Quod 
idem  alibi  de  'hastili.'  '  Bina  manu 
lato  crispans  hastilia  ferro.'  Gaesura 
autem  Gallicam  vocem  putant,  vel 
etiam  Hispanicain  ;  ab  Hispanisenim 
gaesa  accepisseRomanos  docet  Athe- 
nseus.  Illustrissimus  Bochartus  Ge- 
sum  putat  quod  Chalda;is  gisa,  vel 
Hebraeis  chets,  sagittn,  jaculum.  Nam 
chet  mutatiir  in  G.  Dac. 

^  Gigeria]  Falsum  est  Gigeria  esse 
cibum  confectiim  ex  miiltis  obsoniis : 
sed  Gigerium  est  ventriculus  gallina- 
rum :  quod  verbum  hodie  in  Gallia 
retinemns.  Gisier  en\m  vocamus.  Lu- 
cilius :  '  Gigeriae  siint  Sive  adeo'  he- 
patia,'  Idem. 

*^  Gingeriator]  Tibicen.  Vide  Athe' 
naeum.  Glossae  Hesychii :  7177^101, 
avXol  iMiKpol  ev  oJs  irpuTov  fj.avddvov(ri, 
'6irep  evioi  yCyypov.  Glossarinm  :  '  Gin- 
Fest.  T 


290 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Gingrire  ^  anserum  vocis  proprium  est.   Unde  genus  quod- 

dam  tibiarum  exiguarum  gingrinae. 
Gliscerei  crescere  est,  et"  gliscerae,  mensae  gliscentes, 

id  est,  crescentes  per  instructionem  epularum  scilicet. 
Glittis  '  subactis,  levibus,'^  teneris. 


11  Quidam  libri  ut  pro  e<.— 12  AY\i  Glictis  s.  lenibus.    Legit  Scal.  Glutis. 


NOT^ 


griva,  (JSos  (pwvrjs  ffd\Tnyyos.'  '  Gin- 
griunt,  xv^fs  ^K^oSxn.'  '  Gingnim,  (pw- 
vfj  XV'^^^-'  Arnobins  libro  VI.  '  anse- 
rum  gingritibus.'  Vide  Solinum  cap. 
X.  Jos.  Scal. 

Gingeriator^l  Lege  gingritor,  a  gin- 
grire  :  vel  gi^igrinator,  a  gingrina,  ut 
viri  docti.  Dac. 

^  Gingrire]  Glossar.  '  Gingrina, 
il^os  (pctivTJs  adXTTiyyos.'  Ful.  Ursin. 

Gingrire']  Gloss. '  Gingriunt,  x^m 
(K^owffi.'  '  Anseres  clamant.'  *  Gin- 
gruni,  (puiv^  XW'^^-'  '  Vox  anseris.' 
Inde  gingrincB  tibiae  dictae.  GIoss, 
'  Gingrina,  «TSos  ffaA.7ri77os.'  Gingria 
siint  Hesychio  :  Tiyypiai.,  ahKol  fjiiKpol 
iv  oTs  irpwTov  ixavBavovaiv.  *  Gingriae, 
parvae  tibiae,  quibus  primum  discunt.' 
Solin.  cap.  12.  '  Sive  gingrinas,  quae, 
breviores  licet,  subtiliorii)us  tamen 
modis  insonant.'  Verum  Alhenaeus, 
Eustatii.  et  Poliux  non  a  gingriendo, 
sed  a  Gingra,  Gingre,  vel  Gingri  Ado- 
nidis  nomine.  Atlien.  cap.  23.  Tiyypai- 
voLs  yap  ol  ^oiviKfs,  ws  (prifflv  d  'Efvo(pwv, 
4xp<^VTo  avKo^is  ffTnQajjLiaiois  rh  fitytQos, 
o|u  Kol  yofphv  (pdiyyofiivois.  Id  est, 
'  Gingraenis  enim,  utdicitXenoplion, 
tibiis  utebantur  Phoenices  palniam 
longis,  stridulum  et  lugubrem  sonum 
edentibus.'  Idem  paulo  post :  'Ovopid- 
^ovrai  Se  ol  av\o\  yiyypot  vnh  rwv  4>ovi. 
Kuv  airh  T&ii'  irepl  ''ASwviv  Bprivwv,  rbv  yap 
"ASuviv  riyypT)v  KdKure  vfjLe7s  oi  ^oivi- 
Kfs,  iis  IffTopu  ArifjioK\(iSris.  Id  est, 
'Gingri  autem  nominantura  Phoeni- 
cibus  tibiae.  ob  lamenta  quibus  Adonini 


deflent.  Nam  vos  Phoenices  Ado- 
nim  Gingrem  appellatis,  ut  refert 
Democlides.'  Eustathius  Iliad.  vi. 
'H  Sf  XP')"''^  '■"'^^  7^77^0»$  (K  rwv  Trepl 
"ABwvtv  Bprivwv,  tv  Tiyypiv  eKd\ovv  ot 
^otvtKfs.  Id  est,  '  Giugrorum  autem 
usus  cx  lamentis  super  Adonide, 
qiiem  Gingiim  vocnbant  Phoenices.' 
Pollux  lib.  IV.  cap.  10.  Tiyypas  rls 
av\iffK05  yodSr)  Koi  6privr)TiK)]v  (pwvijv 
a<pir]fft,  (poivi^  fjtfv  i)V  tV  evpeffiv,  rrpdff- 
(popos  5e  Movffr]  rrj  KaptKrj'  r)  5e  ^oiviKwv 
y\wrra  Tiyypav  rhv  "ASwvtv  Ka\e7,  Kal 
TOUTij)  6  av\hs  irrwvifjtaffrai.  Id  est, 
'  Gingras  tibia  quaedam  moestum  et 
lugubrcm  cantum  inittit.  Phoenicium 
inventum,  dicatum  Musie  Caricae  : 
Plioenicum  autem  lingua  Gingram 
Adonim  vocat,  et  ab  hiijus  noinine 
tibia  denominata.'  Gingra  autem 
Bochartiis  ex  Phoenicio  gigara,  Do- 
minus.  Pienum  fiiisset  girgara :  sed 
prins  R  elisiim.  Dac. 

n  Gliscere]  Gloss.  '  Gliscit,  aJ?|«.' 
Aliae  :  '  Glisco,  irTtreivofjtai.'  Hinc 
'  reglisco.'  Quod  vide  suo  loco  :  et 
'  Gliscera?,'  mensae  opimae  et  opiparae 
struibus  frequentibus  refertae.  Idem. 

^  Glittis]  Lege,  Glutis.  Cato:  'Uti 
bene  subactum,  ntique  bene  glutnm 
siet.'  In  Glossis  Latinis  :  '  Glis,  gli- 
tis,  humus  tenax.'  Jos.  Scnl. 

Glittis]  Nihil  mutanduin,g^ZJ«w  pro 
gliittis.  Nam  «  saepe  abit  in  i.  A  glus, 
gluten,  g-/M<MS,  unitus,  bene  subactus. 
Cato  cap.  45.  '  Locus  bipalio  subac- 
tus,  beueque  glutus  siet.'  Dac. 


DE    VERBORUM    SIGNIFICATIONE    LIH.    VII. 


291 


Glocire  et  glocidare  ''  ^  gallinarum  proprium  cst,  cum  ovis 

incubiturae  sunt. 
Glomus*  in  sacris  crustulum  cybii '+  figura  ct  olco  coctum 

appellatur. 
Gloria"    a  Greeca   vocedicta:    hanc   enim  illi  JtXeoj    vo- 

cant. 
Glos/  viri  soror,  a  Graeco  yaXwj. 
Glucidatum/   suave,  et  jucundum.     Graici  etenim  yXwxuv 

dulcera  dicunt. 
Gluma^  hordei  tunicula:  dictum,  quod  glubatur  id  gra- 

num  :  unde  et  pecus  glubi  dicitur,  cujus  pelUs  detrahi- 

tur. 


13  Al.  Gluclire. 
eybi,  cubi. 


Legit  Dac.  Glocire  et  glocitare.—U  Alii  librl  rombi  vel 


NOTiE 

Glocire  et  glocidare]  Lege :  glocire     A&>s,  ri  rov  avSpbs  ade\(pii-  KaQa.v(p  Kacr- 


et  glocitare.  Glocire  a  kXw^^iv,  vox  a 
sono  efficta.  Columel.  lib.  vii.  cap. 
5.  '  Ut  ova  quam  recentissima  sup- 
ponantur  glocientibus.'  GIoss. '  glut- 
tit,  KpoKKo.  fi  opvis :'  '  glocit  avis  :' 
leg.  glocit.  Hanc  vocem  Vascones  re- 
tinent,  qui  dicunt  cloucir,  et  ipsam 
avem  glocientem  clouque,  ut  Hispani 
clueca.  Idem. 

t  Glomus]  '  Globulos  '  dicit  Varr. 
lib.  IV.  de  L.  L.  '  Item  in  oleo  cocti 
dicti  a  globo  globuli.'  Vide  Catonem 
cap.  29.  GIoss.  Graeco-Lat. 'Globns 
et  glomus,  ayadis.'  Nam  Agathis  He- 
syrhio  est  Sesamis,  placenta  ex  oleo, 
melle,  et  sesamo.  Agathis  etiani  est 
fascicnlus  lini  sive  staniinis,  ut  et 
Latinum  '  glomus.'  Idem. 

"  Gloria}  Antiquitus  Glosia,a  GrEe- 
co  y\S)(T(ra.  Jos.  Scal. 

Gloria]  Prius  G/osift,  aGraeco7A.co<r- 
aa.  Scaliger.  Sed  Martinio  assen- 
tiar,  quia  «eAcop,  <paiv7],  vox.  Dac. 

"  Glos']  Glossarium  :  '  Glos,  ^  rov 
pLV^phs  a5e\(p-h'  ydXws,  irapa  T\\avr(f.' 
Jos.  Scal. 

Glos]  Graecis  raAuir,  Hesycb.  Td- 


advSpa  Tj7  'AvdpondxV' '  Glos  soror  ma- 
riti,  velut  Cassandra  Andromachae.' 
Dac. 

y  Glucidatum']  Vide  tertium  Con- 
jectaneum.  Glossarium,  '  Glodita- 
tus,  T)5vs.'  Glocidatus  legendum.  Jos. 
Scal. 

Glucidatum']  Vide  '  Clucidatum.' 
Dac. 

^  Gluma]  A  y\v(pw,  scalpo,  sive  po- 
tius  a  Aeirw,  corticem  detraho,  est 
g-Z«to,unde  gluma,  follicula  hordei,  Ae- 
TTvpov  KpiOrjs.  GIoss.  Quod  eo  granuni 
glubitnr,  nudatur.  Varr.  de  Re  Rust. 
lib.  1.  cap.  48. '  Arista  et  granum  om- 
nibus  fere  notum  :  Gluma  paucis  : 
itaque  id  apud  Ennium  solum  scrip- 
tum  scio  esse  in  Eubemeri  libris  ver- 
sis.  Videtur  vocabulum  etymon  ha- 
berc  a  glubcndo,  quod  eo  folliculo 
deglubitur  granum.  Itaque  eodem 
vocabulo  appellant  fici  ejus,  quani 
odimus,  folliculum.'  Hinc  pecas  glu- 
bi  et  dcglubi  dicitur,  unde  illud  Ti- 
berii:  '  Boni  pastoris  est  tondere  pe- 
cus,  non  deglubere.'  Idem. 


292 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


GNiEUS*  et  corporis  insigne,  et  praenomen,  a  generando 
dicta  esse,  et  ea  ipsa  ex  Graeco  ylyvsa-Qca  '^  apparet. 

Gnarigavit  '^  ^  significat  apud  Livium,  narravit. 

Gnaruisse/  narrasse. 

Gnarus  ^*  cum  significet  id  quod  scius,  peritus ;  tamen 
invenimus  prognare  significare,  aperte. 

Gnephosum,*  obscurum :   videlicet  ex   Grseco,   quod  est 

Gnitus,'7  ♦  et  gnixus  a  generibus  '^  prisci  dixerunt. 


15  Al.   yiyveTai. — 16.    Ed.  Scal.   Gnaricavit.      Voss.    Gnaruravit. — 17    Al, 
Gnitur. — 18  Legendiiin  nionet  Scal.  a  genubus. 

NOTyE 

tionibus  gnarures.'  Male  hodie  in 
Ausonio  gnarus  est,  in  Arnobio,  gno' 
7-iores.  Jos.  Scal. 

Gnarigavif]  OptimeVoss.  gnarura- 
lit.  Antiqui  dicebant  gnaruris,  gna- 
rus.  Plaut.  act.  i.  sc.  2.  '  Simul  gna- 
rures  volo  vos  esse  banc  reni  mecum.' 
Hinc  gnaruro,  gnarum  reddo.  Unde 
per  syncopen  et  aplia?resin  naro,  qnod 
nunc  narro.  Gloss.  '  gnarurat,  yvui- 
pi^ei.'  '  Gnarnrem,  yvupifMov.'  'Gnari- 
tur,  yvupi^eTai.'  A  gnaruris  per  syn- 
copen  gnams  iiri<TTdfj.evos,  sciens,  pe- 
ritus.  Duc. 

*"  Gnaruisse]  Glossae :  '  Gnaritur, 
yvupi^eTai,'  Jos.  Scal. 

Gnaruisse]  Vide  notam  superiorem. 
Dac. 

"■  Gnarus']  Vide  supra.  Gnarus  pro- 
prie  cui  cuncta  gnara  sunt,  id  est, 
cognita,  aperta.  Non  miruni  igitur 
prognare  signifirare,  aperte.  Idem. 

c  Gnephosum]  Glossar.  '  Gnefon- 
suni,  ffK0Tfiv6v.  Vide  in  '  Cnefonsum.' 
Ful.  Ursin. 

Gnephosum]  Glossarium:  'Gneton- 
sum,  anavpbv,  OKOTeivSv.'  Corrige, 
Gne/onsum.  Jos.  Scal. 

Gnephosum]  Vide  *  Cnefosum.' 
Gloss. '  Gnefosum,  aixo.vpbv ,aK0Tfiv6v' 
Dac. 

'  Gnitus]    Lege  :  gnHus  et  gnixus  a 


a  Gnaus]  Cn.  hoc  praenomen  sig- 
nificari  dubitat  nemo:  et  licet  sonus 
G  literae  audiatiir,  Cn.  scribitur:  ut 
in  Pandectis  Florentinis  apparet 
Gneeum  et  Gajum  ita  scribi  ut  pro- 
nunciatur :  corporis  autem  insigne 
naevus  dicitur,  unde  Naevia  fainilia 
nomen  deduxit  :  additur  autem  C 
antiquo  more,  ut  cum  'frucmentum,' 
'  ferctur,'  'forctis,'  '  cnatiira  '  dice- 
batur  :  ex  Valerio  a  Jiilio  Paride  re- 
lato,  qui  enumerat  triplicem  hiijus 
praenoininis  scribendi  rationem  :  Cn. 
Gn.  N.  Ant.  Aug. 

Gncrits]  Idem  quod  Naevus,  ut  Na- 
tus,  gnatus  :  Navus,  gnavus.  Jos. 
Scal. 

Gntpus]  GncBus  et  gncnvus  tubercu- 
lum  iu  facie  excrescens,  quasi  yva7os 
vel  yva7<pos.  A  yiveffdat,  nasci :  un- 
de  precnomen  Gnceus,  Itaque  cum 
nmis  et  ncevus  scribitur  g  perit,  non 
contra,  ut  volunt  viri  docti.  Sed 
perperam  in  voce  yiveffOai  Etymon  ri- 
matur  Festus.  Graecum  est  Kvalos 
airh  Tov  Kvaiu),  quae  irddos  ct  (pvfxa  sig- 
nificat.  Uude  gncevus  Latinum.  Ut 
uhv,  ovum.     Salmas.  in  Solin.  Dac. 

*>  Gnarigaiit]  Et '  Gnariiris.'  Au- 
sonius:  '  Non  cullor  instaus,  non  ara- 
tor  gnaruris.'  Apud  Arnobium  lib. 
XI.  '  Cur  esse  dicatis  in  aliis  praecep- 


DE   VERHORUM    SIGNIFICATIONE    LIH,    VII. 


293 


Gnotu/  cognitu. 

Gracchuris,*'  nibs  Tberae  regionis,  dicta  a  Graccho  Sem- 

pronio,  quae  antea  Illurcis  nominabatur. 
Gracculi '  a  sono  oris  vocati :  sive  a  gerendo  dicti,  quod 

jacta  segetum  semina   plurimum  gerant:  vel,  quod    ex 

olivetis  cubitum  sc  recipientes  duas  pedibus  baccas,  ter- 

tiam  ore  ferant. 
Gradivus  ^  Mars  appellatus  est  a  gradiendo  in  bella  ultro 


NOTiE 

genibus  prisci  dixerunt.  Scal.  sic  in-  Qnintilian.  lib,  i.  cap.  10.  gracculus 
fra  in  '  nixi  :'  '  Nixi  Dii  appellantnr  diminutivum  a  graccus,  et  graccus  a 
tria  signa  in  Capitolio,  ante  cellam     gra.ro  ant  graco,  quod  a  Kpd^oi.    Sed 


IVIinervee  genibiis  nixa.'  Ergo  gmlor, 
qnod  nnnc  nitor,  quasi  genitnr,  geni- 
bus  incumbo.  A  '  gnitor,'  '  gnisus,' 
gnitus,'  et  '  gnixus.'  Idem. 

s  Gnotu'\  Glossae  ;  '  Gnotum,  yyw- 
ffiv,  SidyvcDaiv.'  Jos.  Scal. 

Gnotn,  cognitu^  A  yivwaKw  factum 
gnosco.  Varr.  '  Adeste,  adeste,  qucc 
feramque  gnoscite,  Domum  ut  feratis 
e  theatro  literas.'  A  gnosco  deinto  g 
nosco.  '  Gnotu,'  '  notu.'  Glossar. 
' gnot,'  (lege gnoscit,)'' ElSei', i^wiyivdffK- 
«».'  '  Gnotu,  yvaKTiv,  Stdyvwcrtv.'  Fal- 
liintur  igitur  (jui  in  gnosco  et  gnotus  g 
credunt  assuuitum  in  his.  Friscianus 
lib.  II.  '  Est  quando  N  principalis 
sjllabaB  ante  se  assumit  G,  ut  natns, 
gnatus  :  notus,  gnotus  antique,  unde 
ignotus  ;  nosco,  gnosco;  novi,  gnovi.' 
Sed  contra  Diomedes  lib.  i.  '  Gnos- 
cit,  ait  Caecilius,  quoniam  et  prjepo- 
sitione  addita,  adgnosco,  et  cognosco 
dicimus.'  Dac. 

^  Gracchuris]  Ilerda  Ptolemaeo  in 
Hispania  Tarraconensi.  Idem. 

'  Gracculi]  Varro  lib.  iv.  '  qiiod 
gregatim  volent.'  Sed  melius  Fes- 
tus,  a  sono  oris,  ut  et  Isidoriis  lib. 
XII.  cap.  7.  '  Gracuhis  a  garrulitate 
nuncupatus,  non,  nt  quidam  vohmt, 
pro  eo  quod  gregatim  volent,  ciim 
sit  manifestum  ex  voce  eum  nuncu- 
pari.  Est  autem  loquacissimuui  ge- 
nus,  et  vocibus  importunum.'    Idem 


vernm  etyinon  invenit  eruditissimus 
et  elegantissimus  ^Egidius  Menagius 
amicus  noster,  qui  scribit  ctirb  rov  k6- 
paKos  diminutiva  forma  '  coracus,' 
'  coraculus,'  '  craculus,'  '  gracnlus;' 
graculus  enim  ex  corvorum  genere. 
Graculus  contractum  graulus,  unde 
Italicumg-roZa,  Gallicumgroie.  Quare 
corniculam  dixit  Horatius  in  episto- 
lis  :  '  Ne,  si  forte  suas  repetitnm  ve- 
nerit  olim  Grex  aviiim  plumas,  nio- 
veat  cornicula  risum  Furtivis  nudata 
coloribus.'  Plura  vide  apud  illum  in 
'  amoenitatibiis  Juris  civilis.'  Idem. 

^  Gr.adivus]  Quia  gramine  sit  or- 
tus  :  ex  flore  nescio  quo  concepit 
eum  mater.  Ovidius  lib.  v.  Fast.  Jos. 
Scal. 

Gradivus]  Servius  iii.  ^n.  'Gra- 
divum  cxilientem  in  praelia  :  quod  in 
i)ellant.bus  sic  necesse  est :  aiit  gra- 
vem  Deiim  Patrem  :  aut  ideo  quia 
apud  Pontifices  Mars  pater  dicitur, 
Alii  Gradivuui,  quod  gradum  infe- 
rant,  qui  pugnant,  ant  quod  impigre 
gradiantur.  Alii  a  gratitudiiie,' (lege 
graditudine,)  '  qnod  huc  et  illuc  gra- 
diatur :  unde  Martem  communem 
dici.  Alii  Gradivum,  quia  nunquam 
equester,  aut  a  gradu  dictum.'  Non 
omittenda  eorum  sententia,  qui  gra- 
divum  putant  quod  ex  gramine  ortus 
sit :  nam  eum  Juno  tacto  flore  con- 
cepit,     Ovid.  v.  Fast.  Dac. 


294 


SEXTI    POMPEII    FRSTI 


citioque :  sive  a  vibratione  hastas,  quod  Gra?ci  dicunt 
xpa^julvsiv :  '9  vel,  ut  alii  dicunt,  quia  gramine  sit  ortiis ; 
quod  interpretatur,  quia  corona  graminea  in  re  militari 
maximae  est  honorationis. 

Gra^ca  sacra,  festa '  Cereris  ex  Graecia  translata,  quaj  ob 
inventionem  Proserpina)  matronae  colebaut :  quae  sacra, 
dum  non  essent  matronae,  quag  facerent  propter  cladera 
Cannensem,  et  frequentiam  lugentiura,  institutura  est,  ne 
amplius  centum  diebus  lugeretur. 

Grallatores ""  appellabantur  pantomimi,  qui,  ut  in  saltationc 


19  Al.   KpttSiViiv. 


NOT/E 


'  Graca  sacrayfesta}  Cerealia,  quae 
ad  Elensiniorum  iniitationcni  facta : 
ideo  ex  Grstcia  translata  «licit  Fes- 
tus.  Repra'sentabatur  Ceres  Proser- 
pinani  quaerens,  et  cum  face  totnm 
orbem  pererrans.  Vide  Ovid.  iv. 
Fast.  Arnobium  ct  Alexand.  ab  Alex. 
lib.  VI.  cap.  9.  Cereaiibns  ante  noc- 
tcm  cpnlari  nefas,  qnia,  ut  ait  Calli- 
machus,  Ceres  fanie  affecta,  ac  ni- 
liilominus  pertinaciter  jejtmiuni  ser- 
vans,  a  Vespero  tandeni  persnasa,  nt 
potum  sumeret :  "Ea-trfpos,  oCTe  ■kluv 
Aafj.dTepa  fxwvos  iTrfifffv.  '  Vesperns 
qui  solus  Cerercm  persuasit  ut  bibe- 
ret.'  Vel,  ut  Ovid.  qiiod  diiin  siib 
noctem  papavcr  legebat,  iinprudcns 
gustaverit.  '  Colligit  agresti  leve  pa- 
paver  liuino.  Dum  le^it  oblito  fer- 
Inr  gnstasse  palalo,  Longainqne  im- 
prndens  exsolnisse  famem.  Qiise, 
qiiia  principio  posnit  jejunia  noctis, 
Tempns  habent  niysta»  sidera  visa 
cibi.'  A  Ingentibus  liEec  sacra  peragi 
non  poterant,  quia  post  receptam 
Proserpinam, '  Tum  deinum  vnltnm- 
qiie  Ceres  animunique  rocepit,  Iinpo- 
suitque  suae  spicea  serta  coma;.'  Ideo- 
que  tiinc  candidas  vestcs  induebant: 
'  Alba  decet  Cererem  vcstis,  Cerea- 
libns  albam  Siimite,  nunc  pulli  velle- 


ris  usiis  abest.'  Sed  post  clMdem 
Cannensem,  cnni,  propter  Incliim 
matronae  Cerealibus  operari  non  pos- 
sent,  Senatns  Inctnm  finiri  jnssit, 
*  centum  diebns,' ut  Festns :  ut  Li- 
vius, '  triginta.'  Livii  verba  sunt  lib. 
XXII.  sect.  36.  '  Tum  privatae  qno- 
qiie  per  domos  cladcs  vulgataE  snnt: 
adeoque  totam  urbcm  opplevit  hic- 
tns,  ut  sacrum  anniversarium  Cere- 
ris  interinissiiin  sit;  qnia,  ncc  lugen- 
tibus  id  facere  est  fas,  nec  ulla  in 
illa  tcmpestatc  matrona  expers  Inc- 
tus  fiierat.  Itaqne  ne  ob  eandem 
cansam  alia  quoquc  sacra  pnblica 
aut  privata  desererentnr,  Senatns- 
consnlto  diebiis  triginta  Inctns  est 
finitns.'  Inde  proprie  minui  liictiis 
dicebatnr,  cnm  erant  in  casto  Cere- 
ris,  hoc  est,  cnm  rebns  Venercis  ab- 
stinebant  ad  sacra  Cereris  obennda: 
nam  Cerealibus  vino  et  Venere  in- 
terdictnm.  Vide  '  minnebatur.'  Por- 
ro  Cerealia  erant  a  pridie  Idus  Apri- 
lis  i)er  dies  octn.  Idem. 

">  Grallaloves]  Plaiitus  in  Prenulo  : 
'  Vinceretis  cervom  ciiisu  vel  gral- 
latorem  gradu.'  Sic  etiam  apud  Var- 
roncm  lib.  vi.  de  Lingua  Lat.  Ant. 
Aun. 

Grallalores]    Glossarium  :    '  GrwJ- 


DE    VERBORUM   SIGNIFICATIONE    LIB.   VII. 


295 


imitarentur  aegipanas,  adjectis  perticis  furculas  habenti- 
bus,  atque  in  his  superstantes  ad  simiHtudinem  "  crurum 
ejus  generis  gradiebantur,  utique  propter  diflacultatem 
consistendi.  Plautus :  Vinceretis  cursu  cervas,  et  gral- 
latorem  gradu. 

Gramige  "  oculorum  sunt  vitia,  quas  alii  glamas '  vocant. 

Grando  "  guttae  aquge  concretae  solito  grandiores. 

Grassari  p  antiqui  ponebant  pro  adulari :  grassarii  *  autem 
dicuntur  latrones  vias  obsidentes  :  gradi  siquidem  ambu- 
lare  est,  unde  tractum  grassari,  videhcet  ab  impetu  gra- 
diendi. 


10  Quidam  libri  simulationem.—l  Al.  gromas.—2  Al.  grassari. 


NOT^ 


latores,  iraviKa  (popovvres.'  Immo  Gral- 
latores.  UaviKo.  tpopelv  explicat  quod 
de  /Egipanibus  iiic  dicitur.  Jos.  Scal. 
Grallatores]  Grailae  sunt  perticae 
ligneje  furculas  habentes  quibus  pe- 
des  ponebant.  Gall.  des  ^chasses.  A 
gradiendo,  gradulae,  grall*.  Inde 
grallatores,  qui  grallis  ambulabant. 
Plant.  Pcenul.  act.  iii.  sc.  1.  '  At  si 
ad  prandium  nie  in  aedem  vos  dixis. 
sem  ducere,Vinceretis  cervum  cursu 
vel  grallatorem  gradu.'  His  grallis, 
wt  ait  Festns,  pantomimi  utcbantur, 
cum  Panas  sive  ^gipanas  induebant, 
quorum  exsicci  pedes  et  crura  non 
melius  repraesentari  poterant,  quam 
ligneis  illis  pedibus  grallatorum. 
Quare  et  grallae  Graece  Tromck  dictw, 
et  in  Gloss.  '  Grallatores,  iraviK^  (po- 
povvTfs.'  Grallatores  Graecis  dicun- 
tur  yuiTuves,  Colobathrarii,  et  ipsae 
Grallae  colobathra.  Dac. 

n  GramicB]  Aiiti.-n  iEolice  yAdfia,  un- 
de  Gramia.  Jos.  Scal. 

GramiiB]  Nonius:  '  Gramia  pitui- 
ta  oculorum.  Caecilius  :  Gramiosis 
oculis  ipsa,  atratis  dentibus.'  Gra- 
mia  et  grama  dictum  pro  glama,  quod 
a  yHp-v,  G  addito,  a  Ai7;urj.  Gloss. 
'  grama,  aV')'     Vide  Hesych.  Dac. 


o  Grando]  Plin.  lib.  ii.  cap.  60. 
'  Grandinem  conglaciato  imbre  gig- 
ni,  et  nivem  eodem  humore  mollius 
coacto,  pruinam  autem  ex  rore  geli- 
do.'  Grando  auteni  a  grandis,  Festus. 
Sed  raelius  Isidorus  lib.  xiii.  cap. 
10.  agranum,  unde  et  grandis.  Idem. 

P  Gi-assari]  '  Grassari,  o^vtoSuv, 
eVcpe/SfO-eoi,  fiaSl^uv.'  '  Grassa,  ^oSkt- 
/xa,  ^rnxa.'  'Grassatur,  \(cTroSvri'i.' 
'  Grassator,  AwttoSuttjs.'  Jos.  Scal. 

Grassari:]  A  gradior,  grassari,  ire, 
ambulare.  Gloss. '  grassari,  o^vTre^uv, 
iirepeiSeaeai,  ^adl^eiv,'  '  innitl,  ire, 
cum  impetu  ferri.'  Sed  postea  hoc 
verbum  male  audiit,  et  grassari  de 
viarum  obsessoribus  dictum  qui  in 
preetereuntes  impetum  faciebant. 
Unde  in  GIoss.  '  grassatur,  XaitroSvrel,' 
'  vestimentis  exuit.'  '  Grassator  \u- 
irodinrjs,'  '  qui  vestinientis  exuit,'  ti- 
reur  de  laine.  Inde  autem  grassari 
pro  adulari :  quod  parasiti  atque 
adulatores  per  plateas  ambulantes  in 
obvium  quenique  grassarentur,  ut 
adulationibus  suis  sibi  victum  quaere- 
rent.  Et  quia  ita  olim  fere  poijtae, 
ii  etiam  grassalores  dicti  sunt.  Varro 
in  libro  de  moribus.  Apud  Gellium 
lib.  XI.  cap.  2,  '  Vestiri  in  foro  ho- 


296 


SEXTI    POMPEII    FESTl 


Gravastellus,''  senior.  Plautus  :  qui  est  gravastellus,  qui 
advenit?  ut  puto,  gravastellus  a  gravitate  dictus. 

Grave  ass/  dictura  a  pondere,  quia  deni  asses,  singuli  pon- 
do  libras,  efficiebant  denarium,  ab  hoc  ipso  numero  dic- 
tura.5  Sed  bello  Punico  populus  Romanus  pressus  aere 
alieno,  ex  singulis  assibus  librariis  senos  fecit,  qui  tantun- 
dera  valerent.  Item  nummi  quadrigati  et  bigati  a  figura 
caelaturae  dicti. 

Gravida  '  est,  quae  jam  gravatur  conceptu :  praegnans  velut 
occupata  in  generando,''^  quod  conceperit:  inciens  pro- 
pinqua  partui,  quod  incitatus*  sit  foetus  ejus. 


3  Vide  Notas  iiif.  Qiiidam  libb.  libra; :    et  mox  lihralibus , 
librariis  . , .  tantundem. — 4  Legit  Ursin.  in  genando. 


.  tantuli  pro 


NOTvE 


neste  mos  erat,  domi  quod  satis  erat : 
equos  carius  quam  coquos  emebant. 
Poeticae  artis  bonos  non  erat.  Si 
quis  in  ea  stndebat,  aut  sese  ad  con- 
vivia  applicabat,  grassator  vocaba- 
tur.'  Dac. 

'I  Gravastellus']  Plaut.  in  Epid.  '  Sed 
quis  est  haec  mnlicrcula,  et  iile  ravis- 
tellus  qui  venitf  Vide  '  Ravi  colo- 
ris.'  Ant.  Aug. 

Gravastellus]  Locus  Plauti  est  Epid. 
Act.  v.  Sc.  1.  'Sed  quis  haec  estmu- 
liercula,  et  illic  gravastellus  qui  ve- 
nit  ?'  Sed  liic  gravastellus  non  a  gra- 
vitate,  ut  putat  Festus,  sed  pro  ravas- 
tellus  a  ravus,  qui  ravi  est  coloris, 
ascito  g,  gravus,  a  quo  gravnsler  et 
diminutivum  gravaslellus,  qui  ravastel- 
lus,  immo  et  i-avistellus  corrupte  etiani 
apud  Plautum  legisse  videlur  Festus, 
Vide  '  ravi  coloris.'  Dac. 

""  Grave  ees]  Hiclocus  ita  interpun- 
gendus,  emendandusque  :  Quia  asses 
singuli  pondo  libram  efficiebant,  deni 
autem  denarium,  ab  hoc  assium  numero 
dictum.  Vide  Piin,  lib.  xxxiii.  cap. 
3.  et  infra  in  '  Sextantarii.'  Ful.  Ur- 
sin. 

Grave  <es]  Vide  Plin.  lib.  xxxiii. 


cap,  3.  Festum  verb.  '  Sextanta- 
rii.'  Ant.  Aug. 

Grave  (es]  Legebat  Ursinus  :  Quia 
deni  asses  singuli  pondo  libram  efficie- 
bant,  deni  autem  denarium.  Sed  nihil 
mutandum,  neque  video  cur  eum  of- 
fenderit  vulgata  lectio :  ilium  fugit 
scilicet  hic  libras  esse  secundi  casus. 
Nam  ita  omnia  plana.  Porro  '  aes 
grave'  de  libralibus  assibus  semper 
dictum,  et  duravit  usque  ad  primum 
bellum  Punicum,  quo  sextantarii, 
postea  unciales  el  semunciales,  facti 
sunt.    Vide  '  sextantarii.'  Dac. 

'  Gravida]  Giossar,  '  Inciente,  in- 
niteutc,  pariente,  a  ciendo,  et  invo- 
cando  proximos  quosque  auxiliatores.' 
Haec  ad  verbuni  '  Inciens,'  Ful.  Ur' 
sitt. 

Gravida]  Lego  infra :  Pragnans 
velut  occupata  in  genando.  N  am  prag- 
7mns  est  quasi  pragenans.  Et  Vete- 
YQ&genere  et  genare  dicebant  pro  gig- 
nere.  Dac. 

«  Inciens  . . .  quod  incilatus]  Immo 
potius  qiiod  cieat,  et  ad  auxiliuui  vo- 
cet.  Glossjr,  '  inciente,  innitente, 
pariente,aciendoet  invocandoproxi- 
inos  quosque  auxiliatorcs.'  Idem. 


DE    VEREORUM    SIGNIFiCATIONE    LIB.    VI 


297 


Greges  "  ex  Graeco  dici,  quos  illi  ayixag  ^  solent  appellarc. 

Gricenea  ^ "  funis  crassus. 

Groma^y  appellatur  genus  machinulaj  cujusdam,  quo  re- 

giones    a;?ri   cujusque   cognosci    possunt,    quod    genus 

Grasci  dicunt  ywi\t.(iva. 
Gruere  ^  dicuntur  grues,  ut  sues  grunnire  :  unde  tractum  est 

congruere,  hoc  est,  convenire,  quia  id  genus  volucrura 

minime  solivagum  cst. 
Grumus,''  terrae  collectio  rainor  tumulo. 


5  Alii  Iibb.7ep7€|)a.   Vide  inf. — 6  Al.  Gricena — 7  Al.  Gnomn. 
NOT^ 


"  Greges]  Quos  illi  ay4\as,  melius 
quos  illi  ydpyfpa.  rdpyepa  est  pro  ydp- 
yapa,  miiltitudo.  Hesychio  ydpyapa, 
Tr\riQos,itoK\d.  Aydpyepa  S\\ey4pyipa 
factum  '  grex.'  Nisi  potius  sit  ab 
&yep(ns  ex  aytipw,  congero,  quae  Vos- 
sii  sententia.  Mihi  maxime  placet, 
grex  dici  ab  antiquo  Hebraeo  gar,  pro 
quo  nunc  agar.  Nam  et  ita  simplex 
grego,  quod  postea  aggrego.  Idem. 

"  Gricenea']  Mihi  omnino  ignota 
vox  :  adeoque  hic  nihil  vel  immutare 
audeam  vel  tentare.  Idem. 

y  Groma]  Glossae  :  '  Gruma,  yvdi- 
fjuav,  0a(n\iKr]  yvutir].'  Et  male  lectum 
ab  ipso  auctore  Glossarii,  *  Gauma, 
ipaia  TeKToviKTi.'  Lego  Gruma,  oirTpa 
TeKToviK^f].  In  aliis  Glossis  :  '  Gruma, 
SiJn-Tepa,  ri  twv  /ueTpoii'.'  et  '  Grumari.' 
Lucil.  '  Viamque  Vis  degrumari,  ut 
castris  mensor  facit  olim.'  Glossa- 
rium  :  '  Grumat,  MfTpeT,  «|i(ro7.'  No- 
nius:  '  Grumae  sunt  loca  media,  in 
quae  directae  quatuor  congreganturet 
conveniunt  viae  :'  recte.  Nani  et  in 
castris  et  in  coloniis  capiendis  groma 
ponebatur  in  tetrantem,  antica  et 
postica  liuea  se  invicem  ad  angulos 
rectos  intersecantibus.  Auctor  Ag- 
genus.  Jos.  Scat. 

Groma']  A  yvwixa,  N  mutato  in  R, 


groma,  Pro  quo  dicitur  gruma,  o  in 
u.  Gloss.  '  Gruma,7C£i^a)i/,  $affi\tK^ 
yvdfjLri :'  Nonius  :  '  Gruma,  mensura 
quaedam,  qua  flexae  viae  ad  lineam 
diriguntur,  ut  est  agriraensorum  et 
talium.'  Hinc  grumare  et  degrumare, 
Gloss.  *  grumat,  jUfTpeT,  €|i(roT.'  '  Me- 
titur,  dirigit.'  Lucil.  '  Viamque  De- 
grumabis  uti  castris  mensor  facit 
olim.  In  castrorum  etiam  metatione 
gruma  dicitur  mensura  illa,  illud  or- 
ganum,  quod  a  metatore  in  loco  me- 
dio  ponebatur  in  tetrantem,  hoc  est, 
ut  quatuor  faceret  angulos  normales, 
et  ita  divideret  castra  in  quatuor  par- 
tes.  Et  locus  ipse  medius  ubi  gruma, 
gruma  etiam  dictus.  Nonius  :  '  Gru- 
mae  sunt  loca  media,  in  quae  directae 
quatuor  congregantur  via?.'  A  gru- 
ma  seu  groma  dictus  '  gromaticus,'  et 
'  gromatica'  disciplina,  qua  agrorum 
niensuram  docet.  Dac. 

^  Gruere]  Glossae  :  '  Gruunt,  yepa- 
vi^ovffi.'  Jos.  Scal. 

Gruere]  Vide  '  congruere.'  Dac. 

a  Grumus]  Glossarium  :  '  Grumi : 
TVH0OI.'  '  Grimini,  oi  Siopi^ovTfs  tovs 
Hpovs  \(6oi.'    Lege  Grummi.  Jos.  Scal. 

Grumus]  Scribitur  et  grummus. 
Propric,  clivulus,  terrae  collectio 
paulatim  exsurgens.  Unde  exponitur 


298 


FESTI    DE    VERB.    SIGNIF.    LIB.    VII. 


GuLLioCiE/  ^  nucum  juglandium  summa,  et  viridia  puta- 

mina. 
Gurgustium,''  genus   habitationis  angustum,  a  gurgulione 

dictum. 
Gutturnium,'^  vas  ex  quo    aqua  in  manus  datur :  ab  eo 

quod  propter  oris  angustiam  guttatim  fluat. 


8  Legendiim  monet  Dac.  GuIHcce  vel  GuUiolic, 

NOTiE 

Grnnii,Tt5/tt/3oi:'  inde         GuIUoccb]  Vide  eadem,  verbo  '  Cu- 


T6fl$0S.  Gloss 
propter  similitudinem,  acervi  lapi- 
dum,  qui  ad  terminonim  distinctio- 
nem  ponebantur,  grumi  dicti.  Gloss. 
'  grumi,  01  Siopl^ovres  tovs  Hpovs  \i6oi.' 
'  Lapides,  qui  tines  partiiintiir,  divi- 
dunt.'  Et  GIoss.  Graeco-Lat.  '  Hpwv 
\ldoi,  grumi.'  Grumus  autem  a  '  con- 
gerie'  ducit  Nonius.  Vossius  a  Kpv- 
/ubs,  frigus,  quia  fi  igore  res  concres- 
cunt :  sed  verisimilius  illud  quam  ve- 
rius.  Puto  a  gmo,  id  esl,  congruo, 
dictum  griimus,  quod  terra  multa,  et 
muUi  lapides  coiiant  et  congruant  ad 
grumum  elficiendum.  A  grumus  fac- 
tuin  diminutiviim  grumulus,  pro  qua- 
libet  acervationc  et  strue.  Paulinus 
Epistol.  3.  ad  Severum  :  '  Et  ut  to- 
tam  juxta  Dei  verbum  confectionem 
prophetici  panis  iuipleret,  lenteni 
quoqiie  et  bordeiim  viciam  miscnisset 
in  grumilum.'  A  g^ru/««sfacta  Gallica 
vox  grumeau.  Dac. 

1»  Gtilliocce}  Glossar.  *  Guilliciola 
cortice  nucis  juglandis  viridi,  per 
quem  corpus  humanuni  intelligi  vult.' 
Ful.  Ursin. 


liola.'  Ant.  Aug. 

Gulliocce]  Glossae,  'Gnlluca,  Kapoio- 
rSiJita,'  et,  '  Gntillioca»,  Kapoia  fiaKpa, 
irapa  AovKiWlcf.'  Lege,  Gulioca,  Ka- 
pvoT^fxia.  Gulliocce,  Kapva  /iaKpd.  De 
longis  nucibus  alibi  satis  diximus. 
Jos.  Scal. 

Gullioco:]  Lege,  guUiccE  vel  guUio- 
lcB.     Vide  '  Culiola.'  Dac. 

«  Gurgustiuni]  Quin  et  gurgulio. 
Glossae  eniin  interpretantur  oiK-r^fjLd' 
Tiov  fipaxv.  Jos.  Scal. 

Gurgustium']  A  gurgulione.  Nani 
gurguUo  et  gurgustium  exponuntur 
olKr]ij.dTiov  Ppaxv, '  habitatio  angusta ;' 
tamen  gurgustium  potius  a  gurgite  qua- 
si  gurgistiutn.  Nani  proprie  gurgus- 
tium,  taberna  obscura  et  latens.  Dac. 
J  Gutturnium]  Glossie  :  '  Guttur- 
nnm,  tlSos  crKevovs  ocrTpaKlvov.  Gut- 
turnium,  fiadnhs,  irpoKoirh,  ^s  Bd^^uv.' 
Ultimuni  videtur  dictum  quod  gut- 
tatim  fiat.  Jos.  Scal. 

Gutturnium]  Vide  '  Coturnium/ 
Dac. 


SEX.  POMPEII  FESTI 

DE 

VERBORUM  SIGNIFICATIONE 
LIBER    VIII. 


Habitior/  pinguior. 

Habitudo,''  habitus  corpomm. 

Halapanta  ' '  significat  omnia  raentientem  :   ab  eo  quod  ha- 

let  omnia  :  aXvjv  enim  Graeci  t^v  7r\av*]v ;  id  est,  fallentem, 

appellant. 


1  '  L.  m.  Holaphanta:  forte,  Holpala,  ex  Graeco  oAos,   et  oTraTaw.'  Fulv. 
Ursin.     Vide  Notas. 


NOT^ 


"  Habitior]  Respicit  lociim  Terent. 
EHnnch.  ii.  3.  «  Si  qua  est  habitior 
pauio,  pngiieni  esse  aiunt,  deducunt 
cibum.'  Dac. 

^  Habitudo']  Pinguedo.  Gall.  enbon- 
point.  Terent.  ibid.  ii.  2.  '  Qui  co- 
lor,  nitor,  vestitus,  quae  habitudo  est 
corporis.'  Idem. 

c  Halapanta]  Ego  suspicor  Plau- 
tuni  scripsisse  Halopanta  per  o,  ut 
Trapa  rriv  a\a  simile  faceret,  ac  irapa 
rh  (7VK0V  factum  est  sycoplianta.  Ni- 
hil  significat  Halopanta:  sed  Comice 
et  tempore  lusum  est,  propter  habi- 
tum  niarinum,  et  recte  hodie  in  Plau- 
tinis  codicibus  legitur  per  o, '  Halo- 
phantam,  an  sycophantam  hunc  ma- 
gis  esse  dicam,  nescio,'  in  Curcul. 
Jos.  Scal. 


Halapanta]  Liber  antiquus  holaphati' 
ta.  Male  Fulv.  Ursin.  Holpata  ex  Gras- 
co  3\o$, totus,  et  diraTdw,  fallo.  Legen- 
dum  halophanta.  Respicit  locumPlau- 
ti  Curcul.  IV.  1.  '  Halophantam  an  sy- 
cophantam  hunc  niagis  esse  dicam, 
nescio.'  Sed  pessime  Festus  halapan- 
tam  (ut  ipselegit)  omnia  mentientem 
interpretatur,  ab  S.Kr),  tA.wt;,  error, 
et  TToi/Ta,  omnia.  Nec  melius  viri 
doctissimi,  quorum  alii,  ut  Scaliger  et 
Canterus,  halophantam  dici  volunt  ah 
a\s,  mare,  et  (paiveadaL,  ostendere,  ob 
vestitum  nauticum.  Alii,  ut  Nonius, 
ab  oAtj  et  vcfaiW,  tcxo,  qui  mendacia 
texit,  consuit.  Alii  denique,  ut  Tur- 
nebus,  ab  oAoy,  totus,  et  (paiuea-dai, 
quasi  qui  sit  totus  in  ostentatione, 
Mirum  in  tantis  viris.     Halophantae 


300 


SEXTI    POMPEII    FESTI 


Hallns/  pollex  pedis  scandens  super  proximum,  dictus  a 
saliendo :  nam  oixKo[x,ai  Gra?ce,  Latine  significat  salio. 

Hamo  ""  cognominatus,  quia  in  arena  putatur  inventus,  quse 
Graece  hoc  nomine  «Vftoj  appellatur,  cui  cornua  affigun- 
tur  arietis,  a  genere  pecoris  inter  quod  inventus  est. 

Haraotrahones  ^  alii  piscatores,  alii  qui  unco  cadavera  tra- 
hunt. 

Hanula,^  parva  delubra,  quasi  fanula. 

Haruiga  ^  ^  dicebatur  hostia,  cujus  adhaerentia  inspicieban- 
tur  exta. 


2  Scribendmn  putat  Scal.  Aringa.  Vide  inf. 


NOTiE 


ii  dicebantiir,  qui  eos,  apnd  qnos  sal 
privatum  contra  leges  repertnm  fn- 
erat,  deferebant,  ut  sycopbantae,  qni 
eos,  apud  qnos  ficns.  Nam  qnod  bo- 
dieque  apnd  nos  fieri  videmns,  ut  ne- 
niini  e  certis  quibusdam  locis  in  alia 
sal  auferre  licitum  sit,id  olim  et  apud 
Graecos  observatnm  fuisse  vel  unicus 
Aristopbanis  locus  fidem  faciet  ex 
Acbarn.  ii.  5.  'AAX'  avSpdpia  fioxBrjp^, 
TrapaKeKOfxixfva/ATifia,  Kal  napda-rifia,  koI 
Trapd^eva,  'EffvKO<pduTfi  M€"yapeW  to 
X>^avlffKia,  Kelf  TTou  ffiKvov  ISotfv,  f)  Kayw- 
5(01',  *H  xoiplStov,  f)  ffKdpoSov,  ij  xovSpovs 
a\hs,  ToCt'  ^v  MeyapiKa,  «aireVpoT'  avd- 
rifj.ep6v.  '  Sed  homuuciones  pessimi, 
notae  pessimae,  Inbonorati,  male  sig- 
nati,  ignobiles,  Falso,  accnsarunt  Me- 
garensium  penulas,  Et  sicnbi  vide» 
bant  cucnmerem,  vel  lepuscnlnm, 
Vel  porcnbim,  vcl  alliuin,  aut  etiam 
micam  salis,  Omnia  erant  Megarica, 
et  vendebantur  eodem  die.'  Dac. 

^  Hallus]  Vide  '  Allex.'  Ant.  Aug. 

Hallus]  Ut  supra  '  AIIus.'  6  iroShs 
lieyas  SoktuAoj.  Glossae.  Jos.  ScaL. 

^  Hamo'\  Mutilus  esse  videtur  bic 
locns,  qui  forsan  ita  siipplendus  sit : 
Hammo  cngnominatus  est  Jupiler,  quia. 
Nam  de  Jove  bic  agitur,  quem,  cnm 
Libero  patri  per  Libya;  deserta  iter 
cuni  exercitu  facienti,  sitique  arido, 


arietis  formam  indutus,  fontem  pede 
vel  coriiu  efFossum  ostenderit,  ab  are- 
na,  quaB  Graece  &finos  dicitur,  Ham- 
monem  cognominatum  et  sub  ejusdem 
aiietis  persona  cultuin  fuisse  poe- 
tae  fabulaii  sunt,  unde  Graacis  Kpio- 
■jrpdffcoTTos,  'arietiniim  caput.'  Latinis 
'  corniger.'  Sed  verum  est  Hammo 
non  a  Graeco  &fxfj.os  areiia,  sed  ab  JE- 
gyptiaco  afj.ovs,  ut  Herodotns  et  Eu- 
stath.  apnd  Dionys.  tradunt.  Docet 
autein  doctissimus  Bocbartus  Jovem 
esse  Cliam  sive  Ham,  filium  Noae,  qui 
in  steriles  Africae  arenas  ablegatus, 
ibi  per  niulta  saecnla  cnltus  est  sub 
noinine  Jovis  Ham  seu  Hammonis. 
jEgyptii,  mollito  sono  denss  aspira- 
tionis,  afifj.ovv  vel  afiovv  dicebant,  et 
ab  eo  totaAfrica^mmonJaoIim  nomi- 
nata  ;  ut  ex  Alexandro  Polybistore 
testatur  Stephanus.  Dac. 

f  Hamotrahones'}  Piscatores,  et  qui 
unco  quasi  baino  cadavera  trahebant : 
hic  autem  Uomanornin  moiem  allu- 
dit,  apud  quos  damnatorum  cadavera 
nnco  in  Gemonias  vel  in  alia  loca  tra- 
bcbantiir.  Idetn. 

e  Hanula]  A  Grxcovahv,  per  trans- 
positionem  avhv,  diganima  yEoiioo  Fo- 
vhv,  fanum.  Inde  fanulum,  et  posito 
h  pro/,  nt  saepe  apud  Veteres,  hanu- 
lum.     Vide  '  fauum.'  Idem. 


DE    VERBORUM    SlGNl  FICATIONE    LIB.    VIII. 


301 


Hastse  subjiciebantur  '  ea,  quse  publice  venundabant :  quia 
signumpraecipuum  '  esthasta.  Nam  et  Carthagincnses  "^ 
cum  bellum  vellent,  Romam  hastam  miscrunt :  et  Roma- 
ni  fortes  viros  saepe  hasta  donarunt. 

Hebes/  retusi  acuminis. 

Hecate,™  Diana,  eadera  putabatur  "^  et  luna,  et  Proserpina. 

Hedera "  dicta,  quod  haereat ;  sive  quod  edita  petat,  vel 
quia  id,  cui  adhaeserit,  edat:  quae  in  tutela  Liberi  puta- 
batur  esse,  quia  ut  ille  juvenis  semper,  ita  hasc  viret :  vel 
quia  ita  omnia,  sicut  ille  mentes  hominum,  illigat. 

Heliconides,  musae  a  monte  Helicone  vocatae. 

Heluacea,"  genus  ornamenti  Lydii,  dictum  a  colore  boum, 
qui  est  inter  rufum  et  albura,  appellaturque  heluus. 

Helucus,P  ab  hiatu  et  oscitatione  dictus. 


3  '  Vox  prcEcipuum  forte  mutanda  in  prcElii.'  Fulv.  Uisin.— 4  Ed.  Scal.  ptitatur. 


NOT;E 


^  Haruiga]  'Api^,  aries.  Inserto 
digam.  IEo\.  apFi|.  Aruix,  inde  harui' 
ga,  proprie  liostia,  cum  aries  scilicet 
mactabatur.  Sed  postea  quEPvis  lios- 
tia,  cujus  exta  inspiciebantur,  harviga 
dicta.  In  antiqua  Medioianeusi  le- 
gitur  :  Haruiga  dicebatur  hostia,  cujtts 
ad  hepatia  inspicienda  conducuntur  ari- 
oli.  Unde  Vossius :  Cujus  ad  hepar 
et  exta  inspicienda  conducuntur  arioli. 
Idem. 

'  HastcB  subjiciehantur]  Cum  qnid 
publice  venibat  hasta  erigebatur,  un- 
de  passim  apud  Veteres  '  sub  liasta 
venire'  reperias.  Inde  autem  nios 
deductus  videtur,  qnod  primis  tem- 
pofibus  ea  tantum  publice  venibant, 
quae  bello  capta  fnerant,  Graeci  vo- 
cant  SopuKTTjTa.  Idem. 

^  Nam  et  Carthaginenses]  Sic  Ro- 
mani  in  eorum  fines,  quibus  bellum 
indicebant,  hastam  mittebant.  Quem 
morem  alibi  fusius.  Vide  '  Bellona.' 
Idem. 

'  Hebes}  Corpora  obtusa  et  minime 


acuta  hebetia  proprie,  et  per  meta- 
phoram  homines  stupidi  et  crassi  he- 
betes  dicti  sunt.  Idon. 

"  Hecate]  Eam  in  eajlo  Lunam,  in 
terris  Dianam,  in  Inferis  Proserpi- 
nam  fuisse,  poetac  fabulantur.  Unde 
et  tergemina  dicta.  Alii  tamen  diver- 
sas  faciunt.  Idem. 

"  Hedera]  Vide  '  Ederam.'  Ant. 
Aug. 

Hedera]  Ab  edendo,  edera,  et  cum 
aspiratione,  ut  solebant  illi  Veteres, 
hedera.  Idque  magis  placet  quam  ab 
haerendo,  nam  tertium  etymon, '  quod 
edita  petat,'  ineptum  plane  cst. 
Idem. 

°  Helmicea]  Heluus  dicitur  color 
inter  rufum  et  album,  ab  yEolico  ireX- 
(pos,  niger,  fuscus,  pallidus.  Varr. 
lib.  II.  de  R.  R.  '  Colore  potissimum 
nigro,  deinde  rubeo,  tcrtio  heluo, 
quarto  albo.'  Ab  heluus,  heluolus, 
lieluinu?,  et  helnaceus,  qui  heluum 
colorem  refert.  Idem. 

p  Helucus]  Vide  '  Elucus.'  Idcm. 


302 


SEXTI    POMFRII    FESTI 


Heluela,i  holera  minuta. 

Heluo '   dictus  est  immoderate  bona  sua  consumens,  ab 

eluendo.  Cuif  aspiratur,  ut  aviditas  magis  exprobretur: 

fit  enim  vox  incitatior. 
Helus^'  et  helusa  antiqui  dicebant,  quod  nunc  holus,  et 

holera. 
Hemina,'  ex  Graeco  iJixKrv ;  quod  est  dimidia  pars  sextarii. 
Hemona"  humana,  et  hemonem  hominem  dicebant. 
Herbam  do,''  cum  ait  Plautus,  significat,  victum  mc  fateor ; 


t  Eadem  ed.  Qui  pro  Cui. 
Helesa. 


Legendiim    nionent  Scal.   Dac.  Helus  et 


NOTJE 

t  Helueld]  Titinnlns  :  '  Lenti  cali-  ^ 

do,  eltiela,    rapula,    rumices.'     Jos. 
Scal. 

Heluela']  Veteres  pro  holus  dice- 
bant  helus,  ut  '  Apello '  pro  *  Apollo,' 
et  ab  heltis,  heluela,  parva  holera.  Ti- 
tinnius  :  '  Lenti  calido,  elueia,  ra- 
piila,  rnmices.'  Glossae  :  '  helnola, 
^axay^pia.'  Inde  et  heluones  Meursio 
non  voraces,  ut  infra  Feslus  docet, 
sed  delicati  et  opipari,  ab  aegrotis 
voce  translata,  qui  nauseabundi  et 
fastidiosi  olcribus  tantum  olini  victi- 
tabant.  Dac. 

'  Heluo']  Ab  eluendo  eluo,  qui  bona 
sua  eluit,  i.  dissipat,  perdit.  Cum 
aspiratione  heluo.  Gloss. '  lieluo,  Ao- 
<pvKTris,'  'Heiuari,  Ka(p\i(Tcr(iv,'  haurire. 
Quomodo  '  haurire  opes  '  dixit  Mar- 
tialis.  Sed  vide  supra  '  heluela.' 
Idem. 

'  Helv^  et  helusa]  Lege,  helus  et 
helesa,  et  ita  Scaliger.  Helesa  autem 
pro  holesa,  quod  pro  holera.  Ut '  Va- 
lesii,'  '  Valerii,'  '  dasi,'  '  dari,'  &c. 
Idem. 

'  Hemina']  Dimidia  pars  sextarii, 
nam,  *  Heminas  recipit  geminas  sex- 
tarius  unus.'  A  Graeco  tJ/uictu  :  melius 
a  Graeco  ^^ii,  semi.  iVa  est  vocis  pro- 
ductio.  Idem, 


"  Hemona]  Hemonem  pro  hominem 
dicebant  Veteres.  Ennius:  '  Voltu- 
ris  in  sylvis  miserum  mandebat  he- 
nionem.'  Et  ab  hemo,  hemonus,  i. 
humanus.  Idem. 

^  Herbam  do]  Nam  nemo  poterat 
dici  victor,  nisi  prius  is,  quem  vicis- 
set,  se  victum  faterctur,  et  victum 
agnosceret.  Ennius:  '  Qui  vicit,  non 
est  victor,  nisi  victu'  fatetur.'  Cita- 
tur  in  fragmentis  Servii,  quaj  extant 
in  pluteis  P.  Danielis.  Versus  vero 
Attii,  qui  citantur  ex  Meleagro  a 
Nonio,  nihil  ad  rem :  immo  contra 
sententiam  ipsius  Nonii,  qui  eos  ad 
hoc  proverbium  accommodat.  Sunt 
autem  hi :  '  Gaudent,  currunt,  cele- 
brant,  herbam  conferunt,  donant,  te- 
nent.  Pro  se  quisque  cum  corona 
clarum  conlustrat  caput.'  Nam  hic 
quidem  agnoscitur  victor,  at  non  a 
victis.  Sunt  enim  socii  et  a-quales 
Meleagri,  victori  de  sue  interfecto 
gratulantes.  .Jos.  Scal. 

Herbam  do]  Plin.  lib.  xxii.  cap.  I. 
'  Apud  antiquos  signuin  victoriae  erat 
porrigere  herbam  victos,hoc  est,  ter- 
ra  et  altrice  ipsa  humo,  et  humatioue 
cedere,  quem  morem  etiam  nunc  du- 
rare  in  Germauia  scio.'  Vides  hunc 
moreni  in  Germania  attate  Plinii,  et 


DE    VERBORUM    SlONlFICATlONfi    LIB.    VIII.  303 

quod  est  antiquae,  et  pastoralis  vitae  indicium  :  nam,  qui 

in  prato  cursu  aut  viribus  contcndebant,   cum  superati 

erant,  ex  eo  s